Кіріспе
Алауддин Халджидің генералы Гуджарат сұлтандығын құрған Туғлуқ генералы Хизабруддин, оның атағы Жафар хан, Дели сұлтандығының билеушісі Алауддин Халджидің генералы болды. Ол Алаудиннің билігі кезінде Мултан, Самана және Сивистан, Синд аймақтарын басқарып отырған. Алаудиннің Кара губернаторы болған кезінен бастап, Зафар хан Алаудиннің 1296 жылы өзінің алдыңғысы Жалалуддинді өлтіргеннен кейін Алаудин әскерінің үлкен бөлімін Карадан Делиге дейін басқарды. Алаудиннің ағасы Улуг ханмен бірге ол Джалалуддиннің отбасының тірі қалған мүшелерін жою үшін Мултанға шабуыл жасаған әскерді басқарды. Зәфәр хан Улуг ханмен бірге Дели әскерін басқарған болуы мүмкін, олар 1298 жылы Джаран Манжурда шағатай монғол басқыншыларын қатты жеңді. Сол жылы Аллауддин Моңғол басқыншыларының қолына түскен Сивистанды қайтадан басып алу үшін Зафар ханды жіберді. Зафар хан шабуылшыларды жеңілдетіп, олардың басшысын тұтқын ретінде Делиге алып кетеді. 1299 жылы Қутлуг Ходжа бастаған монғол басқыншыларына қарсы Қили шайқасында қаза тапты. Ол жорықта қаза тапқанға дейін моңғолдарға ауыр зардап шекті, бұл моңғолдардың кейіннен шегінуінің маңызды факторы болды. Алайда оның мұрасы солтандық жылнамаларда танылмаған, өйткені ол Алауддиннің бұйрығына мойынсұнбағандықтан, шайқас кезінде моңғолдарға абайсызда шабуыл жасаған.
the Tughluq general who established Gujarat Sultanate
Hizabruddin, better known by his title Zafar Khan, was a general of the Delhi Sultanate ruler Alauddin Khalji. He held charge of Multan, Samana, and Sivistan, Sindh at various times during Alauddin's reign. Associated with Alauddin since the latter's days as a governor of Kara, Zafar Khan led a major division of Alauddin's army from Kara to Delhi after Alauddin assassinated his predecessor Jalaluddin in 1296. Along with Alauddin's brother Ulugh Khan, he led the army that invaded Multan to eliminate the surviving members of Jalaluddin's family. Zafar Khan, along with Ulugh Khan, probably led the Delhi army that inflicted a crushing defeat on the Chagatai Mongol invaders at Jaran Manjur in 1298. Later that year, Alauddin dispatched Zafar Khan to recapture Sivistan, which had been occupied by Mongol invaders. Zafar Khan decisively defeated the invaders, and took their leader to Delhi as a prisoner. In 1299, he was killed in the Battle of Kili against the Mongol invaders led by Qutlugh Khwaja. Before being killed in action, he inflicted heavy casualties on the Mongols, which was an important factor in the subsequent Mongol retreat. However, his legacy was not recognized in the Sultanate's chronicles, as he had disobeyed Alauddin's orders in recklessly attacking the Mongols during the battle.
Ерте мансап
Хизабруддин Зафар ханның ерте өмірі туралы аз мәлімет бар. Ол түрік емес, мұсылман болған. 15 ғасырдағы жылнамашы Яхья оның аты Юсуф, ал ол Алаудиннің әпкесі еді дейді. XVI ғасырдағы елжіре жазушысы Абд әл-Қадыр Бада'уни) оны Хизабруддиннің орнына Бадруддин деп атайды. Зафар хан Аллаудиннің әскерін тіпті Аллаудин Дели сұлтанына айналғанға дейін басқарды. Алаудин өзінің алдыңғысы Жалалудинді Қарада өлтіргеннен кейін, Зафар хан Алаудиннің екі контингентінің біріне басшылық етіп, Делиге аттанды. Бірінші контингентті Алауддин мен Нусрат хан басқарды; Зафар хан екінші контингентті басқарды, ол Делиге Коил (қазіргі Алигарх) арқылы келді. Делидегі тақты қолға алғаннан кейін Алаудин Зафар ханды Аризи Мумалик (соғыс министрі) етіп тағайындады.
