Испан жәндігі: Улы күйдіргіш қасиеттері және биологиясы
Spanish fly
Испанская мушка (Lytta vesicatoria): унікальний жук, що містить токсичну речовину кантаридин. Використовувався в медицині, але може викликати пухирі. Жуки Європи та Азії.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уытты көпіршіктер тудыратын қоңыздың түрі.
Species of beetle that produces a toxic blistering agent
Бұл жәндіктер түрі.
the insect species
Испан шыбығы (Lytta vesicatoria) – көпіршік тудыратын қоңыздар тұқымдасының (Meloidae) ескерту түсті, жасыл қоңызы. Ол Еуразияның барлық аймақтарында кездеседі. Бұл түр және оның туыстастары дәстүрлі дәріханалық препараттарда "Кантаридтер" деп белгіленген. Бұл жәндіктер терпеноид кантаридиннің көзі болып табылады, ол уытты көпіршіктер тудыратын, бұрын қабыршақтауға, ревматизмге қарсы және құмарлықты қоздыруға қолданылған зат. Түрдің атауы латын тіліндегі "vesica" – көпіршік сөзінен шыққан. Lytta vesicatoria бұрын Cantharis vesicatoria деп аталған, бірақ 1775 жылы Дания зоологы Йохан Кристиан Фабрициус өзінің "Systema entomologiae" еңбегінде оның атын түзегенге дейін бұл қате жіктеме болды. Ол испан шыбығын Meloidae тұқымдасының Lytta туысының типтік түрі ретінде қайта жіктеді.
The Spanish fly (Lytta vesicatoria) is an aposematic emerald green beetle in the blister beetle family (Meloidae). It is distributed across Eurasia. The species and others in its family were used in traditional apothecary preparations as "Cantharides". The insect is the source of the terpenoid cantharidin, a toxic blistering agent once used as an exfoliating agent, anti rheumatic drug and an aphrodisiac. The specific name is derived from Latin vesica, blister. Lytta vesicatoria was formerly named Cantharis vesicatoria, It was classified there erroneously until the Danish zoologist Johan Christian Fabricius corrected its name in his Systema entomologiae in 1775. He reclassified the Spanish fly as the type species of the new genus Lytta, in the family Meloidae.
Сипаттамасы мен экологиясы
[[Файл:Сибирьдегі испан шыбығы (жұмтылған). Сибирьдегі испандық өгіздер тұқымдасының ересек қоңыздарының жиынтығы. Олардың мінез-құлқы мен уыттылығы олардың көзге түсетін түстеуінің ескерту түсі екенін көрсетеді. Аналық қоңыз жерге, жалғыз араның ұясына жақын жерге ұрықтанған жұмыртқаларын салады. Жұмыртқадан шыққаннан кейін личинкалар өте белсенді болады. Олар гүлдеген өсімдікке көтеріліп, жалғыз араның келуін күтеді. Личинкалар аяқтарындағы үш тырнақ арқылы араға ілініп алады, осы тырнақтар личинканың бірінші сатысын «триунгулин» (латын тілінен «три» – үш, «унгулус» – тырнақ) деп атауға себеп болады. Ара личинкаларды өз ұясына апарып, онда олар араның дернәсілдерімен және араның қоректік қорымен қоректенеді. Осылайша, личинкалар жыртқыш пен паразиттердің арасындағы жағдайға ие. Белсенді личинкалар кейінгі екі немесе одан да көп сатыларында гиперметаморфоз деп аталатын даму түрінде өте өзгеше, көбінесе скарабеид личинкаларына айналады. Ересек қоңыздар ара ұясынан шығып, олармен қоректенетін ағаш тәрізді өсімдіктерге ұшып кетеді. Бұл қоңызға тән қорғаныс химиялық зат – кантаридин тек аталар синтездейді; аналар оны жұптасу кезінде аталардан алады, себебі сперматофорда оның бір бөлігі бар. Бұл анаға жұптасудың құндылығын арттыратын, еркектің көбелекке қабілеттілігін арттыратын некелік сыйлық болуы мүмкін. Зоологтар көзге түсетін түс, күшті удың болуы және ересек қоңыздардың жыртқыштардың көз алдында жиналу мінез-құлқының бұлжымайтын мелоид қоңыздары арасындағы ескертудің күшті белгісі екенін атап өтті.
