Кіріспе
Американдық антрополог және тыңшы (1908-1990) Марк Зборовский (1908 ж. 27 қаңтар - 1990 ж. 30 сәуір) (А.А.А. "Марк" Зборовский немесе Этьен) - антрополог және НКВД агенті (Венона кодтық атауы TULIP және KANT). Ол НКВД-ның Троцкистік ұйымның ішіндегі ең құнды кесірі болды. 1930 жылдары Парижде және 1940 жылдары Нью-Йоркте.
Mark Zborowski (27 January 1908 – 30 April 1990) (AKA "Marc" Zborowski or Etienne) was an anthropologist and an NKVD agent (Venona codenames TULIP and KANT). He was the NKVD's most valuable mole inside the Trotskyist organization in Paris during the 1930s and in New York during the 1940s.
Балалық шағы Уман қаласында
Зборовский 1908 жылы Черкассы қаласының маңында, Уман қаласында еврей отбасында дүниеге келген төрт баланың бірі еді. Зборовскийдің достарына айтқан оқиғасына сәйкес, оның консервативті ата-анасы 1921 жылы Ресейдегі Қазан төңкерісінен қашу үшін Польшаға көшіп барған. Зборовский студент кезінде ата-анасына мойынсұнбай, Польшаның Коммунистік партиясына қосылды. Оның саяси қызметі түрмеге қамауға алып, ол Берлинде жұмыс таба алмады. Ол Францияға көшіп барып, Гренобль университетінде антропологияны оқыды және официант болып жұмыс істеді.
Париждегі ерте өмірі
1933 жылы ақшасы жоқ Зборовский әйелімен бірге Парижге келіп, Ленинград эмигранты Александр Адлер оны НКВД агенті ретінде жалдады. Ол НКВД-ға өзінің өмірбаяны туралы жазба берді және өзінің әпкесі мен екі ағасы Кеңес Одағында тұрғанын айтты. Тарихшы Джон Дзяктың айтуынша, НКВД оны Иосиф Сталиннің ерекше жауларын өлтіретін арнайы топқа жалдаған. Қаза тапқандар арасында Игнас Рейс (1937), Андрес Нин (1937) және Уолтер Кривицкий (1941) болды. Бұл топтың мүшелері Леонид Эйтингтон, Николай Васильевич Скоблин, Сергей Эфрон және Дэвид Альфаро Сикеирос және, мүмкін, психоаналитик Макс Эйтингтон болды.
Лев Седовпен бірге
НКВД оны Леон Троцкийдің ұлы Лев Седов басқаратын Париж ұйымына кіргізу үшін шаралар қабылдады. Этьен деп аталатын Зборовски Седовтың әйелі Жанна Мартинмен достық қарым-қатынас құрды, ол оны Седовтың хатшысы лауазымына ұсынды. Өзінің еріншек табиғаты мен қажырлы еңбегі, сондай-ақ, негізінен француз тобындағы орыс тілінде сөйлейтіндігі үшін Этьен Седов үшін өте қажет болды. Ол топтың Орталық комитетінің мүшесі болып қызмет етті, Седовтың поштасын оқыды және жауап берді, Оппозиция бюллетенінің орыс тіліндегі нұсқасын редакциялады, Троцкий мұрағатының бір бөлігін өз үйінде сақтады және Седов болмаған кезде оның орынбасары болды. Осы уақыт ішінде Этьен НКВД-ның басқарушыларына Троцкийдің (кодтық аты - OLD MAN), Седовтың (кодтық аты - SONNY) және троцкистердің (кодтық аты - POLECATS) қызметі туралы баяндады.
Лев Седовтың өлімі
1938 жылы 8 ақпанда Седов қатты жұмыс істегеннен кейін аппендициттің ауыр шабуылға ұшырады. Этьен оны операцияны жасырын түрде орыс эмигранттары басқаратын Париждегі шағын жеке клиникада жүргізуге сендірді, оның орнын Этьен дереу НКВД-ға білдірді. Седов сол күні кешке ота жасалып, келесі бірнеше күн ішінде дені сау болып көрінді. Кенеттен ол қатты ауырып, бірнеше рет қан құюға қарамастан, 16 ақпанда отыз бір жасында қатты ауырып қайтыс болды. Тарихшылар Седовты НКВД өлтірген-өлтірмегеніне қатысты пікірлері әртүрлі, ал екі сценарийді де қолдауға айтарлықтай дәлелдер бар.
Троцкистердің ішкі тергеуі
Седов қайтыс болғаннан кейін Троцкий Этьенді тергеуді бастады және мәселені өзінің бір кездері көмекшісі және Троцкийдің Төртінші Интернационалының ұйымдастырушысы Рудольф Клементке тапсырды. Клемент тергеуді аяқтамас бұрын, Алекс Таубман есімді НКВД агенті оны сол жағалаудағы пәтерге шақырып, "Түрік" және Александр Коротковтың көмегімен өлтіреді. Олар Клементтің басын және аяғын кесіп алып, дене мүшелерін сандыққа салып, Сеноға лақтырып жіберді. Бірнеше күннен кейін троцкистер Клементтен машинамен жазылған хат алды, онда Троцкий Адольф Гитлермен ынтымақтастық жасады деп айыпталды. Клементтің жоғалуы туралы түсіндіріп, Троцкийді айыптау үшін жазылған бұл хатты НКВД-ның ойлап тапқаны анық. Алайда 1938 жылдың тамызында Клементтің бассыз денесі жағаға шығады және екі троцкист бір жағындағы шабыттан оның кім екенін анықтайды.
