Кіріспе

Бельгия королевасы 1909-1934 жылдар аралығында, қазіргі Бельгия королінің қызы (Элизабет Габриэль Валери Мари; 25 шілде 1876 – 23 қараша 1965) король Альберт I-нің әйелі ретінде 23 желтоқсан 1909 жылдан 17 ақпан 1934 жылға дейін Бельгия королевасы болды. Ол Бельгия королі Леопольд III және Италия королевасы Мария Жозеге ана болды, сондай-ақ Бельгия корольдері Бадуан мен Альберт II-нің және Люксембургтің үлкен герцогинясы Жозефина Шарлоттаның әжесі болды.

Отбасы

Ол Поссенхофен қамалында дүниеге келді, әкесі Бавария герцогы Карл Теодор, Бавария король отбасының тармақ бөлімінің басшысы және көз дәрігері болған. Ол әкесінің әпкесі, Австрия императрицасы Елизаветаның құрметіне аталған, көбінесе Сиси деп танылған. Анасы Португалия инфантасы Мария Хосе, Португалиядан қуылған Мигель I-нің қызы болды. Люксембургтің Ұлы герцогинясы Шарлотта, Австрияның соңғы императрицасы және Венгрия патшайымы Зита, сондай-ақ Ұлы герцогиня Шарлоттаның күйеуі және императрица Зитаның інісі Парма Бурбон принці Феликс – Елизаветаның жақын туыстары еді. Өзі де суретші болған герцог Карл Теодор отбасының өнерге деген құштарлығын дамытты, ал Елизавета сурет салу, музыка және мүсін өнерін терең қорғай білді. Әкесінің клиникасында, анасы медбике болып көмектескенде, Елизавета сол заманғы ханшайым үшін ерекше жағдай – еңбек етудің нәтижесімен және адамның қайғы-қасіретімен бетпе-бет келді.

Некедегі өмірі мен патшалық

1900 жылы 2 қазанда Мюнхенде герцогиня Елизавета Бельгия тағына екінші кезекте (әкесі, Фландрия графы Филипптен кейін) жүретін Альберт I ханзадаға үйленді. Күйеуі 1909 жылы Бельгия тағына отырғанда, Елизавета патшайым атанды. Конгоның Элизабетвиль қаласы, бүгінде Любумбаши, оның құрметіне аталды. Олар алғаш рет 1897 жылы Альберттің әпкесі Генриеттаның күйеуі болған Елизаветаның әпкесі, герцогиня Софи Шарлоттаның Бавариядағы жерлеу рәсімінде кездесті. Ол кезде Альберт Бельгияның Леопольд II патшасының мұрагері еді. Альберт – Фландрия графы Филипп принці мен Румыния королі Кароль I-нің қарындасы, Хоэнцоллерн-Зигмаринген принцессасы Марияның екінші ұлы. Дүниеге келген кезде Альберт әкесі мен ағасы Бадуэннан кейін мұрагерлік тізбекте үшінші орында болды. Бадуэннің 1891 жылғы қаңтарда күтпеген өлімі Альберттің ел ішіндегі беделін бірден арттырды. Зейінді, тыныш мінезді Альберт Леопольд II патшаның мұрагер ретінде таңдаған адамы емес еді. Өзінің буынындағы жалғыз тірі ер адам болғандықтан, король қайтыс болғаннан кейін Альбертке Бельгия тажы кепілдік берілді. Альберттің ересекке дейін жеткен екі қарындасы болды: Генриетта принцесса Орлеан принці Эммануэльге үйленді, ал Жозефина Каролина принцесса өзінің туысы, Румыния королі Фердинанд I-нің ағасы, Хоэнцоллерн-Зигмаринген принці Карл Антонына үйленді. 1909 жылғы желтоқсанда Альберт пен Елизавета Альберттің тағысынан тайған ағасы, Леопольд II патшаның қайтысынан кейін Бельгияның королі мен королевасы болды. Жаңа королева өз ізінен келгендерінен гөрі көптеген қоғамдық істерге қатысты, көптеген қайырымдылық ұйымдарымен, әсіресе өнер мен әлеуметтік көмек саласындағы ұйымдармен байланыс жасады. Ол өзін сол кездегі белгілі жазушылармен, суретшілермен және жетекші ғалымдармен жиі қоршады. Оның мейірімді мінезі және басқаларға деген шынайы қамқорлығы Бельгия халқының сүйіспеншілігін жеңіп алды. 1914 жылы соғыс басталғанда королева Елизавета майданның медбикелерімен бірге жұмыс істеді және далалық армияның симфониялық оркестрін құруға көмектесті. 1914 жылдың соңында ол Бельгия патшасының хабаршысы Арчибальд А. Гордонға, яғни майор Гордонға Ла Паннедегі L'Océan ауруханасын құруға қатысу тапсырмасын берді. Королева балаларының онда оқып жатқанын сылтау етіп, Ұлыбританияға жиі сапар шекті. Ол күйеуі мен оның әскерінен британ үкіметіне маңызды хабарлар мен ақпарат жеткізіп тұрды. Соғыстан кейін отбасы Брюссельге жеңіспен оралды және елді қайта құруға кірісті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде корольмен бірге Де Паннеде тұрды. Королева майданға барып, медбикелерді демеу арқылы халыққа жақын болды. Немец тегіне қарамастан, ол өзінің асырап алған елін ынталы түрде қолдаған танымал королева болды. 1919 жылдың 23 қыркүйегінен 13 қарашасына дейін король мен принц Леопольдпен бірге король Америка Құрама Штаттарына ресми сапар жасады. Нью-Мексикодағы тарихи Ислета пуэблосына сапар барысында король Антон Дохер әбізге Леопольд орденін табыс етті. Еске алу үшін король Тива халқының күмістен жасалған түркізден жасалған айқышын алды. Бұл оқиғаға 10 мың адам келді.

