Кіріспе

Жіптерді жіпке айналдыру әдісі. Жіпті орау - бұл өсімдік, жануар немесе синтетикалық талшықтардан жасалған, жіпке айналдыру үшін біріктірілген, бұралған, ертеден келе жатқан тоқыма өнер түрі. Мыңдаған жылдар бойы талшық қарапайым құралдар - орау мен дистаф арқылы қолмен тоқылып отырды. Тек 1030 жылы ислам әлемінде орама дөңгелегі ойлап табылғаннан кейін ғана, одан кейін Қытай, Үндістан және Еуропаға жоғары орта ғасырларда енгізілгеннен кейін ғана жеке орамалардың өндірісі күрт өсті. Бұқаралық өндіріс кейіннен 18-ғасырда өнеркәсіптік революцияның басталуымен пайда болды. Қолмен тоқу әлі күнге дейін кең тараған қолөнер түрі болып табылады. Бұранданың қасиеттері пайдаланылатын материалға, талшық ұзындығына және тігініне, пайдаланылған талшық мөлшеріне және бұралу дәрежесіне байланысты өзгереді.

Тарих

Жіп немесе жіп жасау үшін жіптің шығу тегі уақыт өте келе жоғалады, бірақ жіптік юбкалар түріндегі археологиялық дәлелдер 20 000 жыл бұрын жоғарғы палеолит дәуірінде пайда болған. Сонымен қатар, неандертальдықтар жасаған, 41000-52000 жыл бұрынғы, қаптамалы жіптің жаңадан табылғаны белгілі болды. Бұрынғы кезде мал шашынан немесе өсімдік талшығынан жасалған түйіршіктер қолмен жамбасқа дейін оралады, ал бұдан кейін қажетті ұзындыққа жеткенше қосымша түйіршіктер қосылады. Бір мезгілде екі бірлікті тігу кезінде жамбас оралудың озық әдісі әлі күнге дейін бірнеше мәдениетте, мысалы, Чилькат тоқу және Равенстейл тоқу сияқты қолданылады. Бұрынғы жамбас тоқу әдісі бойынша талшықты тасқа бекітіп, оны тоқып, тоқып болғанша айналдырады. Қылқанды иірудің келесі әдісі - иілгіш, 8 - 12 дюймдік тік таяқ, ол иілгеннен кейін иіледі. Басында таяқтың жоғарғы жағында жіп бекітілген. Кейіннен оның жоғарғы жағына сүйектің ілмегі қосылды. Жүн немесе өсімдік талшықтары сол қолында ұсталады. Оң қолмен талшықты бірнеше сантиметрге созады да, соңынан тікенектің жоғарғы жағындағы тесікке немесе ілгекке бекітеді. Бұл жағдайда тіректің тік бөлігіне немесе дененің кез келген орынды бөлігіне айналу қозғалысы беріледі. Бұралған жіпті бұранданың жоғарғы бөлігіне орап, бұралады. Олар ораушыға орау кезінде орауды баяу төмендетуге немесе түсіруге мүмкіндік берді, осылайша орауға оралғанға дейін көбірек жиһаз жасауға мүмкіндік берді, сондықтан "төгу орау" деген атау, қазір көбінесе бұрандасы бар қол орау үшін қолданылады. Шотландиялық тамшы орау Fairsaid, farsadh немесе dealgan деп аталады.

Оралған дөңгелек

1030 жылы ислам әлемінде айналу доңғалағы ойлап табылған болуы мүмкін. Кейіннен 1090 жылы Қытайға, ал 13 ғасырда Ислам әлемінен Еуропа мен Үндістанға тарады. Орта ғасырларда кедей отбасыларға өз киімдерін және киімдерін жасау үшін жіп қажет болды, сондықтан барлық қыздар мен үйленбеген әйелдер тоқымамен айналысатын, ал "тоқымашы" үйленбеген әйелдің синониміне айналды. Кейінгі кездегі орама дөңгелектердегі, содан кейін механикалық әдістердегі жетістіктер қолмен орама жасауды экономикалық тұрғыдан арзандатты, бірақ ХХ ғасырдың аяғында қолмен орама жасау кедей елдерде кең таралған болды: халықаралық индустрияландыруды саналы түрде қабылдамауда Ганди елеулі тәжірибеші болды. Оның қолмен тоқу қозғалысы Үндістанның азаттық күресі аясында қолмен тоқылған матаға айналды. Оңтүстік Үндістанның Пондуру ауылында әлі күнге дейін әйелдер мақта жіптерін тоқумен айналысады. Үлкен дөңгелек (жүн дөңгелек, биік дөңгелек немесе жүру дөңгелегі деп те аталады) жүнді немесе мақтаны илеу үшін ұзақ тарту техникасын қолданғанда тиімді, өйткені үлкен дөңгелек пен шұңқырдың арасындағы жоғары қатынас илеушіге боблинді жылдам айналдыруға мүмкіндік береді, осылайша өндірісті едәуір жылдамдатуға мүмкіндік береді. Сакс дөңгелегі (ағылш. flax wheel) немесе тік дөңгелек (ағылш. castle wheel) зығырдан зығыр тоқу кезінде өте пайдалы. Киіз жіптің ұштары, егер оны иістеп жатқанда ылғалданбаса, жіптен шығып тұрады. Бұл дөңгелектерде екі қол да бос болады, өйткені дөңгелек қолмен емес, табанмен айналады, сондықтан орағыш бір қолымен талшықты тартуға, екіншісімен оларды ылғалдандыруға болады. Бұл дөңгелектер жүнді немесе мақтаны илеу үшін де пайдаланылуы мүмкін.