Троцкийдің өлімі
Этьен енді Париждегі бас кескен троцкистік ұйымның басшысы болды және Лилия Эстрин Даллинмен (кодтық аты NEIGHBOR) бірге Оппозицияның бюллетенін редакциялауды жалғастырды. Ол өзінің дағдыларын троцкистердің босқынынан ойнау үшін пайдаланды және фракция ішіндегі ішкі бөліністерді, әсіресе Виктор Сержді оқшаулау үшін пайдаланды. 1939 жылы олардан бас тартқан Александр Орлов Троцкийге НКВД агенті "Марк" деген есімді, Зборовскийдің сипаттамасына сәйкес келетін, Париж ұйымына кіріп кеткенін ескертіп, қолтаңбасыз хат жіберді. Кейіннен қатты өкініп, Далин Троцкийді хаттың НКВД-ның троцкистік фракция ішіндегі қорқыныш туғызу үшін дезинформация екендігіне сендірді. Сол кезде Этьен Троцкийді өлтіру туралы жоспарда кішігірім, бірақ маңызды рөл атқарды. 1938 жылдың қыркүйегінде Парижде өткен Төртінші Интернационалдың құрылтай конференциясында Этьен өзінің досы Сильвия Агелоффты, американдық троцкист және аудармашы, және, мүмкін, кеңес агенті, Троцкийдің болашақ өлтірушісі Рамон Меркадермен таныстырды. Сильвия кейінірек 28 жастағы жағымсыз Меркадер оны азғырып, азғырып тастағанын айтты. Ол оның соңынан Мексикаға дейін барып, Троцкийдің үйіне кірді. Меркадер Троцкийді 1940 жылы 20 тамызда балтамен бас сүйегіне ұрып өлтірді.
Кравченконың ізін табу
Зборовский Германияның Францияға басып кіргенінен кейін АҚШ-қа қашып кетті. Америкалық троцкистер Дэвид және Лилия Даллин оның эмиграциясына көмектесті және оған Бруклиндегі бұранда фабрикасында жұмыс табуға көмектесті. Беймәлім бір көзден түскен ақшаға ол Манхэттендегі Даллиндер үйіндегі сәнді пәтерді жалға алып, бұрынғы ісіне қайта оралды, троцкистерді тыңдады. Оның "ТУЛИП" және "КАНТ" деген кодтық атаулары екі ондаған "Венона" кодтарын шешуде кездеседі. Ол совет бақылаушысы Джек Соблге есеп берді. Зборовский Даллиндерді тыңдады және НКВД-ға 1944 жылы сауда миссиясынан қашып кеткен кеңес инженері және орта деңгейдегі бюрократ Виктор Кравченконы іздеуге көмектесті. Кравченко "Мен бостандықты таңдадым" (1946) атты кітап шығарды, онда Кеңес Одағындағы қуғын-сүргін, тазалаулар, ұжымдық басқару және құл еңбек лагерьлері сипатталған.
Академия
1945 жылы Зборовскийдің агенттік қызметі тоқтады. Ол өзінің академиялық мансабына назар аударды және Гарвард университетінде ғылыми көмекші ретінде Маргарет Мидтің көмегімен жұмысқа орналасты. 1952 жылы ол "Өмір - адамдармен" (элизабет Герцогпен бірге) атты кітап шығарды. Бұл кітап Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Шығыс Еуропаның штетлдеріндегі еврей өмірін зерттеуге арналған. Кітап сыншылардың ризашылығына ие болды және бірнеше рет қайта басылды. 1951-1954 жылдары Корнелл университетінде ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол 1947 жылы Америка азаматы болды.
Сенат тергеуі және айыптау
1955 жылдың қыркүйек айында Сенат ішкі қауіпсіздік жөніндегі кіші комитетінің алдында бас бостандығынан айырушы Александр Орлов Зборовскийдің бет-әлпетін ашты. ФБР Зборовскийдің НКВД агенті екенін қос агенті Борис Морростан алған мәліметтері бойынша білген. 1956 жылдың ақпан айында Зборовски Сенаттың кіші комитетіне келді. Зборовский өтірік ант бергені үшін айыпталып, 1962 жылы апелляциялық және қайта тергеуден кейін төрт жылға бас бостандығынан айырылды.
Академияға оралу
Босатылғаннан кейін ол өзінің академиялық мансабын жалғастырып, әртүрлі мәдениеттегі адамдардың ауырсынуға деген реакциясын зерттейтін People in Pain (1969) атты еңбегін жариялады. Ол Сан-Францискоға көшіп барып, уақыт өте келе Маунт-Сион ауруханасындағы ауырсыну институтының директоры лауазымына көтерілді.
Өлім
Зборовский 1990 жылы сексен екі жасында қайтыс болды.