Кіріспе

Қоңыздар тобы. Қоңыздар – Холометабола супертартибіндегі Колеоптералар (/k/oʊ/l/iː/'/Q/p/t/) отрядын құрайтын жәндіктер. Олардың алдыңғы қанат жұбы қатайып, қанат қаптамалары – элитрыға айналады, бұл оларды көптеген басқа жәндіктерден ерекшелейді. 400 000-ға жуық сипатталған түрі бар Колеоптералар барлық отрядтардың ең ірісі болып табылады, олар сипатталған жәндіктердің шамамен 40%-ын және барлық белгілі жануарлар түрлерінің 25%-ын құрайды. Жаңа түрлер жиі табылады, алдымен 0,9 мен 2,1 миллион аралығында түрлер бар деген болжам бар. Теңіз бен полярлық аймақтардан басқа барлық ортада кездесетін қоңыздар өздерінің экожүйелерімен әртүрлі жолдармен өзара әрекеттеседі: олар көбінесе өсімдіктер мен саңырауқұлақтармен қоректенеді, жануарлар мен өсімдік қалдықтарын ыдыратады және басқа омыртқасыздарды жейді. Кейбір түрлер, мысалы, Колорадо картоп қоңызы сияқты, ауыл шаруашылығына зиян келтіретін қауіпті зиянкестер болып табылады, ал басқалары, мысалы, Coccinellidae (қоңыздар) – көбелектерді, қызыл жәндіктерді, трипстерді және басқа да өсімдіктерге зиян келтіретін сорғыш жәндіктерді жейді. Ал кейбіреулері ерекше қасиеттерге ие, мысалы, шығыс отшашуы, жұптасу және байланыс үшін жарық шығаратын мүшесін пайдаланады.

Қоңыздардың экзоскелеті, элитрыны қоса, әдетте өте қатты болады, бірақ кейбіреулері, мысалы, ров қоңыздары өте қысқа элитрыға, ал күйдіргіш қоңыздары жұмсақ элитрыға ие. Қоңыздардың жалпы анатомиясы біркелкі және жәндіктерге тән, бірақ бірнеше жаңалықтар бар, мысалы, су қоңыздарында суға батқанда пайдалану үшін элитры астында ауа көпіршіктерін ұстап алатын бейімделулер. Қоңыздар – холометаболалар, яғни олар толық метаморфозға ұшырайды, яғни жұмыртқадан шыққаннан бастап, салыстырмалы түрде қозғалмайтын қуыршақ сатысынан кейін ересекке дейін дене құрылымында айқын және күрт өзгерістер болады. Мысалы, елік қоңыздары сияқты, кейбіреулерінде жыныстық диморфизм байқалады, аталықтары басқа аталықтармен күресу үшін қолданатын өте үлкен мандибулаларға ие. Көптеген қоңыздар аposeматикалық, олардың улы екенін ескертетін жарқын түстері мен өрнектері бар, ал басқалары мұндай жәндіктердің зиянсыз батезиялық имитаторлары болып табылады. Көптеген қоңыздар, құмды жерлерде тіршілік ететіндері сияқты, тиімді камуфляжға ие. Қоңыздар адам мәдениетінде маңызды орын алады, ежегіт египетінің қасиетті скарабейлерінен бастап, қоңыз қанаттарынан жасалған өнерге дейін, оларды үй жануарлары ретінде немесе ойын-сауық пен құмар ойындары үшін күрескен жәндіктер ретінде пайдалануға дейін. Көптеген қоңыз топтары жарқын және тартымды түстерге ие, сондықтан оларды коллекционерлер жинап, сәндік көрмелерге қояды. 300-ден астам түрі тағам ретінде қолданылады, көбінесе личинка ретінде; кең таралған түрлерге ұн құрттары және қарақұйрық қоңызының личинкалары жатады. Алайда, қоңыздардың адам өміріне ең үлкен әсері ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және бау-бақша зиянкестері ретінде болады. Мақтаның тұяғы, Колорадо картоп қоңызы, кокос тұмсықты қоңызы және тау шырша қоңызы сияқты қауіпті зиянкестерге жатады. Алайда, көптеген қоңыздар экономикалық зиян келтірмейді және олардың көптеген түрлері, мысалы, қоңыздар мен қоңыздар, зиянкес жәндіктерді бақылауға көмектесу арқылы пайдалы.

Этимология

Колеоптералар деп аталатын таксономиялық топтың атауы грекше koleopteros (κολεόπτερος) сөзінен келген. Аристотель бұл топқа қатырылған қалқан тәрізді алдыңғы қанаттары үшін осылай ат қойған, сөйтіп koleos – қабықша, ал pteron – қанат деген сөздерден құралған. "Beetle" ағылшын сөзі көне ағылшын тіліндегі "bitela" сөзінен шыққан, ол "шағу" деген мағына береді және "bītan" сөзімен байланысты. "Beetle" сөзінің тағы бір көне ағылшынша атауы – ċeafor, chafer, протогерман тіліндегі *kebrô ("кебу"; неміс тіліндегі Käfer, голланд тіліндегі kever, африкаанс тіліндегі kewer сөздерімен салыстырыңыз) сөзінен туындаған.

Таралу және әртүрлілігі

Құрт-құмырсқалар – жәндіктердің ең ірі тобы болып табылады: шамамен 400 000 түрі бүгінгі күнге дейін сипатталған барлық жәндік түрлерінің шамамен 40%-ын және барлық жануарлар түрлерінің 25%-ын құрайды. 2015 жылғы зерттеу құрт-құмырсқалардың жалпы санының төрт тәуелсіз бағасын ұсынды, орташа есеп бойынша шамамен 1,5 миллион түрге жетеді, бұл «күрт шектес диапазон» деп сипатталды. Эволюциялық биолог Б.С. Холдейн, кейбір дінтақымыздар оған христиан Құдайының санасы туралы оның жаратылысының туындыларынан қандай қорытынды жасауға болатынын сұрағанда, «Құрт-құмырсқаларға деген шексіз құштарлық» деп әжуалады. Алайда, құрт-құмырсқалардың ең түрлі жәндіктер екенін анықтауға қатысты пікірлер қарама-қайшы. Көптеген зерттеулер Diptera (жауырықтар) және/немесе Hymenoptera (пилопаушақтар, құйрықтар, құмырсқалар және аралар) көбірек түрге ие болуы мүмкін екенін көрсетеді. Құрт-құмырсқалар өсімдік жапырақтары бар жерде, ағаштар мен олардың қабығынан гүлдерге, жапырақтарға және тамырлардың жанындағы жер астына дейін, тіпті өсімдіктердің ішіндегі ісіктерде, өсімдік тінінің кез келген бөлігінде, тіпті өлі немесе шірігендерінде де, тұщы су және жағалау сияқты дерлік барлық ортада кездеседі. Тропиктік орманның жапырақ қабаттарында Carabidae, Chrysomelidae және Scarabaeidae сияқты түрлерді қамтитын, ірі және түрлі құрт-құмырсқалар мекендейді. Ең ауыр құрт-құмырсқа, шын мәнінде ең ауыр жәндік личинкасы – Голиат құрт-құмырсқасының дернәсілі, оның салмағы кемінде 16,7 см (6,6 дюйм) жетеді. Ересек Голиат құрт-құмырсқалары ересек Megasoma elephas және Megasoma actaeon сияқты ең ауыр құрт-құмырсқалар болып табылады. Ең ұзын құрт-құмырсқа – Геркулес құрт-құмырсқасы (Dynastes hercules), оның максималды ұзындығы, өте ұзын пронотальді мүйізін қоса алғанда, кемінде 16,7 см (6,6 дюйм) құрайды. 2015 жылғы деректер бойынша ең кішкентай тіркелген құрт-құмырсқа және ең кішкентай бос тіршілік ететін жәндік – Scydosella musawasensis қауырсын құрт-құмырсқасы, оның ұзындығы шамамен 325 мкм болуы мүмкін.