Өнеркәсіптік революция

Бұрын сумен немесе бумен жұмыс істеген, ал қазір электрмен жұмыс істейтін электр тогы қолмен жұмыс істеуге қарағанда әлдеқайда жылдам. 1764 жылы Джеймс Харгривс ойлап тапқан көп катушкалы иіру жиегі, иіру жіптерін бірден сегіз немесе одан да көп катушкада жұмыс істей алатын бір жұмысшымен жоғары консистенциялы жіп өндіру үшін қажетті жұмыстың көлемін күрт қысқартты. Сол уақытта Ричард Аркрайт және қолөнершілер тобы орамалық қаңқаны жасады, ол орамалық дженниден гөрі мықты жіп шығарады. Сулы дөңгелекпен жұмыс істейтін айналушы сулы қаңқаны қолмен жұмыс істеуге тым үлкен болды. 1779 жылы Сэмюэл Кромптон оралатын дженни мен су рамасының элементтерін біріктіріп, оралатын қайықты жасады. Бұл мықты жіпке ие болды және үлкен масштабтағы механикаландыруға жарамды болды. Кейінгі 1828-29 жылдардағы дамуы - сақиналық айналым. 20 ғасырда Open End немесе роторлық иіруді қоса алғанда, жаңа техникалар секундына 40 метрден асатын жылдамдықпен жіп өндіру үшін ойлап табылды.

Материалдар

Жігіт түрлі материалдардан, соның ішінде жануарлар, өсімдіктер және минералды талшықтар, синтетикалық талшықтардан тоқылады.

Бұрау және қаптау

Жібекті қай бағытта тоқылған болса, солай бұралады. Жіптер оралу бағытына қарай S немесе Z бұрамасымен сипатталады (схеманы қараңыз). Бұрылудың тығыздығы TPI (бiр дюймге бұрылу немесе бiр дюймге бұрылу) арқылы өлшенедi. Екі немесе одан да көп жіпті біріктіріп немесе қалың жіпке біріктіріп, тоқып алуға болады. Жалпы, қолмен тоқылған бір қабатты жіптер Z бұрылысымен тоқылған, ал жіптер S бұрылысымен тоқылған. Бұл кейбір аймақтарда әртүрлі, бірақ таңқаларлықтай кең таралған мәдени артықшылық. Алайда, бір бағыттағы жеке қабаттарды орағаннан кейін оларды қарама-қарсы бағытта біріктіру маңызды. Осылайша, қарама-қарсы бағыттағы орама орама оралған жіптің өздігінен бұрылуын болдырмайды.

Құрастыру әдістері

Жіптер екі, үш, төрт немесе одан да көп қабаттан жасалуы мүмкін немесе қабатталмаған жеке ретінде қолданылуы мүмкін. Екі қабатты жіпті бір ұзын жіптің екі ұшынан ортаға тартатын доппен де жапсыруға болады, онда бір ұшы жіп доптың ішінен, ал екінші ұшы сырттан тамақтанады. "Андийлік қаптау", онда бірінші рет бір қолды айнала арнайы жолмен оралады, бұл екі ұшты да бірден түйіспей шешуге мүмкіндік береді, бұл аз мөлшерде жіпті қаптаудың тағы бір жолы. Бұл атау Анд ораушыларының бірнеше ораудан жасалған бір-біріне сәйкес келмейтін орауларды басқару және біріктіру әдісінен алынған. "Навахолық жүгіру", басқаша айтқанда "Жылбырмен қапталған" - үш қабатты жіптерді өндірудің тағы бір әдісі, онда бір жіптің бір бөлігі ілгекпен ұқсас түрде айналасына бұралып, нәтижесінде үш қатар жіп біріктіріледі. Бұл әдіс жиі біріктірілген түстермен боялған жеке түстерде түстерді біріктіру үшін қолданылады. Қалталы жіптер - әдетте екі қабатты жіптің екі жікшесін екі қабатты жіптің қаптама бағытына қарама-қарсы бағытта қаптамамен қаптамалау арқылы жасалған төрт қабатты жіп.

