Кіріспе
17 ғасырдағы Елизавета Стюарт (19 тамыз 1596 – 13 ақпан 1662) – Пфальц әйелі, және Пфальц графы Фредерик V-нің әйелі ретінде Богемияның қысқа мерзімді патшайымы. Богемия ақсүйектерінің оларды таққа сайлауы – Оттыз жылдық соғыстың бастауы болған саяси және діни дау-дамағалдың бір бөлігі еді. Оның күйеуінің Богемиядағы билігі бір қысқа ғана созылғандықтан, оны «Қыс патшайымы» (Die Winterkönigin) деп атайды. Елизавета – Шотландия, Англия және Ирландия королі Джеймс VI мен I және оның әйелі Дания королевасы Аннаның жалғыз тірі қалған қызы, және Карл I-нің ағап әпкесі. Шотландияда дүниеге келген ол, әкесінің ізашары және Англиядағы туысы Елизавета I-нің құрметіне аталған. Елизавета Стюарттың бала кезінде, оның бейхабары болған күйінде, сәтсіз аяқталған Оқ-дәрі қастандығының бір бөлігі – оның әкесінің орнына оны таққа отыртып, католик дінінде тәрбиелеу жоспары болды. Кейін әкесі оның Киелі Рим империясының жоғары дәрежелі шаһзадасы, протестант Фредерик V-ке үйленуін ұйымдастырды. Олар Уайтхолл сарайындағы Корольдік капеллада үйленді, содан кейін оның Германиядағы иеліктеріне аттанды. Олардың некесі табысты болды, бірақ Богемияны тастап кеткеннен кейін, Оттыз жылдық соғыс кезінде Гаагада жылдар бойы сүргінде өмір сүрді. Әйелі қайтыс болғаннан кейін, ол өмірінің соңында, немере інісінің Стюарттарды қалпына келтіру кезінде Англияға оралды және Вестминстер аббаттығында жерленді. 1714 жылы Елизаветаның шөбересі, Ұлыбритания королевасы Аннаның қайтысымен, оның қызы София Ганновердің ұлы Георг I британ тағына отырып, Ганновер үйінің билеуін бастады.
Elizabeth Stuart (19 August 159613 February 1662) was Electress of the Palatinate and briefly Queen of Bohemia as the wife of Frederick V of the Palatinate. The couple's selection for the crown by the nobles of Bohemia was part of the political and religious turmoil setting off the Thirty Years' War. Since her husband's reign in Bohemia lasted over one winter, she is called "the Winter Queen" (Die Winterkönigin, ). Princess Elizabeth was the only surviving daughter of James VI and I, King of Scotland, England, and Ireland, and his queen, Anne of Denmark; she was the elder sister of Charles I. Born in Scotland, she was named in honour of her father's predecessor and cousin in England, Elizabeth I. During Elizabeth Stuart's childhood, unbeknownst to her, part of the failed Gunpowder Plot was a scheme to replace her father with her on the throne, and forcibly raise her as a Catholic. Her father later arranged for her marriage to the Protestant Frederick V, a senior prince of the Holy Roman Empire. They were married in the Chapel Royal in the Palace of Whitehall, and then left for his lands in Germany. Their marriage proved successful, but after they left Bohemia they spent years in exile in The Hague, while the Thirty Years' War continued. In her widowhood, she eventually returned to England, at the end of her own life, during the Stuart Restoration of her nephew, and is buried in Westminster Abbey. With the demise of Elizabeth's great niece, Anne, Queen of Great Britain, the last Stuart monarch in 1714, Elizabeth's grandson by her daughter Sophia of Hanover succeeded to the British throne as George I, initiating the rule of the House of Hanover.
Ерте өмір
Елизавета 19 тамыз 1596 жылы таңғы сағат 2-де Файфтың Данфермлин сарайында дүниеге келді. Король Джеймс Оркни графының үйлену тойына қатысып болғаннан кейін Каллендардан жатынға келді. Ол туған кезде әкесі Шотландия королі еді, бірақ әлі Англия королі болған жоқ. Англияның Елизавета I құрметіне оның аты қойылды, ол оның тәрбиешісі болған. Жас Елизавета 1596 жылғы 28 қарашада Холирудхаустағы Корольдік капеллада крещениеден өтті, содан кейін глашатайлар оны "леди Елизавета" деп жариялады. Шотландиядағы балалық шағында Елизавета Линлитгоу сарайында тәрбиеленді, ол Лорд Ливингстон мен оның әйелі Элеонора Хейдің қамқорлығына берілді. Бірнеше жылдан кейін корольдің екінші қызы Маргарет та олардың қамқорлығына алынды. Елизавета "осы кіші әпкесіне көп көңіл бөлмеді", тіпті осы жасында да оның көңілі інісі Генриге жақын болды.