[[File:Spanish fly in Siberia (cropped). jpg|thumb|upright=1.7|An aggregation of Spanish fly adults in Siberia. The behaviour and their toxicity suggest that their conspicuous coloration is aposematic. The female lays her fertilised eggs on the ground, near the nest of a ground nesting solitary bee. The larvae are very active as soon as they hatch. They climb a flowering plant and await the arrival of a solitary bee. They hook themselves on to the bee using the three claws on their legs that give the first instar larvae their name, triungulins (from Latin tri, three, and ungulus, claw). The bee carries the larvae back to its nest, where they feed on bee larvae and the bees' food supplies. The larvae are thus somewhere between predators and parasites. The active larvae moult into very different, more typically scarabaeoid larvae for the remaining two or more instars, in a development type called hypermetamorphosis. The adults emerge from the bees' nest and fly to the woody plants on which they feed. The defensive chemical cantharidin, for which the beetle is known, is synthesised only by males; females obtain it from males during mating, as the spermatophore contains some. This may be a nuptial gift, increasing the value of mating to the female, and thus increasing the male's reproductive fitness. Zoologists note that the conspicuous coloration, the presence of a powerful toxin, and the adults' aggregating behaviour in full view of any predators strongly suggest aposematism among the blistering meloid beetles.
Аумағы мен тіршілік ету ортасы
Испандық ұш бүкіл Еуразияда таралған, бірақ негізінен Оңтүстік Еуропаға тән түр, Ұлыбританияның оңтүстігі мен Польшада кездесу деректері бар. Ересек қоңыздар негізді күл, сирень, амур жемісі, балқарағай және ақ тал жапырақтарымен қоректенеді. Сирек жағдайда, олар алхоры, раушан және қарағашта да кездеседі.
The Spanish fly is found across Eurasia, though it is a mainly a southern European species, with some records from southern Great Britain and Poland. Adult beetles primarily feed on leaves of ash, lilac, amur privet, honeysuckle and white willow. It is occasionally found on plum, rose, and elm.
Уыттылық және уланулар
Кантаридин – қауіпті улы зат, ол фосфатаза 2А ферментін тежейді. Ол тітіркендіруге, көпіршік пайда болуға, қан кетуге және дискомфортқа себеп болады. Бұл әсерлер әрбір жүйедегі шырышты қабықтың эрозиясына және қан кетуіне дейін күшейе алады, кейде ауыр асқазан-ішек қан кетуіне, жедел түтікшелік некрозға және гломерулалардың зақымдануына алып келеді, нәтижесінде асқазан-ішек және бүйрек функциясының бұзылуы, органдардың жеткіліксіздігі және өлімге соқтырады. Испан шыбығының препараттары және оның белсенді құрамы сондай-ақ, қасақана және кездейсоқ улануларға қатысты. Қазіргі уақытта АҚШ-та кантаридин коллодий түрінде емдік мақсатта, қылқан және жұмсақ шеңберді (molluscum) емдеу үшін қолданылады. Давамеск – Солтүстік Африкада жасалатын, құрамында гашиш, бадам пастасы, фисташка, қант, апельсин немесе тамаринд қабығы, қарақұмық және басқа да әртүрлі дәмдеуіштер бар, кейде кантаридтер де қосылады.
Cantharidin is dangerously toxic, inhibiting the enzyme phosphatase 2A. It causes irritation, blistering, bleeding and discomfort. These effects can escalate to erosion and bleeding of mucosa in each system, sometimes followed by severe gastro intestinal bleeding and acute tubular necrosis and glomerular destruction, resulting in gastro intestinal and renal dysfunction, organ failure, and death. Preparations of Spanish fly and its active agent have been implicated in both inadvertent and intentional poisonings. Currently the cantharidin in US, in the form of collodion, is used in the treatment of warts and molluscum. Dawamesk, a spread or jam made in North Africa and containing hashish, almond paste, pistachio nuts, sugar, orange or tamarind peel, cloves, and other various spices, occasionally included cantharides.
Басқа қолданыстар
Ежелгі Қытайда қоңыздар адам нәжісімен, мышьяқпен және қасқыр қоңызымен араластырылып, әлемдегі алғашқы тіркелген иіс бомбасы жасалды. Ежелгі Грекия мен Римде испандық ұшқан тері ауруларын емдеу үшін қолданылса, ортағасырлық Парсыда ислам медицинасы испандық ұшты, ḏarārīḥ (ذراریـح) деп аталатын, қабыну ауруын болдырмау үшін пайдаланған. 19 ғасырда испандық ұш негізінен сырттан күйдіретін және жергілікті тітіркендіретін зат ретінде, сондай-ақ созылмалы гонорея, паралич, мәйектің ауруы, жараларды емдеуде қолданылды. L. vesicatoria ішке зәр айдайтын және құмар тудыратын зат ретінде қолданылған.
In ancient China, the beetles were mixed with human excrement, arsenic, and wolfsbane to make the world's first recorded stink bomb. In ancient Greece and Rome, Spanish fly was used to attempt to treat skin diseases, while in medieval Persia, Islamic medicine applied Spanish fly, named ḏarārīḥ (ذراریـح), to attempt to prevent rabies. In the 19th century, Spanish fly was used externally mainly as blistering agent and local irritant; also, in chronic gonorrhoea, paralysis, lepra, ulcers therapy. L. vesicatoria was used internally as a diuretic stimulant and aphrodisiac.