Кіріспе
1922–1924 жылдар аралығында Грекия патшайымы болған Румынияның Елизавета Шарлотта Жозефина Александра Виктория (Elisabeta, Ελισάβετ; 12 қазан 1894 – 14 қараша 1956) – король Фердинанд I мен Румыния королевасы Марияның екінші баласы және үлкен қызы. Ол 27 қыркүйек 1922 жылдан 25 наурыз 1924 жылға дейін король Георгий II-нің әйелі ретінде Грекия патшайымы болды. Елизавета Румынияның тәжді мұрагері мен тәжді ханшайымы болған кезде дүниеге келді. Оны әкесінің ағасы мен әпкесі, король Кароль I және королева Елизавета тәрбиеледі. Принцесса Елизавета интроверт және қоғамнан оқшауланған адам болды. 1921 жылы Георгийге үйленгенде Грекияның тәжді ханшайымы болды, бірақ ол оған құштарлық сезінбеді және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа өлксіндегі саяси тұрақсыздыққа тап болды. Күйеуі 1922 жылы Грекия тағына отырғанда, Елизавета Грек-Түрік соғысының салдарынан Афинаға келген босқындарға көмектесуге қатысты. Алайда, революциялық ахуалдың күшеюі оның денсаулығына кері әсер етті және ол 1923 жылдың желтоқсан айында күйеуімен бірге Грекия патшалығын тастап кетті. Патшалық жұп Бухарестке қоныс аударды, ал Георгий 1924 жылдың 25 наурызында грек монархиясы жойылғаннан кейін тақтан түсірілді. Румынияда Елизавета мен Георгийдің қарым-қатынасы нашарлап, 1935 жылы ажырасып кетті. Румынияның ағасы, король Кароль II-ге жақын болған бұрынғы патшайым, өзінің сүйіктісі, банкир Александру Сканави берген қаржылық кеңестердің арқасында мол байлық жинады. 1938 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін және 1940 жылы король Кароль II тақтан бас тарғаннан кейін Елизавета Румынияның бірінші ханымы рөлін атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ол Румыния Коммунистік партиясымен тығыз байланыс орнатып, өзінің туған інісі, жас король Михаил I-ге қарсы құпия сөз байластырды, соның нәтижесінде "Қызыл тәте" деген лақап атқа ие болды. Алайда, оның коммунистік байланыстары 1947 жылы Румыния Халық Республикасы жарияланғанда елден қуылды. Елизавета Швейцарияға, содан кейін Францияның оңтүстігіндегі Канн қаласына көшіп барды. Ол Марк Фавратпен романтикалық қарым-қатынаста болды, ол одан отыз жылға жуық кіші суретші еді, оны ол өлімінен аз бұрын 1956 жылы асырап алды.
Elisabeth Charlotte Josephine Alexandra Victoria of Romania (Elisabeta, Ελισάβετ; 12 October 1894 – 14 November 1956) was the second child and eldest daughter of King Ferdinand I and Queen Marie of Romania. She was Queen of Greece from 27 September 1922 until 25 March 1924 as the wife of King George II. Elisabeth was born when her parents were crown prince and crown princess of Romania. She was raised by her great uncle and great aunt, King Carol I and Queen Elisabeth. Princess Elisabeth was an introvert and socially isolated. She became crown princess of Greece when she married George in 1921, but she felt no passion for him and underwent the political turmoil in her adopted country after World War I. When her husband succeeded to the Greek throne in 1922, Elisabeth was involved in assisting refugees who arrived to Athens after the disaster of the Greco Turkish War. The rise of the revolutionary climate, however, affected her health and with great relief she left the Kingdom of Greece with her husband in December 1923. The royal couple then settled in Bucharest, and George was deposed on 25 March 1924, upon the abolition of the Greek monarchy. In Romania, Elisabeth and George's relationship deteriorated, and they divorced in 1935. Very close to her brother Carol II of Romania, the former queen amassed an important fortune, partly due to financial advice given by her lover, the banker Alexandru Scanavi. After the death of her mother in 1938 and the abdication of King Carol II in 1940, Elisabeth took up the role of First Lady of Romania. At the end of World War II, she established close links with the Romanian Communist Party and openly conspired against her nephew, the young King Michael I, earning the nickname of "Red Aunt" of the sovereign. However, her communist links did not prevent her from being expelled from the country when the Romanian People's Republic was proclaimed in 1947. Elisabeth moved to Switzerland and then to Cannes, in southern France. She had a romantic relationship with Marc Favrat, a would be artist almost thirty years younger, whom she finally adopted just before her death in 1956.