Палеозойдың соңғы кезеңі мен триас

Ең көне белгілі қоңыз – Колеопсис, ол Германияның ең ерте перм (асселиан) кезеңінен, шамамен 295 миллион жыл бұрын кездескен. Перм дәуіріндегі алғашқы қоңыздар, жиынтығында "Protocoleoptera" деп топтастырылған, ағаш жейтін (ксилофаг) және ағашқа тонналаушы болған деп саналады. Осы кезеңге жататын қазбалар Сібір мен Еуропада, мысалы, Германияның Майнц қаласына жақын Нидермошельдегі қызыл тақталы қазба орындарында табылды. Тағы да, Чехияның Обора қаласында және Ресейдегі Урал тауларындағы Тшекардада қазбалар табылған. Дегенмен, Азия мен Солтүстік Америка Еурамерикаға біріккеніне қарамастан, ортаңғы пермге дейін Солтүстік Америкада аз ғана қазбалар табылды. Солтүстік Америкадағы Оклахома штатының Веллингтон формациясында жасалған алғашқы жарияланымдар 2005 және 2008 жылдары жарық көрді. Қазіргі қоңыздардың алғашқы өкілдері Перм дәуірінің соңында пайда болды. Перм-Триас жойылған оқиғасында, Перм дәуірінің соңында, көптеген "протоколеоптер" туыстары жойылды. Қоңыздардың түрлерінің әртүрлілігі ортаңғы триасқа дейін жойылған деңгейге қайта оралмады.

Юра дәуірі

Юра дәуірінде қоңыздар тұқымдастарының әртүрлілігі күрт өсті. Юра дәуірінің жоғарғы сатысында Купедидтер азайды, бірақ өсімдіктермен қоректенетін түрлердің әртүрлілігі артты. Қазіргі кезде өсімдіктермен қоректенетін қоңыздар гүлді өсімдіктермен немесе ангиоспермалармен қоректенеді, олардың сәттілігі Орта юра дәуірінде өсімдіктермен қоректенетін түрлердің екі есеге көбеюіне себеп болды. Дегенмен, Бор дәуірінде қоңыздар тұқымдастарының санының артуы ангиосперма түрлерінің санының артуымен сәйкес келмейді. Шамамен сол кезде көптеген алғашқы мылтықшалы қоңыздар (мысалы, Curculionoidea) және қақпақ қоңыздары (мысалы, Elateroidea) пайда болды. Алғашқы жасыл қоңыздар (мысалы, Buprestidae) кездеседі, бірақ Бор дәуіріне дейін сирек болды. Алғашқы тырнақ қоңыздары копрофаг емес, бірақ саңырауқұлақтың көмегімен шіріген ағашпен қоректенген болуы мүмкін; олар өзара тиімді қарым-қатынастың ерте мысалы болып табылады. Юра дәуірінен 150-ден астам маңызды қазба орындары белгілі, олардың көпшілігі Шығыс Еуропа мен Солтүстік Азияда орналасқан. Ең маңызды орындар: Германияның Жоғарғы Бавариясындағы Солнхофен, Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау, Солтүстік Қытайдың Ляонин провинциясындағы Йисиан формациясы, сондай-ақ Цзюлуншан формациясы және Монғолиядағы тағы да басқа қазба орындары. Солтүстік Америкада Юра дәуірінен жәндіктердің қазба қалдықтары бар бірнеше ғана орын бар, атап айтқанда Хартфорд алабындағы, Дирфилд алабындағы және Ньюарк алабындағы қабықты әктас кен орындары.

Қырыққабат

Креда дәуірінде оңтүстік құрлықтар фрагменттеліп, Оңтүстік Атлант мұхиты ашылды, Жаңа Зеландия оқшауланды, ал Оңтүстік Америка, Антарктида және Австралия бір-бірінен алыстады. Ұзын мүйізді қоңыздар (Cerambycidae) сол кезде сирек кездесетін, олардың түрлері тек Жоғарғы Креда дәуірінің соңына қарай ғана көбейді. Олар шөппен қоректенетін динозаврлардың қалдықтарымен қоректенген болуы мүмкін. Суда тіршілік етуге бейімделген дернәсілдері мен ересек түрлері бар алғашқы түрлер табылды. Шұңқырлы қоңыздар (Gyrinidae) орташа деңгейде түрлерге бай болды, бірақ басқа ерте қоңыздар (мысалы, Dytiscidae) одан да аз болды, ал ең көп тараған түрлер Coptoclavidae болды, олар сулық дернәсілдерін аулады. Әлемнің көптеген қазба орындарында Креда дәуіріне жататын қоңыздардың қалдықтары кездеседі. Көбінесе олар Еуропа мен Азияда табылған, және Креда дәуіріндегі қоңыздардың мекендеген жері орташа белдеу климаты болған. Кенозойда қоңыздардың қазба қалдықтары көптеп кездеседі; Квартер дәуірінде (1,6 миллион жылға дейін) табылған қазба түрлері қазіргі тіршілік ететін түрлермен бірдей, ал Соңғы Миоцен дәуірінен (5,7 миллион жылға дейін) табылған қазбалар қазіргі түрлерге өте жақын, сондықтан олар қазіргі түрлердің ата-тегі болуы мүмкін. Квартер дәуіріндегі климаттың үлкен ауытқулары қоңыздардың географиялық таралуын өте күшті өзгертіп, қазіргі орналасқан жерлері түрдің биогеографиялық тарихы туралы аз ғана мәлімет береді. Климаттың өзгеруіне байланысты популяциялардың географиялық оқшаулануы жиі бұзылған болуы керек, себебі жәндіктердің қоныс аударуы гендік қорларды араластырып, жылдам эволюцияға және жойылуға, әсіресе ортаңғы ендіктегілерде әкелгені анық.

Филогения

Қазан құрттарының өте көп түрі жіктелуге ерекше қиындықтар тудырады. Кейбір отбасыларда ондаған мыңдаған түрлер бар, оларды кіші отбасыларға және тайпаларға бөлу қажет. Полифага – ең ірі подряды, оның құрамында 170-тен астам отбасыдағы 300 000-нан астам сипатталған түрлер бар, оның ішінде стафилинідтер (Staphylinidae), скарабеидтер (Scarabaeidae), көк қабықтар (Meloidae), еліктер (Lucanidae) және нағыз мықыштар (Curculionidae) кіреді. Бұл полифаг қоңыздар тобын басқа подрядтарда жоқ жатыр мойны склериттерінің (бас сүйегінің қатайған бөліктері, бұлшықеттерді бекіту үшін пайдаланылады) болуымен анықтауға болады. Адефага негізінен жыртқыш қоңыздардың шамамен 10 отбасын қамтиды, оның ішінде жер қоңыздары (Carabidae), су қоңыздары (Dytiscidae) және айналмалы қоңыздар (Gyrinidae) бар. Бұл жәндіктерде ұрықтар түтікшелі болып келеді және бірінші ішкі стернум (сыртқы қаңқаның пластинасы) артқы коксалармен (қоңыздың аяғының негізгі буындары) бөлінеді. Архостемада негізінен ағашпен қоректенетін қоңыздардың төрт отбасы бар, оның ішінде торлы қоңыздар (Cupedidae) және телефон тірегі қоңызы бар. Архостемада артқы аяқтың негізгі сегментінің немесе коксасының алдында метатрохантин деп аталатын ашық пластинасы болады. Миксофаг қоңыздары кішкентай және көбінесе балдырлармен қоректенеді. Олардың ауыз мүшелерінде галеялар жоқ және сол жақ жақшасында жылдам қозғалатын тісі бар. Қабықтың морфологиясының тұрақтылығы, әсіресе олардың элитраға ие болуы, Coleoptera монофилеттік екенін ұзақ уақыттан бері көрсетеді, бірақ бұл кладтың ішінде Адефага, Архостема, Миксофага және Полифага подрядтарының орналасуына қатысты күмәндер болды. Бұрмаланған қанатты паразиттер, Strepsiptera, қоңыздардың туыс тобы деп саналады, олар ерте перм кезеңінде олардан бөлініп шыққан. Кладограмма МакКеннаның (2015) еңбегіне негізделген.

Сыртқы морфологиясы

Қоңыздардың ерекше белгісі – өте қатты экзоскелеті және ұшуға қолданылмаған қатты алдыңғы қанаттары (элитралар). Көбінесе барлық қоңыздардың шаңқалары көлденең жазықтықта қозғалады. Ауыз мүшелері сирек сорушы типте болады, бірақ кейде олар кішірейтілген; жоғарғы жақ сүйектері әрқашан сезімтал мүшелерді (пальпаларды) ұстайды. Мұртшалар әдетте 11 немесе одан аз сегменттен тұрады, бірақ кейбір топтарда, мысалы, Cerambycidae (ұзын мүйізді қоңыздар) және Rhipiceridae (цикада паразиті қоңыздар) сияқты түрлерде одан көп сегменттері болуы мүмкін. Аяқтардың жамбас сүйектері көбінесе жамбас қуысының ішінде орналасқан. Барлық қазіргі замандағы қоңыздардың жыныс мүшелері соңғы құрсақ сегментіне телескоп тәрізді жиырылған. Қоңыздың дернәсілінің (личинкасы) кейде басқа толық метаморфозалы (голометаболан) топтардың дернәсілдерімен шатастырылуы мүмкін. Қоңыздың экзоскелеті жұқа тігістермен бөлінген көптеген пластиналардан – склериттерден тұрады. Бұл құрылым икемділікті сақтай отырып, қорғанышқа мүмкіндік береді. Қоңыздың жалпы анатомиясы біркелкі, бірақ нақты мүшелер мен қосымшалардың пішіні мен қызметі көптеген отбасыларда әртүрлі болады. Барлық жәндіктер сияқты, қоңыздардың денесі үш бөлімнен тұрады: бас, кеуде және ішек.