Англияға көшу
1603 жылы Англия патшайымы Елизавета I қайтыс болғанда, оның әкесі Джеймс Англия мен Ирландияның патшасы болды. Килдар графесі принцессаның тәрбиешісі болып тағайындалды. Елизавета ағасы Генрихпен бірге анасымен бірге "көңіл көтерісі мен мерекелік шаралармен толы саяхат" жасап Англияға бет бұрды. Әкесінің туған күні, 19 маусымда, Елизавета Роберт Сесилдің ұлымен Уорксоп сарайында би биледі. Елизавета бірнеше апта сарайда болды, бірақ "оның ата-анасының 25 шілде 1603 жылы таққа отыруына қатысқанына ешқандай дәлел жоқ". Осы кезде патша балалары Уатлендсқа, Уэйбридж маңындағы ескі Тюдор аң аулау үйіне көшірілген болуы мүмкін. Лондонда оба ауруы тарады, ханзада Генрих пен Елизавета Винчестерге көшірілді. Данияның Аннасы оларды қарсы алу үшін маска қойды. 1603 жылы 19 қазанда "патшаның леди Елизаветаның тәрбиесі мен білімін лорд Харрингтон мен оның әйеліне тапсыруды жөн санағаны туралы құпия мөрмен бұйрық шығарылды". Лорд және леди Харрингтонтың қамқорлығымен Кумбе аббаттығында Елизавета Энн Дадлимен танысты, олар өмір бойына достық қарым-қатынас орнатты. 1604 жылы 3 сәуірде Елизавета ханшайым мен оның сүйікті әйелдері Кумбе аббаттығынан Ковентриге аттанды. Қала әкімі мен кеңесшілер оны "Сток-гриндегі Джабеттің күлі" деген жерде күтіп алды. Ол Сент-Майкл шіркеуінде уағыз тыңдап, Сент-Мэри залында тамақтанды.
Батырманың зақымы
1605 жылғы оқ-дәрілік қастандықтың мақсатының бір бөлігі – Елизаветаның әкесі, король Джеймсті және протестант аристократиясын өлтіру, Кумбе аббаттығынан тоғыз жасар Елизаветаны алып қашу және оны Англия тағына – және, ықтимал, Ирландия мен Шотландия тақтарына – католик монархы ретінде отырғызу еді. Қастандық жасаушылар басқа нұсқаларды қарастырғаннан кейін Елизаветаны таңдады. Генрих ханзадасы әкесімен бірге қаза болады деп есептелді. Чарльз тым осал (әрең жүруді үйренген) алды, Мэри тым жас болды. Ал Елизавета бұрыннан ресми шараларға қатысқан еді. Қастандық жасаушылар Лондон жарылысымен бірге Мидленд аймағында көтеріліс ұйымдастырып, сол сәтте Елизаветаның қуыршақ патшайым ретінде таққа отыруын қамтамасыз етуді көздеді. Ол содан кейін католик дінінде тәрбиеленіп, кейін католик күйеуге шығарылатын еді. Бірақ қастандық ашылып, қастандық жасаушылар ұсталды, ал Гай Фокс король әскерлерімен ұсталып, оқ-дәріге от қоюға үлкермей қалды.
Білім
Елизавета сол кездегі ханшайым үшін жан-жақты білім алды. Бұл білімге табиғат тарихы, география, теология, тілдер, жазу, музыка және би сабақтары кірді. Әкесі "латынның әйелдерді одан да айлакер етуге әсер ететініне" сенгендіктен, оған классикалық білім беруден бас тартты. 12 жасқа келгенде Елизавета бірнеше тілді, соның ішінде француз тілін "оңайлықпен және әдемілікпен" сөйлейтін болды, және кейіннен күйеуімен сөйлесу үшін оны пайдаланды. Ол сонымен қатар тамаша атқа мінуші еді, протестанттық дінді жақсы түсінді, және "шынайы көрінетін және ешқандай жалғандықсыз" хаттар жазуға қабілетті болды. Ол өте оқымысты адам еді, және "оның кітапқа деген ерте махаббатының бірнеше естеліктері сақталған".