Алғашқы жылдар
Румынияның мұрагерлік принсі Фердинанд пен Марияның екінші баласы және тұңғыш қызы Елизавета (оның отбасы Лизабета немесе Лиззи деп лақап ат қойды) 1894 жылдың 12 қазанында Синаядағы Пелеш сарайында дүниеге келді. Әкесінің әпкесі, Вид королевасы Елизаветаның құрметіне аталған ол, туғаннан кейін көп ұзамай ата-анасынан алыстырылды. Ағасы, ханзада Карольмен бірге, оны король Кароль I және оның әйелі тәрбиеледі. Мари өзінің естеліктерінде үлкен қызын былай сипаттады: "Ол салқынқанды, қадір-қасиетті және мінелі бала еді". Жылдар өте келе, Елизаветаның мінезі суық және ұшқынсыз болды, бұл оны қоғамнан оқшаулады. Анасы оны "әдепсіз" деп есептесе де, ол классикалық сұлулық саналды.
Қаламаған келісім
1911 жылы Грекияның ханзадасы Георгий, сол кезде таққа мұрагерлікте екінші болған және болашақ әйелінің екінші туысы, Елизаветамен алғаш рет кездесті. Грекия мен Румыния одақтас болған Балқан соғыстарынан кейін грек ханзадасы Елизаветаның қолын сұрады, бірақ оның әжесінің кеңесімен ол өтініштен бас тартты, күйеуінің тым кішкентай және мінез-құлқымен ағылшын екенін айтты. Принцесса тіпті сол кезде "Құдай ханзаданы бастады, бірақ оны аяқтауды ұмытты" деген сөзді айтқан (1914). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Елизавета жараланған сарбаздарға көмектесті. Ол күнделікті ауруханаларға барып, темекі мен соғыстан зардап шеккендерге демеу сөздерін таратып берді. 1919 жылы Елизавета және оның әпкелері Мария мен Илеана анасымен, енді королева Маримен бірге Париж қаласындағы Бейбітшілік конференциясына қатысты. Королева оның қыздары үшін, әсіресе жиырма бес жастағы Елизавета үшін лайықты күйеу табуға үміттенді. Францияда бірнеше ай өткен соң королева мен оның қыздары 1920 жылдың басында Румынияға оралуға шешім қабылдады. Отанына қайта жолда, олар Швейцарияда тоқтады, онда Ұлы соғыс кезінде Константин I патша тақтан алынып, елден қуылған грек патшалық отбасымен кездесті. Содан кейін Елизавета ханзада Георгиймен (қазір Диадохос және тақтың мұрагері) қайта кездесті, ол оның қолын тағы да сұрады. Енді өзінің кемшіліктерін жақсырақ білген (анасы оны семіз және ақыл-ойы шектеулі деп сипаттаған), Елизавета некеге келісуге шешім қабылдады. Алайда, сол кезде Диадохостың болашағы белгісіз болды: әкесімен бірге тақтан шеттетіліп, оның кіші інісі, қазіргі Александр I патша таққа отырғаннан кейін Георгийге өз елінде қалуға тыйым салынды, ол қаражаты жоқ және перспективасы болмады. Дегенмен, бұл келісім Елизавета мен Георгийдің ата-аналарын да қуантты. Ұлы қызына күйеу тауып алғанына қуанған Румыния королевасы ханзаданы Бухарестке шақырып, осы жаңалықты ресми түрде жариялауды ұсынды. Георгий келісті, бірақ ол болашақ әйелінің еліне келгеннен кейін көп ұзамай Александр I-нің қазасы және Грекиядағы саяси дауыл туралы хабардар болды.