Бас

Басы алға немесе кейде төмен қарай созылған ауыз мүшелерімен, әдетте тығыз склеротизацияланған және кейде өте ірі болады. Көптеген қоңыздардың көздері екіге бөлінген, ал кейбіреулерінде көздері тілімделген, ал аздағандарында – кішкентай, қарапайым көздері, оқсиллілер, әдетте бастың арт жағында (вертексте) орналасқан; олар ересектерге қарағанда личинкаларда жиі кездеседі. Құрама көздердің анатомиялық құрылымы өзгеріп отыруы мүмкін және түрдің негізгі қызметі кешкі, күндізгі немесе түнгі уақытта белсенді болуына байланысты. Оқсиллілер ересек кілем қоңызында (Dermestidae-дегі бір орталық оқсиллі ретінде), кейбір қоңыздарда (Omaliinae) және Derodontidae-де кездеседі. Бұл құрылым қоңыздың ортасын физикалық сезіну үшін де қолданылуы мүмкін. Қоңыздар отбасылары антенналарды әртүрлі мақсаттарда пайдаланады. Мысалы, жолбарыс қоңызы жылдам қозғалғанда жақсы көре алмайды, сондықтан кедергілерден аулақ болу үшін антенналарын қатты ұстап тұрады. Кейбір Cerambycidae антенналарын тепе-теңдікті сақтау үшін пайдаланады, ал көк қоңыздар оларды ұстау үшін қолданады. Суда тіршілік ететін қоңыздардың кейбір түрлері ауа жинап, су астында жүргенде денесінің астынан өткізеді. Сол сияқты, кейбір отбасылар антенналарын жұптасу кезінде пайдаланады, ал бірнеше түр оларды қорғану үшін қолданады. Cerambycidae отбасының Onychocerus albitarsis түрінде антенналарда қорғану үшін қолданылатын уды инъекциялайтын құрылымдар бар, бұл буынтықайлар арасында бірегей. Антенналар пішіні жағынан әртүрлі, кейде жыныстар арасында, бірақ кез келген отбасының ішінде көбінесе ұқсас болады. Антенналар домалақ, жіп тәрізді, бұрышты, тізбектей, тарақ тәрізді (бір немесе екі жағында, екі тісті) немесе тісті болуы мүмкін. Көптеген қоңыз топтарын анықтау үшін антенналардың физикалық айырмашылықтары маңызды. Curculionidae отбасының антенналары шынтақты немесе иілген болып келеді. Қауырсын тәрізді флабеллатты антенналар Rhipiceridae және басқа да бірнеше туыстарда кездесетін сирек пішін. Silphidae отбасының антенналары ұшында шар тәрізді басы бар, алқалы болып келеді. Scarabaeidae отбасының антенналары әдетте жалпақ сегменттері бірімен бірі үйіліп жатқан ламелді болып келеді. Carabidae отбасының антенналары әдетте жіп тәрізді болады. Антенналар көз бен жамбас арасында пайда болады және Tenebrionidae отбасында антенналар құрама көздің әдеттегі дөңгелек контурын бұзатын тілік алдында өседі. Олар сегменттелген және әдетте 11 бөліктен тұрады, бірінші бөлігі скейп, екінші бөлігі педицель деп аталады. Қалған сегменттер бірлесіп флагеллум деп аталады. Қоңыздардың ауыз мүшелері шегірткелердікіндей. Кейбір қоңыздардың алдыңғы жағында жамбас үлкен қысқыштардай көрінеді. Жамбас – тамақты ұстап алу, ұрып-соғу немесе кесу үшін көлденең қозғалатын қатты, көбінесе тіске ұқсас құрылымдардың жұбы (қорғанысқа қараңыз, төменде). Көптеген қоңыздардың аузында екі жұп саусақ тәрізді қосымшалар, жоғарғы жақ және еріндік пальпа бар, олар тамақты ауызға жылжытуға қызмет етеді. Көптеген түрлерде жамбас жыныстық диморфизмді көрсетеді, аталықтарының жамбасы сол түрдің аналықтарына қарағанда әлдеқайда ірі болады. Басқа қоңыздардың қазғыш аяқтары кеңейтілген және көбінесе қазу үшін тікенді болады. Мұндай бейімделуді скарабеялар, жер қоңыздары және клоун қоңыздары (Histeridae) арасында кездестіруге болады. Кейбір қоңыздардың артқы аяқтары, мысалы, құйрық қоңыздары (Chrysomelidae) және құйрық қоңыздары (Curculionidae) сияқты, оларға секіруге көмектесетін кеңейтілген жамбас сүйектеріне ие.

Қанат

Қабыққоңыздардың алдыңғы қанаттары ұшуға пайдаланбайды, олар дененің артқы бөлігін жауып, артқы қанаттарын қорғайтын элитра құрайды. Элитралар көбінесе қатты, қабықша тәрізді құрылымдар болып келеді және артқы қанаттардың ұшу үшін қозғалуына мүмкіндік беру үшін көтерілуі тиіс. Желі қанатты қоңыз (Calopteron discrepans) сияқты, жұмсақ қанатты қоңыздардың қанаттары өте нәзік болып, қорғану үшін химиялық заттарды бөліп шығару үшін оңай жыртылады. Қоңыздардың ұшу қанаттары тамырлармен тікелей кесіліседі, қонғаннан кейін олар көбінесе осы тамырлар бойымен бүктеліп, элитраның астында сақталады. Әр қанаттың табанындағы қанатқа тән қатпар (жауым) болады. Кейбір қоңыздар ұшу қабілетін жоғалтқан. Олардың ішінде кейбір жер қоңыздары (Carabidae) мен нағыз мырыштар (Curculionidae), сондай-ақ басқа отбасылардың шөл және үңгірде мекендейтін түрлері бар. Көптеген түрлерде екі элитра бірігіп, құрсақтың үстінен қатты қалқанды жасайды. Аз ғана отбасыларда ұшу қабілеті де, элитра да жоғалған, мысалы, шырақтар (Phengodidae) отбасындағы аналықтары өмір бойына дерлік личинкаға ұқсайды. Элитра мен қанаттың болуы қоңыздың міндетті түрде ұшатынын білдірмейді. Мысалы, ақ жусан қоңызы (tansy beetle) ұша білсе де, мекен орындары арасында жүріп араласады.

Төменгі жамбас

Ішек – метаторакстың артында орналасқан, тыныс алуға арналған тесігі – спиракулдары бар сақиналар тізбегінен тұратын бөлім. Ол үш түрлі сегменттелген склериттерден: тергум, плевра және стернумнан құралады. Көбінесе барлық түрлерде тергум қабықты немесе жұмсақ болып, ұшпаған кезде қанаттар мен элитралармен жасырылады. Плевралар көбінесе кішкентай немесе кейбір түрлерде жасырынып, әр плеврада бір спиракул болады. Стернум – ішектің ең жақсы көрінетін бөлігі, ол көбінесе склеротизацияланған сегмент. Ішектің өзінде қосымша мүшелер жоқ, бірақ кейбіреулерінде (мысалы, Морделлиделерде) бунақты стернальды жамбас бөліктері кездеседі.

Ас қорыту жүйесі

Құрт-құмырсқалардың ас қорыту жүйесі негізінен шөппен қоректенуге бейімделген. Ас қорыту көбінесе алдыңғы орта ішекте жүзеге асады, бірақ қарақұмықтар сияқты жыртқыш топтарда ас қорытудың көп бөлігі орта ішек ферменттері арқылы өсірілімде өтеді. Элатериялар тұқымдасына жататын личинкалар сұйық тамақпен қоректенеді және ферменттерді бөліп, тамақты ауыздан тыс қабылдап қорытады. Көмірқышқыл газы суда оттегі мен азоттан жақсырақ ериді, сондықтан ол суда тез тарап кетеді, сіңірілуінен гөрі. Азот – көпіршіктегі ең көп және ең аз еритін газ, сондықтан ол көпіршіктің салыстырмалы түрде тұрақты құрауы болып табылады және тыныс алу газдарының жиналуы мен өтуі үшін тұрақты орта ретінде қызмет етеді. Көпіршіктің құрамын жаңарту үшін қоңыздың бетке сирек келуі жеткілікті.

