Кіріспе

Саналған жіппен кестелеудің бір түрі. Тігіншілікте қолданылатын ерекше тігістер.

Кросстич – тігін өнерінің бір түрі және сурет жасау үшін Х әрпі пішіндес тігістерді қатарлап, тор тәрізді етіп қолданатын, саналған жіппен кестелеудің танымал түрі. Кестеші матаның (мысалы, зығыр матасының) әр бағытындағы жіптерін бірдей мөлшерде және біркелкі етіп санайды, соның арқасында тігістердің мөлшері мен түрі біртегіс болады. Осы кросстич түрін басқа кросстич түрлерінен ажырату үшін оны санаулы кросстич деп те атайды. Кейде кросстич матаға басылған суреттерге (маркаланған тігіс) тігіледі; кестеші жай ғана басылған сурет бойынша тігеді. Кросстич көбінесе айда матасы деп аталатын, жіптерін оңай санауға болатын матада жасалады, оның тоқуы тігіс үшін ыңғайлы, көзге көрінетін шаршылардың торын құрайды. Кросстич үшін қолданылатын маталарға зығыр, айда матасы және «evenweave» деп аталатын аралас маталар, мысалы, жобэлан жатады. Барлық кросстич маталары техникалық тұрғыдан «біркелкі тоқыма» болып табылады, себебі бұл термин матаның тоқылу барысында, ені мен бойындағы жіптердің саны бірдей болуын қамтамасыз ететінін көрсетеді. Маталар бір дюймге арналған жіптер саны бойынша жіктеледі (олар «саны» деп аталады), ол 11-ден 40-қа дейін болуы мүмкін. Санаулы кросстич жобалары торлы суреттерден (схемалардан) жасалады және кез келген санмен тігілуі мүмкін; матаның саны мен бір тігіске жұмсалатын жіптердің саны аяқталған тігістің мөлшерін анықтайды. Мысалы, егер белгілі бір сурет 28 санмен тігілген матаға тігілсе және әр тігіс екі жіппен жасалса, аяқталған тігістің мөлшері 14 санмен тігілген айда матасындағы бір тігіс сияқты болады. Бұл әдістер «2 over 2» (2 кестелік жіп 2 мата жіпінен тігу үшін қолданылады) және «1 over 1» (1 кестелік жіп 1 мата жіпінен немесе шаршыдан тігу үшін қолданылады) деп аталады. Суретті тігудің әр түрлі тәсілдері бар, соның ішінде бір түсті бірден тігіп шығу арқылы өтетін «ел аралық» тәсілі немесе бір мата бөлігін тігіп, жіптің соңын сол түс келесі рет қайда пайда болатынында «қалдыру» паркинг тәсілі.