Грекия патшасының отбасын қайта құру. Георгий мен Елизаветаның үйлену тойы
1920 жылдың 5 желтоқсанында дауыраған, нәтижесі күмәнді референдум Грекия патшалық отбасын отанына қайта шақырды. Сондықтан король Константин I, королева София және Диадох Георгий 19 желтоқсанда Афинаға оралды. Олардың оралуы зор қуанышпен қарсы алынды. Елорда көшелерінде патша және тақ мұрагерін үлкен жұртшылық қоршады. Сарайға келген соң, олар бірнеше рет балконға шығып, шаттықпен қарсы алған халықты сәлемдеді.
Үйлену тойы
Алайда, бірнеше аптадан кейін Джордж Румынияға оралып, Елизаветаға үйленді. Той 1921 жылғы 27 ақпанда Бухарест қаласында зор салтанатпен өтті. Одан немесе күндер өткен соң, 10 наурызда Румынияның тәждік ханзадасы Карол, Елизаветаның ағасы, Джорджтың кіші қарындасы Грекияның ханшайымы Еленаға үйленді.
Тақ ханшайымы
Грекияда Елизавета патша отбасына енуде үлкен қиындықтарға тап болды, оның королева Софиямен қарым-қатынасы ерекше шиеленісті болды. Іштен тым сырлы мінезінен туындаған, кейде мақтандылыққа ұқсайтын Елизавета, өзінің қасында грек тілінде сөйлейтін қайын жұртынан шеттеу сезінді, себебі ол тілді толық меңгермеген еді. Тек король Константин I және оның әпкесі, Ресейдің Ұлы герцогинясы Мария Георгиевна ғана оның көңілінен орын алды. Өз үйі болмауына және қайын жұртымен үнемі бірге тұруға мәжбүр болуына өкініп, Елизавета күйеуінің аз кірісін пәтерлерін қайта жабдықтауға жұмсады. Сонымен қатар, оның отбасы оның құдалық ақшасын төлеуді кешіктірді, ал Румынияда қалдырған жинақтары оның байлығын басқарушының тиімсіз инвестициялары салдарынан тез жоғалып кетті. Грек-түрік соғысынан туындаған қиын саяси жағдайға тап болған Елизавета жаңа елінде қимыл-қозғалысқа шектеу қойылғанын тез түсінді. Алайда, ол Анатолиядан келген жаралылардың көптігіне байланысты қиын жағдайда қалған Қызыл Крестке қосылды. Мұрагер ханшайым бос уақытын бау-бақшамен айналысуға, сурет салуға және кескіндеме жасауға арнады. Ол бельгиялық автор Эмиль Верхаереннің өлеңдер жинағын иллюстрациялады. Сондай-ақ, ол жазған кітаптарын шығаруды ұнататын, бірақ олардың құны төмен болатын. Соңында, ол қазіргі грек тілін үйренуге көп уақыт жұмсады, ол үшін оның өте қиын болды. Соғыс пен революция кезінде грек патша отбасының күнделікті өмірі күрт қиындады, ал Диадохос Георгий алған зейнетақы оған қалаған киімдер мен әшекейлерді сатып алуға жеткіліксіз болды. Бұрыннан шиеленіскен Диадохос пен оның әйелінің қарым-қатынасы Грекия патшалығына мұрагер бере алмауынан одан әрі нашарлады. Елизавета некелескеннен кейін бірнеше ай өткен соң жүкті болды, бірақ Смирнаға ресми сапар барысында түсік тартты. Түсік тартудан терең қайғыға қалған мұрагер ханшайым тез арада тифпен ауырып, содан кейін плевритке шалдықты, одан әрі депрессияға түсті. Ол Бухарестте отбасымен паналады, бірақ анасы мен күйеуінің барлық күш-жігеріне қарамастан, Елизаветаның денсаулығы да, некесі де баласынан айырылғаннан кейін толыққанды қалпына келмеді.