Қан айналым жүйесі

Басқа жәндіктер сияқты, қоңыздардың да ашық қан айналымы жүйесі бар, ол қан емес, гемолимфаға негізделген. Басқа жәндіктердегідей, жүрек сияқты сегменттелген түтік гемокоэльдің жоғарғы қабырғасына бекітілген. Оның бойымен ара-араға жұптасқан кіреберістері (остиялары) орналасқан және гемолимфаны гемокоэльдің негізгі қуысынан бас қуысының алдыңғы бөлігі арқылы айналдырады.

Мамандандырылған органдар

Әр түрлі бездер жұптасу үшін әртүрлі феромондарға маманданған. Rutelinae тұқымдасының феромондары іштің ең соңғы сегменттерінің ішкі бетін жабатын эпителий жасушаларынан өндіріледі; Melolonthinae тұқымдасының аминқышқылдық феромондары іштің соңғы бөлігіндегі қайтымды бездерден өндіріледі. Ал басқа түрлер феромонның әртүрлі түрлерін шығарады. Дерместидтер эфирлерді, ал Elateridae тұқымдасы май қышқылдарынан туындаған альдегидтер мен ацетаттарды өндіреді. Cicindela (Carabidae) туысының бірнеше түрінде қанаттардың астындағы алғашқы құрсақ сегменттерінің жоғарғы беттерінде есту мүшелері бар; Dynastinae (Scarabaeidae) тұқымдасының екі тайпасында есту мүшелері олардың пронотальді қалқандарының немесе мойын жарғақтарының астында орналасқан. Екі отбасы да ультрадыбыстық жиіліктерге сезімтал, және олардың ультрадыбыстық эхолокация арқылы жартастардың болуын анықтауға арналғандығына күшті дәлелдер бар. Личинкаларды көбінесе құрттар деп, ал қуыршақты кейде қызғалдақ деп атайды. Кейбір түрлерде қуыршақ личинканың өмірінің соңғы сатысының соңында жасаған коконға оралуы мүмкін. Кейбір қоңыздар, мысалы, Meloidae және Rhipiphoridae отбасыларының типостық өкілдері, одан да әрі барып, гиперметморфозға ұшырайды, онда алғашқы сатысы триунгулин нысанына ие болады.

Жұптасу

Кейбір қоңыздардың жұптасу мінез-құлқы күрделі болады. Жұп іздеуде феромондық байланыс көбінесе маңызды рөл атқарады. Әртүрлі түрлер әртүрлі феромондарды пайдаланады. Rutelinae қоңыздары сияқты түрлер май қышқылдарының синтезінен алынған феромондарды қолданады, ал басқалары органикалық қосылыстардан, ал Melolonthinae сияқты түрлер аминқышқылдары мен терпеноидтардан алынған феромондарды қолданады. Қабық қоңыздары жұп табудың тағы бір жолы – отшашулар (Lampyridae), олар биолюминесцентті, яғни ішкі органдары арқылы жарық шығарады. Еркектер мен ұрғашылар жұптасу алдында күрделі «диалог» жүргізеді; әр түрдің ұшу жолы, ұзақтығы, жарықтың құрамы мен қарқындылығы ерекше болады. Тағы бір мысал ретінде, қарақұбаның (еркегі) интромиттентті органы – ұзын, түтік тәрізді, флагеллум деп аталатын, жұқа және иілгіш құрылым. Пайдаланбаған кезде флагеллум еркектің ішінде сақталады және қажет болғанда еркектен ұзын болып созылуы мүмкін. Жұптасу кезінде бұл мүше ұрғашының көбелек мүшесінің күрделі пішініне иіледі, оның ішінде еркек мүшесімен енуі тиіс оралған өзек бар. Бұған қоса, қарақұбаның осы физикалық қасиеттері зерттелді, себебі жұқа, иілгіш құрылымның бүгілмей немесе жарылмай қатаю қабілеті механикалық тұрғыдан қиын мәселе және қазіргі медицинада микроскопиялық катетерлерді жасауда маңызды рөл атқаруы мүмкін. Жұптасу ритуалдарында бәсекелестік те маңызды рөл атқарады, мысалы, жер көмуші қоңыздар (Nicrophorus) арасында, қайсысы жұптасатынын анықтау үшін күреседі. Көптеген еркек қоңыздар өте аумақтық және өз аумағын басқа еркектерден аяусыз қорғайды. Мұндай түрлерде еркектің басында немесе кеудесінде мүйіздер болады, сондықтан оның денесі ұрғашыдан ірі болады. Жұптасу әдетте жылдам өтеді, бірақ кейде бірнеше сағатқа созылуы мүмкін. Жұптасу кезінде сперматозоидтар ұрғашыға беріліп, жұмыртқаны ұрықтандырады.

Ұрық

Көбінесе, личинка - қоңыздың өмірлік циклындағы негізгі тамақтану кезеңі. Личинкалар жұмыртқадан шыққаннан кейін қарқынды тамақтануға бейім. Кейбіреулері өсімдіктермен, мысалы, жапырақты қоңыздардың кейбір түрлерімен, ал енді біреулері тамақтанатын ортада тіршілік етеді. Ішкі тамақтанатындардың мысалдары - Buprestidae және ұзын мүйізді қоңыздар. Көптеген қоңыз тұқымдастарының личинкалары ересектер сияқты жыртқыштар (жер қоңыздары, қанатты қоңыздар, жылдам қоңыздар). Личинкалық кезең түрлерге қарай өзгереді, бірақ бірнеше жылға созылуы мүмкін. Тері қоңыздарының личинкалары аштыққа ұшырағанда кері дамуға ұшырайды, кейін бұрынғы жетілу деңгейіне қайта өседі. Бұл цикл көп рет қайталанып, биологиялық өлместікке алып келуі мүмкін. Личинкалардың морфологиясы түрлерге қарай әртүрлі, жақсы дамыған және қатайған басы, бөлінген кеуде және құрсақ сегменттері (әдетте он бірінші, кейде сегізінші немесе тоғызыншы) болады. Барлық қоңыз личинкалары бірнеше инстардан өтеді, олар - әрбір түлеу арасындағы даму сатылары. Көптеген түрлерде личинкалар әрбір кезеңде тамақтанған сайын мөлшері артады. Алайда, кейбір жағдайларда күрт өзгерістер де болады. Кейбір қоңыз тұқымдарында немесе туыстарында, әсіресе паразиттік тіршілік салтын көрсететіндерде, бірінші инстар (планидиум) қожайынды іздеу үшін өте жылдам, ал келесі инстарлар көбінесе тұрақтап, қожайынында немесе оның ішінде қалады. Бұл гиперметаморфоз деп аталады және Meloidae, Micromalthidae және Ripiphoridae тұқымдастарында кездеседі. Мысалы, Epicauta vittata (Meloidae) үш түрлі личинкалық сатыдан өтеді. Оның бірінші сатысы, триунгулин, шегіртке жұмыртқаларын іздеу үшін ұзын аяқтары бар. Бір апта бойы тамақтанғаннан кейін ол екінші сатыға, қарабоидты сатыға ауысады, ол қарабоидты қоңыздың личинкасына ұқсайды. Тағы бір аптадан кейін ол түлейді және скарабеид личинкасының сыртқы түрін алады - скарабеидті саты. Оның соңғы алдындағы личинкалық сатысы - жалған қуыршақ немесе коаркатты личинка, ол келесі көктемге дейін қыстайды және қуыршаққа айналады. Личинкалық кезеңнің ұзақтығы әртүрлі болуы мүмкін. Саңырауқұлақпен қоректенетін стафилинид Phanerota fasciata бөлме температурасында 3,2 күн ішінде үш рет түлейді, ал Anisotoma sp. (Leiodidae) 2 күнде шырышты қабықтың жеміс денесінде личинкалық кезеңін аяқтап, ең жылдам өсетін қоңыздардың бірі болуы мүмкін. Дерместид қоңыздары, Trogoderma inclusum қолайсыз жағдайларда ұзақ личинкалық күйде қалуы мүмкін, тіпті түлеулер арасында мөлшері азаяды. Бір личинканың жабық ыдыста 3,5 жыл бойы тірі қалғандығы туралы хабарламалар бар.