Тарих

Крест тігіс орта ғасырдан бері бүкіл әлемде кездеседі. Көптеген халық музейлері, әсіресе Еуропа мен Азиядан келген, крест тігісімен безендірілген киімдердің мысалдарына толы. Крест тігісімен тігілген үлгілер әдетте жас қыздың тігіс өнерін үйренуі және отбасылық тігісте қолдану үшін әліпби мен басқа да үлгілерді жазуы үшін тігілген. Оның тігістерінің осы үлгілері жылдар бойына пайдалы болған. Көбінесе, үй бұйымдарына иесін анықтау үшін немесе жай ғана қарапайым матаны әшекейлеу үшін мотивтер мен әріптер тігілген. АҚШ-та жасалған ең көне крест тігісі үлгісі қазіргі уақытта Массачусетс штатының Плимут қаласындағы Пилигрим Холлда сақталады. Үлгіні 1653 жылы капитан Майлс Стендиштің қызы, Левиафан тігісінің негізін қалаушы Лоара Стендиш жасаған. Дәстүрлі түрде, крест тігіс төсек жабдықтары, үстел жамылғылары, ыдыс сүрткіш маталар және салфеткалар сияқты үй бұйымдарын әшекейлеу үшін қолданылған (олардың тек шағын бөлігі ғана, мысалы, шеті кестеленген). Бүгінде де көптеген тігісшілер осылай тігіс тігуді жалғастырып келеді. Сонымен қатар, крест тігісімен тігілген үлгілерді матаға түсіріп, қабырғаға іліп әшекейлеу де танымал. Крест тігісімен құттықтау карточкаларын, жастықшаларды, қорап қақпақтарына, астыңғы жақтауларға және ыстық ішкіліктерге қосымшалар жасау да жиі кездеседі. Біз бүгін танитын көп түсті, көлеңделі, картинаға ұқсас үлгілер – XIX ғасырдың ортасындағы Берлин жүн жұмыстарының ұқсас көлеңделі үлгілерінен пайда болған салыстырмалы түрде жаңа даму. Фотосуретті немесе суретті тігіске жарамды схемаға айналдыратын бағдарламалар да бар. Мысалы, Джоанна Лопиановски Робертс тігіп, картаға түсірген Сикстин капелласының крест тігісімен көшірмесін атауға болады. АҚШ және Еуропа бойынша көптеген "тігісшілер гильдиялары" мен топтары бар, олар сабақтар ұсынады, ірі жобалар бойынша бірлесіп жұмыс істейді, қайырымдылыққа тігіледі және жергілікті тігісшілерге бір-бірімен танысуға мүмкіндік береді. Жеке меншік жергілікті тігінші дүкендері көбінесе тігіс кештерін өткізеді немесе демалыс күндері тігіс семинарларын ұйымдастырады. Бүгінде ең көп қолданылатын кестелік жіп – мақтадан жасалған жіп. Бұл – алты жіптен тұратын, бір-біріне бос түйілген және оңай бөлінетін мерсеризацияланған мақтадан жасалған жіп. Басқа өндірушілер де бар, бірақ ең көп қолданылатын (және ең көне) екі бренд – DMC және Anchor, екеуі де 1800 жылдардан бері кестелік жіп өндіріп келеді. Басқа материалдарға: перл (немесе перл) мақта, Дания гүлдері жіптері, жібек және rayon жатады. Әр түрлі жүн жіптер, металл жіптер немесе басқа да жаңа жіптер де қолданылады, кейде бүкіл жұмыс үшін, бірақ көбінесе акценттер мен әшекейлер үшін. Қолмен боялған крест тігіс жіп аты айтқандай, қолмен боялған. Осы себепті жіптің түсінде айырмашылықтар болуы мүмкін. Кейбір өзгерістер шамалы болуы мүмкін, ал кейбіреулері айқын контрастқа ие болуы мүмкін. Кейбір жіптерде бірнеше түс те болуы мүмкін. Крест тігісі палестиналық дәстүрлі киім тігуде кеңінен қолданылады. Палестиналық крест тігісі "татриз" деп аталады. 2021 жылы татриз ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы тізіміне енгізілді.

Тігістер мен кестелер

Крес тігіс толық емес, ширек, жарты және үш ширек тігіс түрінде орындалуы мүмкін. Бір түзу тігіс, кері тігіс түрінде жасалады, көбінесе контур ретінде немесе егжей-тегжейлі әрі анықтап көрсету үшін қолданылады. Көптеген тігістер құрылысы жағынан крест тігіске ұқсас. Ең танымалдары – итальяндық крест тігіс (Ассизи кестесінде көрінетіндей), ұзын қолды крест тігіс және Черногория тігісі. Италиялық және Черногория тігістері екі жақты болып келеді, яғни жұмыстың екі жағы да бірдей көрінеді. Бұл стильдер қарапайым крест тігістен сәл өзгеше болып көрінеді. Бұл қиын тігістер әдеттегі кестелеуде сирек қолданылады, бірақ олар тарихи кестелерді қайта жасау үшін немесе шығармашылыққа бой алған тігушілер үшін қолданылуы мүмкін. Екі қабатты крест тігіс, сондай-ақ Левиафан немесе Смирна крест тігісі деп те аталады, крест тігіс пен тік крест тігістің үйлесімінен тұрады. Берлин жұны және ұқсас ұсақ тігістер крест тігістің терең көлеңкелі, сәнді стильдеріне ұқсайды және кейде қағаздағы тігіс схемалары қолданылады. Крес тігіс көбінесе басқа танымал кестелеу түрлерімен, мысалы, Хардангер кестесімен немесе қара кестемен біріктіріледі. Крес тігіс кенеппен немесе жіп тарту арқылы жасалған жұмыстар сияқты басқа да жұмыстармен де үйлестірілуі мүмкін. Бұрандалар, палитралар, шарлар, кішкентай түймелер және түрлі арнайы жіптер сияқты әшекейлер де қолданылуы мүмкін. Крес тігіс жиі инемен тігуде қолданылады.