Геллендердің патшайымы
Осы арада Грек-Түрік соғысының апаты король Константин I-ді тақтан басқа мәжбүр етті, бұл Георгийді таққа отырғызды (27 қыркүйек 1922 ж.). Бірақ жаңа патшаның билігі болған жоқ, ол және оның патшайымы бұрынғы режим өкілдеріне қарсы билікті басып алған революционерлер ұйымдастырған репрессияны тоқтатуға шама келтірмеді. Жаңа патша жұбы алты адамның сот процесінде ханзада Андрейдің (патшаның інісі) жазалануын қынжырлы көзбен бақылады. Осындай қиын жағдайға қарамастан, Елизавета өзінің қабылдаған еліне көмектесуге тырысты. Анатолиядан келген босқындардың көптігіне жауап ретінде патшайым Афинаның шетінде шатырлар салдырды. Өз жобаларын іске асыру үшін ол отбасын жұмылдырып, анасы, королева Мариядан ағаш және басқа материалдарды жіберуін сұрады. Алайда, Елизавета Грекиямен және оның революциялық ахуалымен күресуде қиындыққа тап болды. Георгий II-ге деген махаббаты мұңға айналды, ал анасына жазған хаттары оның болашағына қатты алаңдағанын көрсетеді. 1923 жылдың қазан айында монархиялық төңкеріс жасауға тырысқаннан кейін патша жұбының жағдайы одан да қиынға түсті. 19 желтоқсан 1923 ж. революциялық үкімет король Георгий II және оның әйелін елден қуды. Олар ханзада Павелмен (патшаның інісі және таққа мұрагер) бірге Румынияға кетіп, 1924 жылдың 25 наурызында Екінші Грек Республикасы жарияланғанын естіді.
Қалған елде
Румынияда Георг II мен Елизавета Бухарестке көшіп келді, онда король Фердинанд I мен королева Мария оларға Котрочени сарайының бір қанатын сыйлады. Бірнеше аптадан кейін жұбайлар Калеа Викториядегі қарапайым виллаға көшті. Румыния патшаларының тұрақты қонақтары болған, жер аударылған грек патша жұбы сарай кештелеріне қатысты. Бірақ, қарындасының көрсеткен мейірімділігіне қарамастан, Бухаресттегі Грекияның жер аударылған королі өзін мақсатсыз сезінді және румындық сарайдағы көңілсіздігін жасыра алмады. Әйелінен айырмашылығы, Елизавета Румынияға оралғанына қуанды. Оның анасымен қарым-қатынасы кейде шиеленіскен болғанымен, әдеби ынтымақтастықтары сәтті аяқталды. 1920 жылдардың ортасында Елизавета анасының соңғы еңбегі – «Мен сүйетін ел» (1925) атты кітабына иллюстрация жасады. Румынияның мұрагер ханшайымы Хеленмен (Румынияның мұрагер ханшайымы Карольдің әйелі және Грекия королі Георг II-нің қарындасы) арадағы қарым-қатынас, жер аударылған грек королевасының әлі де қайын қарындасына деген қызғанышынан туындап, күрделі болып қала берді. Жер аударылудың әсері, қаржылық қиындықтар және баласыздық Георг II мен Елизаветаның арасын суытты. Бастапқыда көп тағам жеу және құмар ойындарымен шаршауын басуға тырысқан бұрынғы грек королевасы, бірнеше үйленген ер адамдармен сырлы қарым-қатынасқа түсті. Белградта ауырып жатқан апасы Марияны көріп келген кезде тіпті Югославия королі Александр I-ге көңіл білдірді. Кейін күйеуінің банкирі, грек-румын Александru Scanavi-пен махаббатқа бой алды, ол оның жасырын істерін жабу үшін жеке кеңесшісі болып тағайындалды. Алайда, Елизавета ғана олардың некесінің бұзылуына кінәлі емес еді: жылдар өте келе Георг II әйелімен азая түсті және біртіндеп Ұлыбританияда қоныстанды, онда ол да адалсыздыққа барып еді. 1935 жылдың мамырында Елизавета грек дипломатынан Екінші Грек Республикасының құлауға жақын екенін және монархияның қайта орнатылатынын естіді.