Жылжыну

Элитралар қоңыздарға ұшуға және тар кеңістіктерде қозғалуға мүмкіндік береді. Олар үшін ұшпай тұрғанда нәзік қанаттарын элитраның астына бүктесе, ал ұшу алдында қанаттарын жазады. Қанаттардың жазылуы және бүктелуі қанат табанына бекітілген бұлшық еттер арқылы жүзеге асырылады; радиалдық және күйекті тамырлардағы кернеу сақталғанша қанаттар түзу болып қалады. Қоңыздардың ұшу биіктігі әртүрлі болады. Кокцинелла septempunctata және Harmonia axyridis түрлерінің ұшу биіктігін радар арқылы зерттеу көрсеткендей, бір жердегі көптеген қоңыздар жер бетінен 150–195 метр биіктікте болса, ал кейбіреулері 1100 метрден астам биіктікке көтерілген.

Көптеген қаңғырау қоңыздарында элитралар айтарлықтай қысқарған, және олар ұшуға қабілетті болғанымен, көбінесе жерде қозғалады: олардың жұмсақ денелері мен күшті іш бұлшық еттері оларды икемді етеді, кішкентай жарықтарға оңай сыйып кетуге мүмкіндік береді. Су қоңыздары су бетінде ауа сақтау үшін бірнеше тәсілдерді пайдаланады. Суға шомылушы қоңыздар (Dytiscidae) суға батқанда іш және элитра арасында ауа ұстайды. Гидрофильділердің астыңғы бетінде денелеріне жабысқан ауа қабатын ұстап тұратын түктер болады. Ересек су жүзуші қоңыздар ауа сақтауда элитраларын да, артқы коксаларын да (арқа аяғының негізгі бөлігі) пайдаланады, ал айналмалы қоңыздар әр суға батқанда ауа көпіршігін өздерімен бірге алады.

Байланыс

Құрт-құйрықтар қарым-қатынас жасаудың әртүрлі тәсілдерін пайдаланады, оның ішінде феромондарды қолдану да бар. Таулық қарағай қоңызы басқа қоңыздарды бір ағашқа тарту үшін феромон бөліп шығарады. Қоңыздардың көп саны ағаштың химиялық қорғанысын жеңе алады. Ағаштың қорғаныс қабілеті сарқылғаннан кейін, қоңыздар антиагрегациялық феромон бөліп шығарады. Бұл түрлер қарым-қатынас үшін сықырылдай алады, ал басқалары шабуылдан қорғану үшін дыбысты пайдаланады.

Ата-ананың қамқорлығы

Ата-аналық қамқорлық, әдетте, қоңыздардың бірнеше отбасыларында кездеседі, мүмкін, қолайсыз жағдайлардан және жыртқыштардан қорғану үшін. Жерлеуші қоңыздар – жақсы қамқор ата-аналар, олар ұрпақтарына бірлесіп күтім жасап, тамақтандырады. Екі ата-ана да кішкентай жануарлардың өліктерін жерлеп, оны жас ұрпақтарына тамақ ретінде пайдаланады және оның айналасына жұмыртқа салайтын камера салады. Ата-аналар өлексені дайындап, оны бәсекелестерден және ерте шіруден қорғайды. Жұмыртқаларынан личинкалар шыққаннан кейін, ата-аналар оларды саңырауқұлақтар мен бактериялардан тазалап, қайтадан қоректендірілген тамақ беріп, жем жеуге көмектеседі. Кейбір қоқыс қоңыздары ата-аналық қамқорлық көрсетеді, шөпшілдердің қоқысын жинап, оның ішіне жұмыртқа салады – бұл жаппай қамтамасыз етудің бір түрі. Кейбір түрлер осы кезеңнен кейін кетпейді, бірақ өз ұрпақтарын сақтау үшін қалады. Қоңыздардың көптеген түрлері жұмыртқа салғаннан кейін ата-аналық қамқорлық мінез-құлқы көрсетпейді. Subsociality, яғни аналықтары ұрпақтарын күзетіп сақтауы, Chrysomelidae отбасының Cassidinae және Chrysomelinae екі тармағында жақсы құжатталған.

Эусоциалдық

Эусоциализмге ұрықты бірлесіп күту (басқа жеке тұлғалардың ұрпақтарына ұрық күтімді қоса алғанда), ересектер колониясының ішінде буын алмасу және еңбекті репродуктивті және репродуктивті емес топтарға бөлу кіреді. Гименоптерадан басқа организмдердің өте аз бөлігі осы мінез-құлықты көрсетеді; мұны істейтін жалғыз қоңыз – Austroplatypus incompertus. Австралиялық бұл түр эвкалипт ағаштарының қабық астындағы түйірлі бөлігінде орналасқан көлденең туннельдер желісінде тіршілік етеді. Бұл амброзия саңырауқұлақтарының спораларын тарататын 300-ден астам ағаш тесіп өсетін амброзия қоңыздарының бірі. Саңырауқұлақтар қоңыздардың туннельдерінде өсіп, қоңыздар мен олардың дернәсілдеріне тамақ береді; ұрғашы ұрпақтары туннельдерде қалып, саңырауқұлақтың өсуін күзеп, көбеймейді.

Тамақтандыру

Қабыландар көптеген мекендейтін жерлерінде кең түрлі азық көздерін пайдалана алады. Кейбіреулері бәсекелес, өсімдіктер мен жануарлардың екеуін де жейді. Басқа қоңыздардың тамақтануы өте мамандандырылған. Жапырақ қоңыздарының, ұзын мүйізді қоңыздардың және құрттардың көптеген түрлері тек бір өсімдік түрін ғана жейді. Жер қоңыздары және қоңыздар (Staphylinidae) сияқтылары негізінен ет жейтін, көптеген басқа буынтық аяқтылар мен кішкентай жемтіктерді, мысалы, құрттар мен ұлуларды аулап жейді. Жыртқыш қоңыздардың көпшілігі бәсекелес болғанымен, кейбір түрлердің нақты талаптары немесе қалаулары болады. Кейбір түрлерде ас қорыту қабілеті саңырауқұлақтармен симбиотикалық қарым-қатынасқа байланысты – кейбір қоңыздардың ішегінде бұрын басқа жерде кездеспеген ашытқылар тіршілік етеді. Көптеген түрлердің негізгі тамағы – шіріген органикалық заттар. Бұл, копрофаг түрлер (мысалы, Scarabaeidae тұқымдасқа жататын кейбір қоңыздар) жейтін тыңайғыштан бастап, некрофаг түрлер (мысалы, Silphidae) жейтін өлі жануарларға дейін болуы мүмкін. Тыңайғыш пен өліктерде кездесетін кейбір қоңыздар, шын мәнінде, жыртқыштар болып табылады. Оларға копрофаг және некрофаг жәндіктердің дернәсілдерін жейтін Histeridae және Silphidae түрлері кіреді. Көптеген қоңыздар қабықтың астында, ал кейбіреулері ағашпен, ал басқалары ағаш немесе жапырақ үстінде өсетін саңырауқұлақтармен қоректенеді. Кейбір қоңыздарда микангия, яғни саңырауқұлақ спораларын тасымалдауға арналған арнайы құрылымдар болады.

Жыртқышқа қарсы бейімделулер

Қоңырқұрттар, ересектер де, дернәсілдер де, көптеген жануарлардың жемі болып табылады, олар сүтқоректілерден (жабырқақтардан кеміргіштерге дейін), құстарға, кесірткелерге, қосмекенділерге, балықтарға, шұбарларға, қарасораларға, тоқылдақтарға, құмырсқаларға, басқа қоңырқұрттарға және өрмекшілерге дейін. Қоңырқұрттар өздерін қорғау үшін түрлі жыртқышқа қарсы бейімделулерді пайдаланады. Оларға көзбен аң аулайтын жыртқыштарға қарсы камуфляж және мимикрия, улылық және қорғаныс мінез-құлқы жатады.

Камуфляж

Камуфляж көптеген қоңыздар отбасыларында, әсіресе ағаш немесе өсімдіктермен қоректенетіндерде, кең таралған, мысалы, жапырақты қоңыздар (Chrysomelidae, олар көбінесе жасыл) және мықын қоңыздар. Кейбір түрлерде, мүсіндемелер немесе әртүрлі түсті қабықшалар немесе түктер авокадо мықыны Heilipus apiatus сияқты қоңыздарды құс тынысы немесе басқа да жеуге жарамсыз заттарға ұқсатады.