Қазіргі заманғы қолмен тоқу

Қолмен тоқу әлі күнге дейін көптеген дәстүрлі қоғамдарда маңызды шеберлік болып табылады. Шаруашылықпен айналысатын немесе шағын көлемде жұмыс істейтін жіп иірушілер өздерінің жіптерін арнайы сапаларын бақылау үшін және коммерциялық тұрғыда кеңінен қол жетімді емес жіптерді өндіру үшін иіреді. Кейде бұл жіптер онлайн және жергілікті жіп дүкендерінде тігілмейтіндерге ұсынылады. Қолмен тоқушылар өздерін қанағаттандыру, жетістік сезімін немесе тарих пен жермен байланысты сезімін сезіне алады. Сонымен қатар, олар ой жүгіртуге арналған орамалдарды да қолданады. Соңғы уақытта көптеген жаңа жіптер осы ежелгі процеске қосылып, қолөнерді жаңаша жасап, жаңа техникаларды жасады. Жаңа бояу әдістерін қолданудан бастап, иіру алдында жаңа элементтерді араластыруға дейін (Бұқаралық гүл шоғыры, эксцентрикалық бұрандалар, ақша және т.б.) Бұл қолөнер үнемі өзгеріп, өзгеріп отырады. Түрлі тоқымаларды жасау үшін, жаңа элементтерден басқа, тоқымашылар машинамен өңделген тоқымадағыдай барлық нәрселерді өзгерте алады, яғни талшық, дайындама, түс, тоқыма техникасы, бұралу бағыты және т.б. Жалпы, ролагтан жасалған жіптің беріктігі төмен болады деген қате түсінік бар, бірақ жіптің беріктігі шын мәнінде шаштың ұзындығына және бұралу дәрежесіне байланысты. Лама немесе ангора қоянның қысқа шашымен жұмыс істегенде, жіптің сынбауы үшін, ораушы мохаир сияқты ұзын талшықтарды біріктіруді таңдай алады. Қысқа талшықтардан жасалған жіптер де ұзын талшықтардан жасалған жіптерге қарағанда көбірек бұралады және әдетте қысқа тартылу техникасымен тоқылады. Жіпті кез келген уақытта бояуға болады, бірақ көбінесе иілгіш алдында немесе жіпті орағаннан кейін боялады. Жүнді жуғаннан бұрын немесе кейін иіруге болады, бірақ ланолиннің шамадан тыс мөлшері иіруді қиындатады, әсіресе тамшы иіруді қолданғанда. Қамқорлықсыз жуудан қаптамалар пайда болуы мүмкін. Бұл үрлеуден бұрын жасалса, жиі жүн талшығы жарамсыз болады. Жүнді жууда ең бастысы - тым көп қозудан және температураның ыстықтан суыққа тез ауысуынан аулақ болу керек. Әдетте, ыдыс-аяқ сауытымен жылы суға салып, кілт-кілт жуу керек.

Білім

Қолмен тоқудан сертификат беретін көптеген гильдиялар мен білім беру мекемелері бар. Американың қолмен тоқушылар гильдиясы (HGA) қолмен тоқудағы үздік сертификатты ұсынады. Канаданың Альберта штатындағы Олдс колледжі университет аумағында және қашықтықтан оқыту арқылы Master Spinner бағдарламасын ұсынады. Онтарионың қолмен тоқушылар мен иірушілер ұйымы иіру сертификаты мен иіру шеберлік сертификатын ұсынады. Бұл бағдарламаларда қолмен илеу тақырыптары терең зерттелді, сондай-ақ ауқымды тапсырмалар мен дағдыларды бағалау ұсынылады.

Майда оралу

Жүнді жіппен тоқығанда, оны "майда" (ланолинмен) немесе жуылғаннан кейін тоқыған дұрыс па деген сұраққа қол жіптері екіге бөлінеді. Дәстүрлі жіп илеушілер жүнді жіп түрінде болғаннан кейін жуудың аз жұмыс екенін ескеріп, майда илеуге дайын. Өте ұсақ жіпті иіретін жіп иірушілер майда жіпті иіруді де ұнатады, өйткені ол оларға ұсақ жіпті жеңіл иіруге мүмкіндік береді. Майда оралған кезде, ораушының қолы ланолинмен қапталады, осылайша ол жұмсақ болады. Егер жүнді жаңадан қырқып алса, онда майда оралған жүнді жақсы жұмыс істейді. Бірнеше айдан кейін ланолин жабысқақ болады, бұл жүнді қысқа тарту техникасымен иіруді қиындатады және ұзақ тарту техникасымен иіру мүмкін емес. Жалпы, ұзын тарту техникасын қолданатын спиннерлер майда спиннерлік жұмыс істемейді. Бұл ораушыларға аз жұмыс жүктейді, өйткені олар ланолинді жуудың қажеті жоқ. Одан кейін жүнді майына салып, оны жасау қиын болатын, жүнді жіппен немесе талшықтармен араластырады. Машиналық кардерлер жүнді майда кардтай алмайтындықтан, алдын ала кардталған жіптер әдетте майда тоқылмайды. Кейбір иірушілер ланолинге ұқсас өнімдерге спрей қолданады, бұл майда иірудің мағынасын береді.