Сүйісу
Фредерик 1612 жылғы 16 қазанда Англияға келді, және бұл одақ екеуіне де бастапқыда ұнады. Олардың замандастары Фредериктің "оның серігі мен әңгімелесуінен басқа ештеңеден ләззаттанбайтынын" атап өтті. Фредерик Елизаветаның ағасы, Генрих ханзадамен достық қарым-қатынас орнатып, болашақ күйеуіне зор қуаныш сыйлады. Король Джеймс бұл одақтың екеуіне бақыт сыйлайтынын ескермеді, бірақ оны "ішкі және еуропалық келісімділікке жетудің үлкен қадамы" деп қарады. Бұл одақтан наразы болған жалғыз адам – Анна патшайым. Ол корольдің қызы, корольдің қарындасы, корольдің әйелі және болашақ корольдің анасы ретінде, сондай-ақ патшайымның анасы болуды қалады. Ол Фредериктің тартымды мінезі мен жомарттығына риза болғанмен, оның тегі төмен деп ойлады. 1612 жылғы 6 қарашада Уэльс ханзадасы Генрих қайтыс болды. Оның өлімі Елизаветаға ауыр соққы болды, ал оның таққа мұрагерліктегі жаңа орны оны одан да құнды күйеулікке айналдырды. Анна патшайым және онымен бірдей ойлы адамдар, "Пальсграфты оған лайықсыз деп санағандықтан", қарсылықтарын күшейтті. Елизавета ағасы мақұлдаған және оның жақсы адамдық қасиеттерін сезінген Фредерикке адал болды. Ең бастысы, ол "Германиядағы протестанттық қозғалыстың болашақ жетекшісі деп есептелді".
Фредерик V-ге үйлену
Той 1613 жылғы 14 ақпанда Уайтхолл сарайындағы патшалық капеллада өтті және бұл Англия сарайына бұрын-соңды көрілмеген көптеген патшалық тұлғаларды шақырған маңызды оқиға болды. Бұл неке зор қуанышқа ие болды және халықтың ыстық ықыласын оятты, ал рәсім "сол кезеңнің өте әсем дәуірінде де керемет салтанаттылық пен сән-салтанаттың ғажабы" деп сипатталды. Ол Лондон мен Гейдельбергте де жомарт және талғамды тойлармен, оның ішінде көпшілікке арналған тойлармен және шамамен 50,000 фунт стерлингке бағаланған сәнді жиһаздармен тойланды, бұл король Джейстің қарызын арттырды. Осы оқиғаға арналған көптеген жазбалардың ішінде Джон Доннның "Эпиталамион, яки леди Елизавета мен граф Палатиннің Сент-Валентин күніне арналған неке әні" ең белгілісі болды. Бір замандас автор бүкіл одақты Англияның "Рейн өзенін байыту үшін ең құнды әшекейін ұсынған" мәртебелі оқиға деп бағалады.
Электрші Палатин
Екі айға жуық Лондонда мерекелік шараларды жалғастырғаннан кейін, жұбайлар Хайдельбергтегі сайлау сотына қатысу үшін саяхатқа шықты. Сапар жолы адамдармен танысуға, тағам мен шараптарды дәмдеуге, сондай-ақ түрлі артистер мен труппалардың қойылымдарына толы болды. Жас жұп тоқтаған әрбір жерде Елизаветадан сыйлықтар таратуы күтілді. Ол үшін қажетті қаражат қолжетімді болмағандықтан, ол алтын шебер Абрахам Хардеретке "онымен қарызға лайықты сыйлықтармен қамтамасыз етуі" үшін өзінің бір әшекейін кепіл ретінде беруге мәжбүр болды. Оның Гейдельбергке келгені "Пальтинатты халықаралық саясаттың орталық орнына қоюға бағытталған саясаттың жемісі" деп есептелді және ұзақ күтілген, зор қуанышпен қарсы алынды. Елизаветаның жаңа күйеуі Гейдельберг сарайындағы резиденциясын өзгертіп, 1610 мен 1613 жылдар аралығында оның үшін Englischer Bau (яғни, ағылшын ғимараты), маймылдар үйі, жануарлар бағы және сол кезде Англияда танымал болған итальяндық Ренессанс стиліндегі жаңа бақтың негізін қалады. Бұл бақты Елизаветаның бұрынғы ұстазы Соломон де Каус салған. Оны замандастары "Әлемнің сегізінші ғажапы" деп атады. Елизавета мен Фредерик шын сүйіскен, некелері бойы романтикалық жұп ретінде сақталғанмен, қиындықтар да пайда бола бастады. Жұбайлар Англиядан аттанғанға дейін король Яков Фредериктен Елизаветаның "анасынан жоғары тұрып, патшайым сияқты қаралуын" талап еткен болатын. Бұл кейде Елизаветаға Пфальцта өмір сүруді қиын етті, себебі Фредериктің анасы Луиза Юлиана "жас келінінің өзінен басымдық тануын күтпеген" және олардың қарым-қатынасы тек әдепкі шеңберінде болды. Елизавета Гейдельбергте үш бала таратты: 1614 жылы Пфальцтың мұрагерлік ханзадасы Фредерик Генрих (кейде Генрих Фредерик деп аталды), 1617 жылы Карл және 1619 жылы Елизавета.