Мимикрия және апосематизм

Кейбір ұзын мүйізді қоңыздар (Cerambycidae) — шағын денелі қоңыздардың (wasps) сыртқы түрін еліктеу арқылы қорғанышқа ие болатын батезиандық еліктеушілер. Қоңыздар боялуын мінез-құлқымен үйлестіріп, құйрықты қоңыздарға ұқсас әрекет ете алады. Көптеген басқа қоңыздар, оның ішінде қазаншөптер, көк қоңыздар және лицидтер, жағымсыз немесе уытты заттарды бөліп шығарып, жеуге жарамсыз немесе улануға себеп болады, сондай-ақ, әдетте, ескерту түсімен (апосематизм) жыртқыштарды қорқытады; көптеген қоңыздар мен басқа да жәндіктер осы химиялық қорғалған түрлерді еліктейді. Бомбардиер қоңыздары жеті және сегізінші қарын сегменттері арасындағы мембранадан шығатын жақсы жетілген пигидиалдық бездерге ие. Бұл без екі бөліктен тұрады: біреуі гидрохинон мен сутек пероксидіне, екіншісі сутек пероксиді мен каталаза ферменттеріне арналған. Бұл химиялық заттар араласып, жарылыс тәрізді шығарылымға әкеледі, температурасы шамамен 100 °C (212 °F) дейін жетеді, гидрохинон сутекке, оттегіге және хинонға ыдырайды. Оттегі зиянды химиялық спрейді тікелей нысанаға бағытталатын қатты ағын ретінде шығарады. Клик қоңыздары (Elateridae) қауіптің алдында, простернумдағы мықты тікен мен мезостернумдағы оған сәйкес ойықтан тұратын клик механизмі арқылы жиналған энергияны босату арқылы кенеттен қашып құтылуға қабілетті. Басқалары басқа омыртқасыздардың клептопаразиттері болып табылады, мысалы, бал арасының ұяларын мекендейтін кішкентай ара қоңызы (Aethina tumida), ал көптеген түрлері құмырсқалардың ұяларында паразиттік инквилиндер немесе тамақтанушылар болып табылады. Кейбір қоңыздар тобы басқа жәндіктердің негізгі паразиттері болып табылады, олардың қожайындарымен қоректенеді және оларды өлтіреді.

Аңтану

Құрттармен тозаңданатын гүлдер әдетте ірі, жасыл немесе ақшыл түсті болып келеді және күшті хош иіске ие. Хош иісі дәмді, жемісті немесе шіріген органикалық заттарға ұқсас болуы мүмкін. Құрттар гүлдерді тозаңдандырған алғашқы жәндіктер болған деуге болады. Көптеген құрттармен тозаңданатын гүлдер жалпақ немесе табақ тәрізді болып келеді, олардағы тозаң оңай қол жетімді, бірақ құртты ұзақ уақыт ұстап тұру үшін тұзақтар да болуы мүмкін. Өсімдіктердің аналық бездері көбінесе тозаңдаушылардың шайнайтын ауыз мүшелерінен жақсы қорғалған. Гүлдерді тұрақты тозаңдататын құрттар отбасылары: Buprestidae, Cantharidae, Cerambycidae, Cleridae, Dermestidae, Lycidae, Melyridae, Mordellidae, Nitidulidae және Scarabaeidae. Құрттар әлемнің кейбір аймақтарында, мысалы, Оңтүстік Африканың шөлейтті және құрғақ аймақтарында, Оңтүстік Калифорнияда және Оңтүстік Африкадағы Квазулу-Наталдың таулы далаларында ерекше маңызды рөл атқаруы мүмкін.

Өзаралық

Өзара қарым-қатынас, мысалы, амброзия қоңызы сияқты кейбір қоңыздарда жақсы белгілі, ол өлі ағаштардың ағаш бөлігін қорыту үшін саңырауқұлақтармен серіктеседі. Қоңыздар өлі ағаштарда тоннельдер қазып, оларда саңырауқұлақ бақтарын өсіреді, бұл олардың тамақтанудың жалғыз көзі. Қолайлы ағашқа қонғаннан кейін, амброзия қоңызы тоннель қазып, онда саңырауқұлақ симбионтының спораларын шығарады. Саңырауқұлақ өсімдіктің ксилема тініне еніп, оны қорытып, қоректік заттарды қоңыздың галереясының бетінде және оның жанында шоғырландырады, сондықтан екеуі де пайда көреді. Қоңыздар улардың болуына байланысты ағашты жей алмайды және олардың дернәсілдеріне тамақ беру үшін мезбен ағаштың қорғанысын жеңуге көмектесу үшін саңырауқұлақтармен қарым-қатынасын пайдаланады. Бактериялар өндіретін қанықпаған полипероксидтің химиялық араласуымен, қоңыз бен саңырауқұлақ арасындағы бұл өзара қарым-қатынас бірге дамыған.

Экстремалды ортаға төзімділік

Шамамен 90% ересек қоңыздар диапауза кезеңіне енеді, бұл қолайсыз қоршаған орта жағдайларын бастан кешіру үшін метаболизмнің төмендеуімен тыныш фаза. Ересек қоңыздардағы диапауза – Coleoptera тобындағы ең көп таралған диапауза түрі. Тамақсыз кезеңді (әдетте бірнеше айға созылатын) бастан кешіру үшін ересектер липидтер, гликоген, ақуыздар және болашақ қауіпті қоршаған орта өзгерістеріне төзімділік үшін қажетті басқа да заттардың қорын жинақтайды. Бұл диапауза қолайсыз маусымның жақындап келе жатқанын хабарлайтын сигналдармен шақырылады; көбінесе бұл сигнал фотопериодтық болып табылады. Күн ұзақтығының қысқаруы (кемігені) қыс жақындап келе жатқанын көрсетеді және қысқы диапаузаны (қысқы ұйқыны) тудырады. Арктикалық Pterostichus brevicornis қоңызының қыстау кезеңін зерттеу, ересектердегі дене майының күзде ең жоғары деңгейде екенін, ал асқазан-ішек трактісі тамақпен толы болғанын, бірақ қаңтар айының соңына қарай бос болғанын көрсетті. Дене майының жоғалуы – сусызданумен қатар жүретін біртіндеп болатын процесс. Барлық жәндіктер пойкилотермиялық, сондықтан кейбір қоңыздардың экстремалды ортада тіршілік ету қабілеті олардың жоғары немесе төмен температураға төзімділігіне байланысты. Ағаш қабығының астында қыстайтын Pityogenes chalcographus қабық қоңызы, ал Аляскалық Cucujus clavipes puniceus қоңызы төзімді, оның дернәсілдері де тірі қалуы мүмкін. Мұндай төмен температурада ішкі сұйықтықтарда мұз кристалдарының пайда болуы қоңыздардың тірі қалуына ең үлкен қауіп төндіреді, бірақ бұл су молекулаларын біріктіруден тоқтататын антифриз ақуыздарын өндіру арқылы болдырмайды. Cucujus clavipes қоңызының төмен температураға төзімділігі қасақана сусыздану және антифриз ақуыздарының бірлескен әрекетіне байланысты. Бұл антифриздің концентрациясын бірнеше есе арттырады. Тенебрио молитор (Tenebrio molitor) егу құрттарының гемолимфасында бірнеше антифриз ақуыздары бар. Аляскалық Upis ceramboides қоңызы -60°C температурада тірі қалуға қабілетті: оның криопротекторлары – май қышқылына байланысқан қант және қант спирті – треитолдан тұратын ксиломаннан молекуласы. Керісінше, шөлде тұратын қоңыздар жоғары температураға төзімді болуға бейімделген. Мысалы, Tenebrionid қоңызы Onymacris rugatipennis ыстыққа төзімді. Тайгер қоңыздары ыстық, құмды жерлерде көбінесе ақшыл түсті болады (мысалы, Habroscelimorpha dorsalis), бұл қара түске қарағанда көбірек жылуды шағылыстырады. Бұл қоңыздар да ыстыққа төзімділік үшін мінез-құлқылық бейімделуді көрсетеді: олар денелерін ыстық жерден алыс ұстап тұру үшін таяқшаларында тік тұрып, көлеңке іздейді және күнге бетін бұрып, бастарының алдыңғы бөлігі ғана тікелей әсер ететіндей етеді. Намиб шөлінің тұмандық қоңызы Stenocara gracilipes тұманнан су жинай алады, өйткені оның элитралары суды жақсы көретін дөңестер мен майлы, суды тебуге қарсы құдықтарды біріктіретін текстуралы бетке ие. Қоңыз таңертеңгі желге қарсы тұрып, құрсағын көтеріп тұрады; тамшылар элитрада тұншығып, қырқалар бойымен ауыз мүшелеріне қарай ағып түседі. Осыған ұқсас бейімделулер басқа да бірнеше Намиб шөлінің қоңыздарында, мысалы, Onymacris unguicularis кездеседі. Жағалау және су тасқынына жақын жерлерде тіршілік ететін кейбір құрлықтық қоңыздар су тасқынынан аман қалу үшін физиологиялық бейімделуге ие. Су тасқыны кезінде ересек қоңыздар су тасқынынан қашып кету үшін жеткілікті қозғалысқа ие болуы мүмкін, бірақ дернәсілдер мен қуыршақтар көбінесе қашып кете алмайды. Cicindela togata ересектері суға батырудан аман қалуға қабілетті емес, бірақ дернәсілдері су тасқыны кезінде 6 күнге дейін аноксиядан аман қалуы мүмкін. Дернәсілдердегі аноксияға төзімділік анаэробтық метаболизмге ауысу немесе метаболизм жылдамдығын төмендету арқылы сақталуы мүмкін. Ересек Pelophilia borealis қарапыр қоңызының аноксияға төзімділігі зертхана жағдайында тексерілді және олар 0°C температурада 99,9% азот атмосферасында 127 күнге дейін үздіксіз тірі қала алатыны анықталды.