Кейінгі жылдар

1934 жылдың 17 ақпанында Альберт I Бельгияның Арденн тауларында, Намур маңында тау шатқасында апатқа ұшырап қайтыс болды. Оның орнын үлкен ұлы Леопольд III басты. Елизавета енді патшайым Астридтің күш-жігеріне кедергі келтірмеу үшін қоғамдық өмірден шегінді. Бірақ 1935 жылдың тамызында патшайым Астрид Швейцарияның Кюсснахт-ам-Риги қаласында автокөлік апатында қаза тапты. Елизавета қоғамдық өмірге оралып, ұлы мен оның отбасын қолдауға бар күшін салды және елдің бірінші ханымы лауазымын қайта иеленді. Елизавета ұлының патша болғанын (бірақ сонымен қатар жер аударылып, тақтан бас тарғанын), кіші ұлының мемлекеттік регент болғанын және немересінің таққа отырғанын көрді. Жесір патшайым ретінде ол өнерді қолдаушы болды және Альберт Эйнштейн сияқты көрнекті ғалымдармен достығымен танылды. 1940-1944 жылдары Бельгия неміс оккупациясы кезінде ол патшайымдық беделін және неміс байланыстарын пайдаланып, жүздеген еврей баласын нацистерден депортациядан құтқаруға көмектесті. Брюссель азат болған кезде ол сарайын британдық XXX корпусының штабы ретінде пайдалануға рұқсат берді және оның қолбасшысы генерал Хорроксті "Шайнау ішек" аталған жас жабайы шошқамен сыйлады. Соғыстан кейін Израиль үкіметі оған "Ұлттардың Адалдары" атағын берді. 1950 жылдары патшайым Кеңес Одағына, Қытайға және Польшаға сапар жасауы шетелде қырқыс пікір тудырды, бұл сапарлар оны "Қызыл патшайым" деп атауға себеп болды. 1959 жылы ол Израильге саяхат жасаған алғашқы патшайым болды.

Өлім

Елизавета патшайым 1965 жылғы 23 қарашада 89 жасында Брюссельде жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Брюссельдегі Лейкендегі Біздің ханым шіркеуінің корольдік мазасына жерленді. Ол Мария Луиза патшайымының 1016-шы Дама орденінің мүшесі болды.

Мұра

Конгодағы (Киншаса) Любумбаши қаласы бұрын "Элизабетвилл" деп аталатын, және ол 1910 жылы Бельгия Конгосында құрылған кезде оның құрметіне аталған. Ол 1966 жылы қазіргі атын алды, тәуелсіздік алғаннан кейін алты жылдық келіспеушіліктерден соң, Жозеф Дезире Мобуту Конгодағы бельгиялық жер-су атауларын өзгертуге бұйрық берді. Королева Елизавета атымен аталған, Брюссельде тұрақты түрде өткізілетін, мансабын бастаған классикалық музыканттар арасындағы халықаралық байқау ұзақ жылдардан бері жалғасып келеді. Бельгиялық египтолог Жан Капарт оның 1923 жылғы 18 ақпанда Тутанхамонның қабірін аралауының құрметіне Королева Елизавета Египеттану қорына негіз салды. Қазіргі таңда бұл ұйым Королева Елизавета Египеттану қауымдастығы деп аталады.

Балалар

Бельгия королі Леопольд III, 1901 жылғы 3 қарашада туған, 1983 жылғы 25 қыркүйекте Волюве-Сен-Ламберде қайтыс болды. Фландрия графы, Принц Карл, 1903 жылғы 10 қазанда Брюссельде дүниеге келді, 1983 жылғы 1 маусымда Остендеде қайтыс болды. Италия королевасы Мария Жозе, 1906 жылғы 4 тамызда Остендеде дүниеге келді, ал 2001 жылғы 27 қаңтарда Швейцарияның Тонекс қаласында қайтыс болды.