Кіріспе
Silphidae – ірі өлік қоңыздары, өлік қоңыздары немесе жер көмуші қоңыздар деп аталатын қоңыздар туысы. Оған екі кіші туыс кіреді: Silphinae және Nicrophorinae. Nicrophorinae кіші туысының өкілдері кейде жер көмуші қоңыздар немесе қабірші қоңыздар деп те аталады. Түрлердің саны салыстырмалы түрде аз, шамамен екі жүз түрді құрайды. Олар негізінен қоңыржай аймақтарда кең таралған, бірақ тропиктік эндемиктер де белгілі. Екі кіші туыс та шіріген органикалық заттармен, мысалы, өлген жануарлармен қоректенеді. Кіші туыстар ата-аналық күтім көрсетуде және қай өлекселерді артық көретіндігінде өзгешеленеді. Silphidae сот-медициналық энтомологтар үшін маңызды, себебі шіріген денеде олардың табылуы өлімге дейінгі мерзімді анықтауға көмектеседі.
Silphidae is a family of beetles that are known commonly as large carrion beetles, carrion beetles or burying beetles. There are two subfamilies: Silphinae and Nicrophorinae. Members of Nicrophorinae are sometimes known as burying beetles or sexton beetles. The number of species is relatively small, at around two hundred. They are more diverse in the temperate region although a few tropical endemics are known. Both subfamilies feed on decaying organic matter such as dead animals. The subfamilies differ in which uses parental care and which types of carcasses they prefer. Silphidae are considered to be of importance to forensic entomologists because when they are found on a decaying body they are used to help estimate a post mortem interval.
Таксономия, эволюция және этимология
Silphidae туысы Coleoptera отрядына жатады. Олар көбінесе өлік қоңыздары немесе жер көмуші қоңыздар деп аталады және әдетте өліктермен, саңырауқұлақтармен және тыңайғыштармен байланысты. Бұрын Agyrtidae тұқымдасының мүшелері де осы топқа кіретін. Бұл тұқымда екі кіші тұқымдас бар: Silphinae және Nicrophorinae. Мұртшасы 15 буыннан тұрады және Nicrophorinae-де басқыш тәрізді (күрт аяқталатын дөңгелекшемен бітетін) болып келеді, ал Silphinae-де дөңгелекше пішіні біртіндеп айналады. Бұл кіші тұқымдастардың мінез-құлқы да әртүрлі. Silphinae кіші тұқымдасының өкілдері балаларына аз немесе ешқандай күтім көрсетпейді және ірі өліктерде көбейеді. Nicrophorinae кіші түрі шағын жануарлардың өліктерімен көбейеді және балаларын екі ата-ананың қатысуымен өсіру үшін өздері мен тамақтарын жерлейді. Бұл тұқымда шамамен 183 түр бар, олар бүкіл әлемде кездеседі, бірақ олардың көп бөлігі қоңыржай аймақтарда таралған. Америкалық жер көмуші қоңызы (Nicrophorus americanus) – жойылу қаупі төніп тұрған түр. Сильфидтердің ең көне қазбалары Солтүстік Қытайдағы Даохугу жатағынан (Орталық юра кезеңі, шамамен 163 миллион жыл бұрын) табылған. Көптеген Silphidae қанаттары болса да, ұша алмайды. Бұл қабілеттің жоғалғанына уақыт өте келе олардың мекендеу орындарындағы өзгерістер себеп болған деп есептеледі. Зерттеушілер бұл топтағы ұшуға қабілетті түрлердің көпшілігі омыртқалы жануарлардың денелерімен қоректенетінін, ал ұша алмайтын түрлер топырақ омыртқасыздарымен қоректенетінін анықтады. Сондай-ақ, ұшу қабілетінен айырылғанда тамақ көзі шектеулі болғандықтан, жұмыртқа туу көрсеткіші де артқан. "Силфид" немесе "сильф" сөзі алғаш рет XVI ғасырда Парацельс еңбектерінде кездеседі және ауада мекендейтін рухтардың кез келген тегін білдіреді, олар өлшеуі мүмкін, бірақ жаны жоқ деп сипатталады. Бұл сөз латын тіліндегі silva сөзімен байланысты, ол "орман" немесе "тоғай" деген мағынаны білдіреді.