Мултан қоршауы
Делиде билігін орнатып, Аллауддин Мултанда қалған Джалалуддиннің отбасы мүшелерін жоюды шешті. 1296 жылы қарашада ол ағасы Ұлуғ хан мен Зафар хан бастаған 30 000-40 000 жасақты әскерін Мултанды жаулап алуға жіберді. Қорғаушы күштер, белгілі бір жеңіліске ұшырап, қысқа қоршаудан кейін берілді. Кейіннен Зафар ханға Мултанның басқаруы тапсырылды.
Жаран Манжур шайқасы
1297 - 1298 жж. қыста монғол шағатай хандығының билеушісі Дува Дели сұлтандығына экспедиция жіберді. Қадар ханның қолбасшылығындағы әскер Пунджаб аймағын тонаған. Зияуддин Баранидің айтуынша, Алауддин Улуг хан мен Зафар ханды монғол шапқыншылығын тексеруге жіберген. Алаудиннің сарай қызметкері Әмір Хусрау Зафар ханның есімін атамайды, бірақ Барани дұрыс айтады. (Зәфәр ханның есімі әулеттің ресми жылнамаларында жоққа шығарылды, өйткені Алаудин Кили шайқасында оның абайсызда мойынсұнбауынан қанағаттанбады). Дели әскері 1298 жылы 6 ақпанда Сатледж өзенінің жағасында орналасқан Джаран Манжурда монғолдарды жеңілді. Хусраудың айтуынша, бұл шайқаста 20 000 монғол қаза тапты.
Сивистанды қоршау
Зәфәр хан кейін Пунджаб аймағындағы Саманның Алаудиннің губернаторы болып қызмет етті. 1298-1299 жылдары Салди бастаған моңғол әскері (бәлкім, Негудери қашқындары) Синд аймағына басып кірді және Сивистан бекінісін басып алды. Осы уақытта Алаудин әскерінің үлкен бөлігі Улуг хан мен Нусрат ханның қол астында Гуджаратқа қарай аттанды. Олардың жоқтығында Алаудин Зәфәр ханды Сивистанды қайтарып алуға жіберді. Моғолдардың жебелері мен қоршау машиналарын қолданбағанына қарамастан, Зафар ханның әскері қорғанды балта, семсер, найза және найза сияқты қысқа қашықтықтағы қаруларды қолдана отырып басып алды. Зафар хан Салди мен басқа да монғолдарды тұтқынға алып, Делиге әкетті. Оған Сивистанды басқару тапсырылды. Жеңіс Зафар ханның дарынды генерал ретінде беделін арттырды. Хроник Зияуддин Баранидің айтуынша, Аллауддин бір кезде Мұхаммед ислам дінін құрған сияқты жаңа дін құру туралы ойлаған. Ол өзінің төрт батыл және адал генералдарын (Альп хан, Нусрат хан, Улуғ хан және Зафар хан) Мұхаммедтің Рашид серіктері Әбу Бакр, Омар, Усман және Әлимен салыстырды. Барани сондай-ақ, Зафар ханның Сивистандағы табысы Алауддин мен оның ағасы Улуг ханды қызғанышқа ұшыратты деп мәлімдейді. Баранидің айтуынша, Алаудин Зафар ханды Делиден жіберіп, оған Бенгалияны жаулап алуға және басқаруға бұйрық берді. Баранидің айтуынша, Алауддин мен Улуғ хан Зафар ханды соқыр ету немесе улауды жоспарлаған. Тарихшы Банарси Прасад Саксена Баранидің мәлімдемесінің шынайылығына күмән келтіреді.