Богемияның патшайымы
1619 жылы Елизаветаның күйеуі Фредерик Богемия тағына үміткерлердің бірі болды. Богемия Корольдігі – монархты ақсүйектер сайлайтын, іс жүзінде республика болатын мемлекет еді. Ол табысқа жеткен азаттық пен көптік саясатты қолдайтын сирек мемлекеттердің бірі болды. Елде діни еркіндік ұзақ жылдар бойы сақталған еді, бірақ 1619 жылдың наурыз айында император Матиас қайтыс болған соң, жағдай өзгеруге айналды. 1617 жылы Богемияның королі болып тажына шаққан Габсбургтердің мұрагері, эрцгерцог Фердинанд, шын ниетті католик еді және Штирия герцогтығында протестанттарды қатыгездікпен қуғынға салды. Богемия ақсүйектері «Фердинандты патша ретінде қабылдау немесе оны тақтан түсіру» арасында таңдау жасауға тиіс болды. Олар тақтан түсіруге келісті, ал тәуекелге барудан бас тартқандардан кейін, богемиялықтар «сайлаушының патшалық құқықтарына құлықтанды» және Елизаветаның күйеуіне шақыру жолдады. Фредерик күмәнданып тұрса да, оны қабылдауға көндірді. Елизавета «оны ханзада және кавалер ретіндегі ар-намысына, ал христиан ретіндегі адамгершілігіне» сілтеме жасап, оған толықтай қолдау көрсетті. Отбасы Прагаға көшіп келді, онда «жаңа корольді шын қуанышпен қарсы алды». 1619 жылдың 4 қарашасында Фредерик Прага қаласындағы Санкт-Витус соборында ресми түрде таж кигізілді. Елизаветаның Богемия патшайымы ретінде таж кигізілуі үш күннен кейін өтті. Патшалық жұптың үшінші ұлы, принц Руперт, таж кигізілгеннен бір ай өткен соң Прагада дүниеге келді. Халық зор қуанышқа бөленді. Осылайша, Фредериктің Богемиядағы билігі жақсы басталды, бірақ ол бір жылға ғана созылды. Богемия тағы «Габсбургтер саясатының таяныш тасы» болды және мұрагер Фердинанд, қазір Киелі Рим императоры Фердинанд II, одан бас тартпады. Фредериктің билігі 1620 жылдың 8 қарашасында Ақ тау шайқасында (Отыз жылдық соғыстың бірінші кезеңін аяқтаған) богемиялық протестант әскерлерінің жеңілісімен аяқталды. Елизавета «Қысқы патшайым», ал Фредерик «Қысқы король» деп еске алынады, бұл олардың билігінің қысқа мерзіміне және шайқас өтетін маусымға байланысты айтылады.
Жер аудару
Ең нашар жағдайдан қорқып, Ақ тау шайқасында жеңілген кезде Елизавета Прагадан кетіп, Берлиннен шамалы алыс Кустрин қамалында бесінші баласының тууын күтіп отырды. 1621 жылы 6 қаңтарда ол "бір сағаттан аспайтын оңай босанғанда" дені сау ұлы Мористі дүниеге әкелді. Әскери жеңіліс Прагаға қайта оралу мүмкіндігін жойды, соның салдарынан бүкіл отбасы қашуға мәжбүр болды. Олар енді Палатинатқа қайта орала алмады, себебі ол католик лигасы мен испан жасағының бақылауында болды. Оранж князінің шақыруымен олар Гаагаға көшіп барды. Елизавета 1621 жылдың көктемінде шағын сарайымен Гаагаға келді. Елизаветаның күйеуіне саяси дағдарыстан шығуға көмектесу міндеті "оның некеде тең, тіпті күштірек серіктес болуына" әкелді. Шет елде жүргенде Елизавета тағы сегіз бала туды, төрт ұл мен төрт қыз. Соңғы баласы Густав 1632 жылы 2 қаңтарда дүниеге келді және оның екі бауыры, Людовик пен Шарлотта, жас кезінде қайтыс болған монастырь шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. Сол айдың соңында Фридрих Елизаветамен қоштасып, Швеция королінің әскеріне қосылу үшін саяхатқа шықты. Швеция королі Густав Адольфтың оны қалпына келтіруге көмектесетін шарттарын қабылдамағаннан кейін, екеуі ажырасып, Фридрих Гаагаға қайта жол тартты. Ол 1632 жылдың қазан айының басынан бері инфекциямен ауырып, Гаагаға жетпей 29 қараша күні таңертең қайтыс болды.