Көші-қон

Көптеген қоңыздар жыл сайынғы жаппай қозғалыстар жасайды, бұл құбылыс көші-қон деп аталады. Мұндайларға Meligethes aeneus гүлшеңқұйрығы және кокцинеллидтердің көптеген түрлері жатады. Бұл жаппай қозғалыстар маусымдық емес, көбінесе тамақ іздеуге байланысты болуы мүмкін. 2008 жылы Британдық Колумбияда тау шыршасының қоңызының (Dendroctonus ponderosae) ерекше ірі таралуы зерттелген кезде, қоңыздардың гектарына 18 600-ге дейін жететін тығыздықпен күніне 30–110 км қашықтыққа ұша алатыны анықталды.

Ежелгі мәдениеттерде

Ежелгі Египетте құрт-құрттың бірнеше түрі, әсіресе қасиетті скарабей, Scarabaeus sacer, құрметтелген. Кеміргіштің иероглифтік бейнесі болмыстық, ойдан шығарылған немесе онтологиялық мағынаға ие болуы мүмкін. Скарабейдің сүйек, пил сүйегі, тас, египеттік фаянс және қымбат металдардан жасалған бейнелері Алтыншы династиядан бастап Рим үкімдігі кезеңіне дейін белгілі. Скарабей ежелгі Египеттің жерлеу культінде маңызды рөл атқарды. Скарабей күн құдайы Кепримен байланысты болды, себебі құрттың тырнақтап домалатуы күн құдайының күнді домалатуымен ұқсас деп есептелді. Құрттар Күннің символы ретінде, ежелгі Египетте, Плутархтың бірінші ғасырғы "Моралия" еңбегінде айтылған. Біздің заманымыздан бұрынғы 2-5 ғасырлардағы грек сиқырлы папирустарында скарабейлер дұға жасау құралы ретінде сипатталған. Егде Плиний өзінің "Табиғи тарихында" қоңыздарды талқылап, бұғы қоңызын былай сипаттады: "Кейбір жәндіктер қанаттарын қорғау үшін (элитра) – мысалы, қоңыз, оның қанаты ерекше жұқа және нәзік болып келеді, жабылады. Бұл жәндіктерге Табиғат тікенді қанатын бермеген, бірақ бір үлкен түрінде біз екі ұшында тістегіштер бар, ұзын мүйіздерді көреміз, ол тістегісі келгенде жабылады". Бұғы қоңызы Никандердің грек мифінде жазылған және Антонин Либералис еске түсірген, онда Церамб қоңызға айналған: "Оны діңгектерде көруге болады, ол ілмекті тістерімен, әрқашан жауын қозғалтады. Ол қара, ұзын және үлкен құртқа ұқсайтын қанаттары бар". Оқиғаның соңында құрттардың кішкентай ұлдардың ойыншықтары ретінде қолданылғаны және басын алып, әшекей ретінде тағылғаны айтылады.

Жәндіктер ретінде

Шамамен 75% қоңыздардың түрлері личинка және ересек кезеңдерінде фитофаг болып табылады. Көптеген түрлері экономикалық маңызы бар өсімдіктермен және сақталған өсімдік өнімдерімен, соның ішінде ағаштармен, дәнді дақылдармен, темекімен және кептірілген жемістермен қоректенеді. Еменге шабуыл жасайтын түрлердің қатарында қабық қоңызы, емен жапырақты қоңызы және азиялық ұзын мүйізді қоңыз (Anoplophora glabripennis) бар. Қайыңқұрттар (Scolytidae) жұққан ағаштардан сау ағаштарға көшкенде голландиялық емен ауруын таратады. Бұл ауру Еуропа мен Солтүстік Америкада емен ағаштарының кең аумағын қырып салған. Кейбір қоңыздардың түрлері инсектицидтерге төзімділікке ие болған. Мысалы, Колорадо картоп қоңызы (Leptinotarsa decemlineata) картоп өсімдіктеріне зиян келтіретін зиянкес. Оның қоректенетін өсімдіктеріне Solanaceae тұқымдасының басқа өкілдері, мысалы, түйін, помидор, баклажан және бұрыш, сондай-ақ картоп жатады. Әртүрлі популяциялар барлық негізгі кластағы инсектицидтерге төзімділікті дамытқан. Колорадо картоп қоңызы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде энтомологиялық соғыс құралы ретінде қарастырылған, мақсаты – қоңыз бен оның личинкаларын пайдаланып жау елдердің егіндеріне зиян келтіру. Германия колорадолық картоп қоңызын қару ретінде сынау бағдарламасын Франкфурттың оңтүстігінде жүргізіп, 54 000 қоңызды босатып жіберген. Өлім күзетуші қоңыз (Xestobium rufovillosum, Ptinidae) Еуропадағы ескі ағаш құрылыстардың қауіпті зиянкесі болып табылады. Ол емен және қаштан сияқты қатты ағаштарға шабуыл жасайды, әсіресе саңырауқұлақтың шіруі орын алған жерлерде. Зыянкестің ғимаратқа енуі құрылыс кезінде жүзеге асады деп есептеледі. Басқа зиянкестердің қатарында кокос жапырақты қоңызы (Brontispa longissima) бар, ол жас жапырақтармен, көшеттермен және пісіп-жетілген кокос ағаштарымен қоректенеді, Филиппинде елеулі экономикалық зиян келтіреді. Тау шыршасының қоңызы – Канаданың кең аумағында кездесетін пісіп-жетілген немесе әлсіреген шырша ағаштарының зиянкесі.

Пайдалы ресурстар ретінде

Құрт-құмырсқалар зиянкестердің санын бақылау арқылы адам экономикасына пайдалы болуы мүмкін. Кейбір қанатты қоңыздар (Coccinellidae) личинкалары мен ересектері зиянкестер болып табылатын құмырсқаларды жейді. Басқа қанатты қоңыздар қызылшаларды, ақ құрттарды және майлы құрттарды жейді. Егер олардың тамақтануға жеткілікті нәрсесі болмаса, кішкентай гусеницалармен, жас өсімдіктермен, бал шырынымен және гүл нектарымен қоректенуі мүмкін. Жер қоңыздары (Carabidae) көптеген жәндіктер зиянкестерінің, соның ішінде шыбын жұмыртқаларының, гусеницалардың және сым құрттарының кездесетін жыртқыштары болып табылады. Жер қоңыздары олардың тұқымдарын жеп, арамшөптерді бақылауға көмектеседі, бұл өсімдіктерді қорғау үшін гербицидтерді қолдану қажеттілігін азайтады. Кейбір түрлердің белгілі бір өсімдіктер популяциясын азайтудағы тиімділігі арамшөптерді бақылау үшін қоңыздарды қасақана енгізуге әкелді. Мысалы, Zygogramma туысы Солтүстік Америкада таралған, бірақ Үндістанда Parthenium hysterophorus және Ресейде Ambrosia artemisiifolia-ны бақылау үшін қолданылған. Тұяқ қоңыздары (Scarabidae) Австралияда ірі қара малдың қауіпті зиянкестері болып табылатын Musca vetustissima және Haematobia exigua сияқты зиянкестердің санын азайту үшін сәтті қолданылды. Қоңыздар оларды топыраққа жылдам домалатып көміп, тұяқты зиянкестердің көбеюіне мүмкіндік бермейді, сонымен қатар топырақтың құнарлылығын, құрылымын және қоректік заттар айналымын жақсартады. Австралиялық тұяқ қоңызы жобасы (1965–1985) Гавайиде осы техниканың сәтті сынақтан өткеннен кейін, Оңтүстік Африка мен Еуропадан Австралияға тұяқ қоңыздарының түрлерін енгізді, Musca vetustissima санын азайту мақсатында. Dermestidae көбінесе таксидермияда және ғылыми үлгілерді дайындауда, сүйектердегі жұмсақ тіндерді тазалау үшін қолданылады. Личинкалар жұмсақ тіндермен бірге шеміршектерді жеп, оларды жояды.