Жақындағы жапсарлас тігіс үрдісі

Соңғы жылдары Еуропаның жас буыны арасында крест тігіс (айқыш тігіс) ерекше танымал болып келеді. John Lewis сияқты сауда орындарында 2009 және 2010 жылдар аралығында тігін-тоқыма бұйымдарының сатылымы 17%-ға өсті. Сондай-ақ, қолөнер жабдықтарын сататын Hobbycraft дүкендер желісінің сату көлемі 2009 жылдың 22 ақпанына дейін 11%-ға артты. Зейнеткерлердің хоббиі ретінде танылған крест тігіс және тоқу, енді жас адамдар арасында кең таралған хоббиге айналды. Stitch and Bitch London сияқты тігін және қолөнер үйірмелері дәстүрлі қолөнер клубының дәстүрін жаңғыртты. 2010 жылғы Clothes Show Live көрмесінде заманауи тігін, тоқу және кестелеуді насихаттау үшін "Sknitch" деген жаңа аймақ ашылды. Крест тігіспен байланысты дәстүрлі суреттерден өзгеше, қазіргі тренд ретро суреттер немесе заманауи сөздерді бейнелейтін постмодернистік немесе әзіл-қалжыңға толы дизайнға ұмтылуда. Бұл "субверсивті крест тігіс" деп аталатын концепциямен байланысты, ол көбінесе дәстүрлі үлгілермен үйлеспейтін немесе одан күтпеген сөздерді қамтитын тәуекелді дизайнды қамтиды. Тігінді басқа материалдарға жүргізу үшін мата қалдықтарын пайдалануға болады. Бұл – кестелеуге қолданылатын кенеп сияқты, суға ерігіш желіммен ұсталып тұратын уақытша торлы кенеп, тігіс аяқталғаннан кейін желім алынып тасталады. Басқа қолөнершілер де крест тігісті әртүрлі торлы объектілерге, соның ішінде ескі асүй сүзгілеріне немесе тілшекерлік торларға тігуді қолданып жүр. Дәстүрлі түрде крест тігіс әйелдердің хоббиі болса да, ол ерлер арасында да танымал болып келеді.

Крес-шығу және феминизм

ХХІ ғасырда кресттік тігіс қауымдастықтарында феминистік дизайнға ерекше мән берілуде. Кейбір крест тігушілер кестелеу оларды бұрын осы өнермен айналысқан әйелдермен байланыстыратынын айтады. Барлық кестелеу өнері, оның ішінде кресттік тігіс те, маңызды өнер түрі ретінде құрметке лайық.

Крес тігіс және компьютерлер

Компьютерлік технологияның дамуы, көріне берілген консервативтік өнер сияқты, айқас тігуге де әсер етті. Компьютерлік визуализация алгоритмдерінің көмегімен фотосурет немесе кез келген суретті пайдаланып, кестелеу дизайнын жасау қазір мүмкін. Визуализация графикалық торда сурет салу арқылы жүзеге асырылады, ол түстерді және/немесе символдарды көрсетеді, соның арқасында пайдаланушыға түстердің қолданылу мүмкіндігі, олардың орналасуы және толық немесе жартылай тігіс сияқты тігіс түрі туралы ақпарат беріледі.

Флосстуба

Кросстеушілер үшін YouTube-та өз хоббилері туралы бейнелерді тамашалау және жасау күннен-күнге танымал болып келеді. Flosstubers деп аталатын олар, көбінесе WIP (дамып жатқан жұмыстар), FO (аяқталған туындылар) және Haul (жаңа үлгілер, жіптер мен маталар, сондай-ақ кросс тігіс аксессуарлары, мысалы, ине сақтағыштар) туралы айтады. Басқа да керек-жарақтар бар, олар: жіп ұйымдастырғыштар, жіп жұмсартқыштар, ине жастықшалары, аида матасы немесе пластик кенеп, және кестелеуге арналған инелер.