Жесірлік
Фредериктің қазасы туралы хабарды алған Елизавета қайғыдан есінен шығып, үш күн бойы тамақтанбай, су ішпей, ұйықтамай күйзеліске түсті. Чарльз I Елизаветаның жағдайынан хабардар болған соң, оны Англияға қайта оралуға шақырды, бірақ ол бас тартты. Оның ұлы және Фредериктің мұрагері Карл Луидің құқықтары үшін күресу жалғасты. Елизавета содан кейін ұлының құқықтары үшін күресті, бірақ 1648 жылы ол Пфальц электоратын қайта алғаннан кейін де Гаагада қалды. Ол өнерді қолдаушы болды және өзі мен күйеуінің құрметіне үлкен отбасылық сурет салуға тапсырыс берді, бұл 1613 жылы Нидерландыға қуанышпен кірген сәтін бейнелейтін әсерлі теңіз көрінісімен үйлесім тапты. Оның 1636 жылғы отбасылық суреті, күйеуі Фредерик Генридің 1648 жылы қайтыс болуынан кейін Амалия ван Солмстың тапсырыс берген Оранжезаал суретімен бәсекелесе алмады. Елизавета көп уақытын хат жазуға және балаларына жар таңдауға арнады. Фредериктің 1632 жылы қайтыс болуынан кейін 30 жыл өткен соң, ол өзінің тірі қалған он баласының төртеуінің қазасын көрді: Густав 1641 жылы, Филип 1650 жылы, Генриетта Мари 1651 жылы және Морис 1652 жылы. Оның ағасы, Англия королі Чарльз I 1649 жылдың басында өлім жазасына кесілді, ал қалған Стюарт әулеті Комонвелт жылдарында елден қуылды. Ол өсіп келе жатқан немерелерімен уақыт өткізгенімен, оның қалған балаларымен қарым-қатынасы да арықтап кетті. Ол «өз балаларының көпшілігіне қашық ана» болғаны үшін құнын төлей бастады, ал Англияға бару туралы ой енді оның ойындағы басты нәрсе болды.
Өлім
1660 жылы Стюарттар Англия, Шотландия және Ирландия тақтарына Елизаветаның немере інісі Карл II арқылы қайта келді. Елизавета 1661 жылғы 26 мамырда Англияға келді. Шілде айына қарай ол Гаагаға оралуды жоспарламады және қалған жиһазы, киімдері және басқа да мүліктерін өзіне жіберуді ұйғарды. Содан кейін ол Дрюри Хаусқа көшіп, кішкентай, бірақ әсерлі және жылы қабылдайтын үй шаруасын құрды. 1662 жылғы 29 қаңтарда ол тағы бір көшті, Вестминстердегі Лестер Хаусына, бірақ сол кезде ол қатты ауырып қалды. Елизавета пневмонияға шалды, 10 ақпанда өкпесінен қан кетіп, 13 ақпанда түн ортасынан кейін қайтыс болды. Оның өлімі көп шу көтермеді, себебі ол кезде Лондонда оның ең басты, тіпті жалғыз танымал аты – Риф Руперттің, аңызға айналған кавалерия генералының анасы еді. 17 ақпан күні кешке оның табыты (қалдықтары күні бұрын салынған) Сомерсет Хаусынан шыққанда, Руперт оның ұлдарының ішінде Вестминстер аббаттығына апаралатын жобаға қатысқан жалғыз баласы болды. Ол Генрих VII капелласында, "бұрынғы дәуірден қалған, оқшауланған және өзінің елі деп айта алатын жері жоқ" жатты, ата-бабаларының қасына және сүйікті ағасы, Уэльс ханзадасы Генрихтің жанына жерленді. Аңыз бойынша, Уильям Крейвен, Крейвеннің 1-ші графы, Англиядағы Беркширде Елизаветаның құрметіне Эшдаун Хаусын салған, бірақ ол үй бітіспей қайтыс болды.