Тамақ және дәрі ретінде

Қазаншұбыртқылар – ең көп желінетін жәндіктер, олардың шамамен 344 түрі тамақ ретінде пайдаланылады, көбінесе дернәсіл сатысында. Ақ құрт (қара қоңыр қазаншұбыртқы дернәсілі) және мүйізқанат қазаншұбыртқы ең көп желінетін түрлердің қатарында. Көптеген түрлер сонымен қатар халық медицинасында түрлі аурулар мен сырқаттардан зардап шегушілерді емдеу үшін қолданылады, бірақ мұндай емдеулердің тиімділігін дәлелдейтін клиникалық зерттеулер жүргізілмеген.

Биологиялық әртүрліліктің көрсеткіштері ретінде

Олардың мекендеу ортасына қатысты ерекшеліктеріне байланысты көптеген қоңыздар түрлері индикаторлар ретінде қолдануға жарамды деп саналады, олардың болуы, саны немесе болмауы мекендеу ортасының сапасын бағалауға мүмкіндік береді. Мысық қоңыздары (Cicindelidae) сияқты жыртқыш қоңыздар аймақтық биологиялық әртүрліліктің үлгілерін өлшеу үшін индикаторлық таксон ретінде ғылыми тұрғыда қолданылып келеді. Олардың таксономиясы тұрақты болғандықтан, тіршілік ету тарихы жақсы сипатталғандықтан, олар үлкен және бір орынға барғанда байқау оңай, сонымен қатар әлемнің көптеген жерлерінде кездеседі және түрлері белгілі бір мекендеу ортасына бейімделген, ал түрлерінің кездесуі омыртқалы және омыртқасыздардың басқа түрлерін дәл көрсетеді. Мекеңдеу ортасына қарай, адамдар өзгертетін жерлердегі шаруа қоңыздары, саванналардағы тыңайтқыш қоңыздары және орманды жерлердегі сапроксилді қоңыздар сияқты көптеген басқа топтар да потенциалды индикаторлық түрлер ретінде ұсынылған.

Өнер мен сәнде

Көптеген қоңыздардың берік элитралары бар, олар өнерде материал ретінде қолданылған, оның ең танымал мысалы – қоңыз қанаттары. Кейде олар діни маңызы бар болғандықтан, қасиетті заттардың құрамына енгізіледі. Толық қоңыздар, өзгеріссіз күйде немесе мөлдір пластикке қапталған түрде, арзан сувенирлерден, мысалы кілт тізбектерінен бастап, қымбат құнды зергерлік бұйымдарға дейін жасалады. Мексиканың кейбір аймақтарында Zopherus туысына жататын қоңыздардан костюмдік әшекейлер мен алтын тізбектерді бекіту арқылы тірі брошкалар жасалады, бұл олардың өте қатты элитралары мен қозғалыссыз өмір салтының арқасында мүмкін болады.

Көңіл көтеру саласында

Жауынгерлік қоңыздар ойын-сауық және құмар ойындары үшін қолданылады. Бұл спорт түрлеріндегі кейбір ірі қоңыздардың аумақтық мінез-құлқы мен жұптасу үшін бәсекелестігі пайдаланылады. Тайландтың солтүстігіндегі Чиангмай ауданында еркек Xylotrupes rhinoceros қоңыздары жабайы табиғаттан ұсталып, соғысуға жаттықтырылады. Ұрғашы қоңыздар олардың феромондары арқылы соғысатын еркектерді ынталандыру үшін бұтақтардың ішінде сақталады. Мұндай жекпе-жектер бәсекелестік сипатта болып, ақша мен мүлікке салым қойылатын құмар ойындарға айналуы мүмкін. Оңтүстік Кореяда Dytiscidae тұқыласының Cybister tripunctatus түрі рулетка тәрізді ойындарда қолданылады. Кейде қоңыздар музыкалық аспап ретінде де пайдаланылады: Папуа-Жаңа Гвинеядағы Onabasulu тайпырған Rhynchophorus ferrugineus қоңызын музыкалық аспап ретінде пайдаланған, оның қанаттарының дірілі үшін адам аузы өзгермелі резонанс камерасы ретінде қолданылған. Жапонияда мүйізді қоңыздар (Dynastinae) мен қабылан қоңыздарды (Lucanidae) ұстау, әсіресе жас ұлдар арасында кең таралған. Жапонияда осы хоббидің танымал болуы соншалық, 1999 жылы 100-ге дейін қабылан қоңызын сататын автоматтары пайда болды.

Жинақтайтын заттар ретінде

Биттерді жинау Виктория дәуірінде ерекше танымал болды. Табиғатты зерттеуші Альфред Рассел Уоллес 1869 жылы жарық көрген "Малай архипелагы" кітабында сипатталған сегіз жыл ішінде (өзінің есебінше) барлығы 83 200 қоңыз жинады, оның ішінде ғылым үшін жаңа 2000 түрі болды.

Технологиялардың пайда болуы

Көптеген қоңыздарға тән бейімделулер биомиметика саласында қызығушылық тудырды, олардың коммерциялық қолданысқа ие болу мүмкіндігі бар. Бомбардиер қоңызының күшті қайтаратын спрейі, аэрозольдік спрейлерге қарағанда көміртегінің әсері төмен деп есептелетін, ұсақ бұтақтарды шашырату технологиясын жасауға түрткі болды. Намиб шөлінің қоңызының (Stenocara gracilipes) ылғалды жинау әрекеті, тұрақты жаңбыр жаумайтын құрғақ аймақтарда тұратын адамдарға пайдалы болу үшін гидрофильді және гидрофобты материалдарды пайдаланатын, өзін-өзі толтыратын су бөтелкесін жасауға себеп болды. Тірі қоңыздар киборгтар ретінде қолданылды. Қорғаныс саласындағы ғылыми-зерттеулерді дамыту агенттігі қаржылаған жобада Mecynorhina torquata қоңызына электродтар орнатылды, бұл оларды бақылау жұмыстарының негізгі тұжырымдамасы ретінде, арқасына бекітілген радио қабылдағыш арқылы қашықтан басқаруға мүмкіндік берді. Ұқсас технология адам операторға Mecynorhina torquata-ның еркін ұшуын және қозғалысын, сондай-ақ Zophobas morio-ның біртіндеп бұрылуын және кері жүруін басқаруға мүмкіндік берді. 2020 жылы жарияланған зерттеулер қоңыздарға арналған роботтық камера рюкзагын жасауды мақсат етті. 248 мг салмақты шағын камералар Asbolus және Eleodes туысына жататын тірі қоңыздарға бекітілді. Камералар 60 градусқа дейін 6 сағатқа дейін бейне түсірді.

Сақтауда

Құрт-құйрықтар әлемдік биологиялық әртүрліліктің маңызды бөлігін құрағандықтан, оларды сақтау өте маңызды, ал орта тұру орындары мен биологиялық әртүрліліктің жоғалуы құрт-құйрықтарға әсер ететіні сөзсіз. Көптеген құрт-құйрық түрлерінің өте нақты ортасы мен ұзақ өмірлік циклы болады, бұл оларды осал етеді. Кейбір түрлерге қауіп төніп тұр, ал басқаларының жойылып кеткенінен қорқады. Аралдардағы түрлерге көбірек қауіп төнеді, мысалы, Мадагаскардың Helictopleurus undatus түрінің 20-шы ғасырдың соңында жойылып кеткені айтылады. Табиғатты қорғаушылар елік құрт-құйрықтары (Lucanus cervus) және жолбарыс құрт-құйрықтары (Cicindelidae) сияқты ең танымал түрлер арқылы құрт-құйрықтарға деген сүйіспеншілікті оятуға тырысты. Жапонияда Генджи шырыны (Luciola cruciata) өте танымал, ал Оңтүстік Африкада Адо пілінің қоңызы экотуризмді бес үлкен сүтқоректі түрінен асырып, кеңейтуге мүмкіндік береді. Зиянкес құрт-құйрықтарға деген жаман көзқарас та, сондай-ақ, Cicinis bruchi сияқты түрлердің ерекше экологиялық бейімделуі де жәндіктерге деген қызығушылықты арттыруға септігін тигізеді.