Түрлілігі мен таралуы
Silphidae кең таралған және орташа белдеуде ең көп кездеседі. Орташа белдеуде түрлердің әртүрлілігі де жоғары, ал тропиктерде сирек кездеседі, бірақ бұл аймаққа ендемік түрлер де бар. Бұл аймақтарда құмырсқалар, шыбындар және басқа да өлік жеушілер олардан басымдық танытады деп саналады. Олардың мөлшері 7 мм-ден 45 мм-ге дейін жетеді. Солтүстік Америкада Silphidae-дің 46-ға жуық түрі бар, олардың ішінде Heterosilpha ramosa, Necrodes surinamensis, Necrophila americana, Nicrophorus americanus, Nicrophorus carolinus, Nicrophorus investigator, Nicrophorus marginatus, Nicrophorus orbicollis, Nicrophorus tomentosus, Oiceoptoma inaequale, Oiceoptoma noveboracense, Oiceoptoma rugulosum, Thanatophilus lapponicus кіреді. Ұлыбританияда кездесетін түр – Oiceoptoma thoracicum. Silphidae тұқымдасына жататын Nicrophorus nepalensis қоңызының бір түрі негізінен Шығыс Азия тауларында және Малай архипелагы бойында кездеседі. Nicrophorus nepalensis Үндістан және Пәкістан елдерімен қатар Үндістан субконтинентінде де табылған.
Даму
Silphidae тұқымдасы толық метаморфозға ұшырайды. Silphinae кіші тұқымдасының дамуы Nicrophorinae кіші тұқымдасынан баяу жүреді. Silphinae тұқымдасының жұмыртқадан ересекке дейінгі өмірлік циклі шамамен жиырма алтыдан елу сегіз күнге дейін созалады. Бұл процестің толыққанды түсіндірілуі сот-медициналық энтомологтар үшін маңызды. Цикл жұмыртқа салынғаннан кейін екі-жеті күнде шайқалады. Личинкалар өлі денеде үш рет түлеуден өтеді, бұл кезең оннан отыз күнге дейін жалғасады. Осы мерзім аяқталғаннан кейін үшінші личинкалар қуыршақтану үшін шөптесін қалдықтардан алыстап кетеді. Қуыршақтану он төрттен жиырма бір күнге дейін созылады және бұл метаморфоздың басты бөлігі, онда үлкен өзгерістер болады. Осы кезеңде қанаттар толық дамиды және жыныстық пісіліске жетеді, бұл кейде иммаго немесе ересек кезеңі деп аталады, содан кейін цикл қайталанады. Nicrophorinae циклы әдетте жылдамдау болады. Жұмыртқа салу өлі денеге жақын жерде жүзеге асырылады және жұмыртқалардың личинкаға айналуына он екіден қырық сегіз сағатқа дейін уақыт кетеді. Тамақ мөлшері мен ата-аналық күтім личинка кезеңінің ұзақтығын анықтауға көмектеседі. Осы кіші тұқымдағы қуыршақтану алты-сегіз күнге созылады және топырақта аяқталады. Ересек Nicrophorinae топырақтан шығып, тамақ және жұптас іздеуге шығады.
Тағам
Ересектер сапрофагтық жолмен қоректенеді: олар өліктердің ыдыраудың төрт сатысында да қоныстанады – жаңа, ісінген, шіріген және құрғақ. Ересектер үшін ыдыраудың негізгі кезеңдері – ісіну және шіру сатылары. Сильфидтердің дернәсілдері негізінен өліктердің шіруі мен құрғақ сатыларында кездеседі. Silphinae тұқымдастың негізгі тамақ көзі – шөптегі құрттар массасы. Никрофориналар құрттармен бәсекелесуден қашу үшін ыдыраудың басында өлікке қоныстанады. Егер құрттар массасы жеткілікті болса, олар өлікке қоныстанбайды. Бұл тұқымдастың ата-аналық күтімі – ересек қоңыздар жас дернәсілдер жетілгенше аузына тамақ беріп, қоректендіреді. Silphinae ыдырау процесінің соңында қоныстанады және ересектер құрттар массасын жейді, кейде өлімнен кейінгі уақытты бағалау үшін аз ғана құрт іздерін қалдырады. Никрофориналар (Nicrophorinae) кішкентай жануарлардың өліктерін көміп, оларға жұмыртқа салады. Кейбір түрлерде ересек қоңыздар тамақтанатын және қорғайтын өсіп келе жатқан дернәсілдер үшін қалдықтарда шағын ойыс жасалады. Екі тұқымдастың дернәсілдері де шіріген органикалық заттарды жейтіні байқалады, ал ересектер негізінен құрттармен қоректенеді. Ширкейлер сильфидтердің шөптер үшін басты бәсекелесі болып табылады. Егер өлік құрттармен толы болса, көптеген Nicrophorinae өлікті тастап кетеді, ал Silphinae өкілдері құрттармен қоректенеді. Кейбір түрлер тік ішек безінен алифатикалық қышқылдар мен терпен спирттерінен тұратын химиялық затты бөліп шығарады. Бұл секреция күшті, жағымсыз иіскеді және тарақандар мен ширкейлерге тітіркенді әсер ете алады. Necrodes surinamensis түрі осы секрецияны шашыратып, барлық бағытта бүркіп тастау үшін құрсағының соңын айналдыра алады.