Кили шайқасында қаза тапқандар
1299 жылы ханзада Кутлуг Ходжа бастаған Чагатай хандығынан шыққан монғол әскері Дели сұлтандығына басып кірді. Саманның губернаторы ретінде Зафар хан оларды Пәнжаб арқылы өтіп бара жатқанда шайқасқа шақырды, бірақ Кутлуг Ходжа бұл ұсыныстан бас тартып, "патшалар тек патшалармен шайқасады" деп жариялады. Ол Зафардан өз қожайыны Алауддиннің туын көтеріп, Делиде шайқасуын өтінді. Моңғолдар Делидің маңында Кілиде қостарын тікті. Зафар ханға Дели армиясының оң жақ қанатының командасы берілді, оны индус жауынгерлері қолдады. Ол Дели армиясының бес бас қолбасшысының бірі болды; қалған төртеуі Алаудин, Нусрат хан, Акат хан және Улуг хан. Алаудиннің стратегиясы шайқасты кейінге қалдыру болды, өйткені ол провинциялық әскерлерінен күшейтулер келеді деп күтті және азық-түліктің жетіспеушілігі ақырында монғолдарды шегінуге мәжбүр етеді деп үміттенді. Ол генералдарына өзінің бұйрықтарысыз қозғалыс жасамауын өтінді, бірақ Зафар хан бұл нұсқауларды елемеді және моңғол контингенттерінің біріне шабуыл жасады. Моңғолдар кері шегінгендей етіп, Зафар хан мен оның атты әскерін алдап, олардан оқшауланған жерге қарай соңынан ертті. Шамамен 55 шақырым жерді басып өткеннен кейін, Зафар хан өзінің жаяу әскері артта қалғанын, ал қасында 1000 атлы ғана қалғанын түсінді. Моңғолдардың тағы бір жасағы оның Дели лагеріне оралуын тоқтатты. Өздерін қиын жағдайда тапқан Зафар хан мен оның серіктері Дели лагеріне оралу мүмкін емес екенін және тіпті ол болса да, Алаудин оларды мойынсұнбаушылық пен қорқыныш үшін жазалайтынын шешті. Сондықтан олар соғысып өлуді шешті. Зияуддин Баранидің "Тарих и Фирүз Шахи" кітабына сәйкес, Қутлуғ Ходжа Зафар ханға бас сауғалау мүмкіндігін ұсынды, оған Шағатай сотында Дели сотында тұрғаннан гөрі үлкен лауазым беруге уәде берді. Бірақ Зафар хан бұл ұсыныстан бас тартты. ХІV ғасырдағы елші Исамидің айтуынша, Зафар хан мен оның серіктері 5000 монғолды өлтіріп, 800-ін ғана жоғалтты. Осыдан кейін Зафар хан 200 аман қалған сарбазымен соңғы күреске шықты. Атын кескеннен кейін ол жаяу соғысты, монғол командирі Хиджлакпен қолға-қол соғысты. Ол қару-жарағын айналып өтіп, жүрегін тесіп кеткен жебеден қаза тапты. Моңғолдар екі күннен кейін, майданда ешқандай іс-қимыл жасамай, кері шегінуді шешті. Баранидің айтуынша, моңғолдар Зафар ханның шабуылынан болған үрейден кейін кері шегінген. Оның айтуынша, монғолдар жылқылары су ішуден бас тартқан кезде, оларға Зафар ханды көрді ме деп сұрайтын. Моғолдардың кері қайтқан себебі - Қутлуғ Ходжаның соғыста ауыр жарақат алғандығы.
Мұра
Зафар хан шайқаста қаза тапса да, Алаудин патша бұйрығына бағынбағаны үшін ренжіді. Делидің сотында ешкім Зафар ханның ерлігін мақтаған жоқ, керісінше, Алаудин оның абайсыздығы мен мойынсұнбастығын айыптады. Алаудиннің билігі кезінде жазылған патшалық жылнамаларда Зафар ханның есімі жоқ. Мысалы, Әмір Хусраудың "Хазаинүл Футух" кітабында ол туралы еш жерде айтылмаған. Алаудиннің тұсында қол жеткізген әскери жеңістерді сипаттағанда, Хусрау Зафар ханның генерал ретінде беделін қалыптастырған Сивистан қоршауын мүлдем жоққа шығарады. Алайда, бұл шайқасты Зияуддин Барани, Исами және Фиришта сияқты кейінгі жылнамашылар да атаған. 1301 жылы Алаудин Рантамборда болған кезде, Зафар ханның бір топ ізбасарлары оның офицері Мәлік Хамидудинге Делидегі Хажи Мауланың көтерілісін басуға көмектесті. Алаудин қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Құтбұддин Мұбарак Шах бұған дейін солтандықтың филдер (Шихна и пил) шебері болып қызмет еткен Малик Динарға Зафар хан атағын берді.