Армандаған ханшайым
1927 жылы король Фердинанд I қайтыс болғаннан кейін Румынияда үлкен тұрақсыздық кезеңі басталды. Тақ мұрагері Карол сүйіктісі Магда Лупескумен бірге өмір сүру үшін құқықтарынан бас тартқаннан соң, оның ұлы Регенттік Кеңесінің басшылығымен Михаил I ретінде таққа отырды. Бірақ халықтың көп бөлігі 1930 жылы таққа қайта оралған Каролдың құқықтарын қолдады. Ағасына жақын болған Элизабет оның Румынияға оралуын белсенді түрде қолдады және оған елдегі саяси жағдай туралы күнделікті хабар беріп отырды. Таққа отырғаннан кейін Карол II отбасымен қарым-қатынаста шиеленіс туғызды, бірақ Элизабетке сенім артты, ол король отбасының арасында оның сүйіктісін қабылдаған жалғыз адам еді. Әкесінен қалған мұра, сүйіктісі, банкир Александру Сканавидің қаржылық кеңесі және ағасымен жақсы қарым-қатынасының арқасында ханшайым Румынияда жосықпен өмір сүрді. 1935 жылдың наурыз айында ол Югославия шекарасына жақын Банлокта кең аумақты иелік, Синаядағы сарай және Бухаресттегі Шосеауа Киселефте орналасқан итальяндық стильдегі әсем вилланы сатып алды. 1938 жылы Корольдік ана Марияның қайтысынан және 1940 жылы Карол II-нің тақтан түсірілуінен кейін Элизабет Румынияның бірінші ханымы рөлін атқарды. Амбициялы ханшайым ағасының саясатын жүргізуден өкінген жоқ, тіпті басқа король отбасы мүшелеріне қатыгездік көрсеткен кезде де. Михаил I таққа қайта оралғаннан кейін және маршал Ион Антонеску диктатурасы орнағаннан кейін Элизабет саясаттан шетте қалды. Алайда 1944 жылдан бастап ол Румыния Коммунистік партиясымен байланыс орнатып, енді оны тыңшы деп санайтын немере інісіне қарсы құпия сөз байластырды. 1947 жылдың басында ол Банлоктағы иелігінде маршал Титоны қабылдады, ол тағы бір немере інісі, Югославияның жас патшасы Петр II-ні тақтан түсірді. Соңында Александру Сканави арқылы ханшайым Грециядағы бұрынғы күйеуі, қазіргі король Павел I-ге қарсы күрескен партизандық қозғалысты қаржыландыруға қатысты. Бірақ Элизабет ғана Румыния король отбасының коммунистермен достық қарым-қатынаста болған мүшесі емес еді: оның әпкесі Илеана да үлкен ұлы, Австрияның эрцгерцогы Стефанды таққа отырғызу ниетімен солай істеді. Осы себептерге байланысты екі ханшайым Михаил I патшаның «Қызыл әпкелері» деген лақап атын алды.
Соңғы жылдар
Румын Коммунистік партиясымен байланыстарына қарамастан, Елизавета Румын Халық Республикасы жарияланғаннан кейін, 1947 жылдың 30 желтоқсанында елден кетуге мәжбүр болды. Жаңа режим оған мүліктерін жинауға үш күн берді, ал Елизавета сарайы тоналып, қарақталды. Бірақ, жер аударылудан бұрын, ханшайым Банлоктағы өзінің мұрағаттарын өртеп жіберуге үлкерді. 1948 жылдың 12 қаңтарында ол әпкесі Илеанамен бірге коммунистер ұсынған арнайы пойызбен Румыниядан кетіп қалды. Сканави отбасы да олармен бірге жолға шықты, алайда екі ханшайым да елден қуылғаннан кейін мүлкінің көп бөлігінен айырылды. Елизавета алдымен Цюрихке, содан кейін Канн қаласындағы Вилла Роза Альбаға қоныстанды. Францияда ол жас, сүйкімді, болашақ суретші Марк Фавратпен танысты. Жас жігітке ғашық болған ханшайым оған үйленгісі келді және туысы, Хогенцоллерн князі Фридрихтен оған титул беруді сұрады, бірақ Фридрих бас тартты. Ханшайымның денесі Гёгенцоллерн Сигмарингеннің криптасына, Сигмарингендегі Хедингер шіркеуіне жеткізілді.