Жылжыну және навигация
Silphidae қоңыздарының негізгі қозғалыс түрі – жүру. Олар өліктерді табу және олардан көбейіп, тамақтану үшін ұзақ қашықтықтарға саяхаттай алады. Қоңыздарда екі жұп қанат болады: қанат қабықшалары және артқы қанаттар. Артқы қанаттар қабықшалы және ұшу немесе жүзу үшін бейімделген. Silphidae тұқымдастарының кейбіреулері ұша алады, ал басқалары эволюция барысында бұл қабілетін жоғалтқан. Жануар өлген кезде күкірттегіш сутек және кейбір циклдік қосылыстар шығарылады. Silphidae иіс сезу қабілетін пайдаланып, антенналарындағы химиорецепторлар арқылы бұл заттарды анықтап, қашықтан өліктерді табады. Ұзындығы аз қашықтықта, сезімтал мүшелер иістерді анықтайды. Осы әдіс личинкаларға тұрақты тамақ көзін қамтамасыз етеді және көбею мүмкіндігін арттырады. Silphidae көбею орындары үшін бәсекелеседі. Егер басып кірген еркек алғашқы еркекті жеңсе, ол алғашқы аналықпен жұптасып, жаңа ұрпақ жасайды. Егер басып кірген аналық алғашқы аналықты жеңсе, ол да алғашқы аталықпен жаңа ұрпақ жасайды.
Адамдармен
Сильфидтер әдетте адамдарға зиян келтірмейді. Олар қалдықтарды ыдыратуға көмектеседі, өлекселерге жұмыртқа салады, ал личинкалар шіріктерді ыдыратады, бұл өлі организмдердің жиналуын болдырмайды. Никрофориндер өліктерді жерге көміп, оларды көзден жасырып, жаман иіс тарауын болдырмайды. Бұл сонымен қатар, шыбындардың жұмыртқа салатын бетін азайтып, шыбындардың санын кемітеді. Кейбір сильфидтер адамдар тұратын жерлерге жақын орналасып, егіншілерге егінді қоректік заттардың қосымша көзі ретінде пайдалана отырып, зиянкес болады. Мысалы, Еуропада Aclypea opaca қызылшамен қоректенеді. Necrophila americana қабақ, шпинат және қант қызылшасымен қоректенеді.
Басқа организмдермен
Silphidae тұқымдасының өкілдері басқа организмдермен өзара пайдалы қарым-қатынасқа түсетіні белгілі. Никрофориндер фореттік кенелермен өзара байланыста болады. Poecilochirus туысына жататын кенелер Nicrophorinae-ге жабысып жүретін деутонимфтерді өндіреді және оларды өлікке тасымалдайды. Өлікке жеткен соң, деутонимфтер ересек Никрофориндерден түсіп, жақын жердегі шыбын жұмыртқаларымен және дамымаған дернәсілдермен қоректенеді. Кенелер Никрофориндерге өлік үстіндегі бәсекелестердің санын азайтуға көмектеседі. Бәсеке азайғандықтан, екі түр де жер астында сәтті көбейе алады. Silphidae жас нематодалардың иесі ретінде белгілі. Nicrophorus vespilloides нематода паразитімен тығыз байланысты. Паразиттер жұптасу кезінде басқа иелерге оңай жұғады.
Сот-медициналық зерттеулер
Silphidae – Coleoptera отрядындағы сот-медициналық маңызы бар бірнеше отбасының бірі. Олар өлгеннен кейін өткен уақытты анықтау үшін өте маңызды құрал болып табылады, себебі өлген денеден Silphidae ұрпағын жинап, олардың даму қарқынын анықтауға болады. Личинка сатыларының саны мен даму деңгейіне сүйене отырып, өлім уақытын шамалауға мүмкіндік бар. Бұл медициналық-қылмыстық энтомологияда өте пайдалы, онда қылмыстарды ашуға көмектесетін дәлел ретінде бунақденелілерді пайдалануға ерекше мән беріледі. Silphidae-ді зерттеу өлгеннен кейін өткен уақытты және өлімнің мүмкін жағдайларын дәл анықтау мақсатында жүргізілуде. Сонымен қатар, болашақта энтомологтар осы қоңыздардың әлеуметтік мінез-құлқын одан да жан-жақты зерттейді. Silphidae отбасының өкілдері әдетте өлекселерге ең бірінші келетін қоңыздар болып табылады. Silphidae личинкалары – мүмкіндікті пайдаланатын жыртқыштар, олар диптер жұмыртқаларымен, личинкаларымен және тікелей өлексемен қоректенеді.