Кіріспе

Тоқыма мата тоқуға арналған құрылғы

Торлағыш – мата мен түймешік тоқуға қолданылатын құрылғы. Кез келген торлағыштың негізгі мақсаты – көлденең жіптердің өзара тоғысуын жеңілдету үшін бойлық жіптерді кернеулі ұстау. Торлағыштың нақты пішіні мен механикасы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ негізгі функциясы бірдей.

Этимологиясы мен қолданылуы

"Тор" сөзі көне ағылшын тіліндегі "geloma" сөзінен шыққан, ол "ge" (толықтырғыш префиксі) және түпнұсқасы белгісіз "loma" түбірінен құралған; "geloma" сөзінің өзі кез келген түрдегі ыдыс, құрал немесе машинаны білдірген. 1404 жылы "lome" сөзі жіпті матаға тоқуға арналған машинаны білдіру үшін қолданылған. 1838 жылы "тор" сөзі жіпті өріп тоқуға арналған машина деген қосымша мағынаға ие болды.

Негізгі құрылым

Тоқыма екі жиек жіп немесе иірім арқылы жасалады, олар бір-бірімен кесіседі. Орам жіптері – тоқыма станогында керілген жіптер (прото-индоевропалық *werp, "иілу"). Көктем жіптерінің әрқайсысы (яғни "тоқылған") орам жіптерінің үстінен және астынан өтеді. Орам жіптерінің ұштары әдетте сәулелерге бекітіледі. Бір ұшы бір сәулеге, екінші ұшы екінші сәулеге бекітіледі, сондықтан орам жіптерінің барлығы параллель және бірдей ұзындықта болады. Сәулелер орам жіптерін керілген күйде ұстау үшін бір-бірінен бөлек ұсталады. Тоқыма орам жіптерінің бір жағынан басталып, екінші жағына қарай тоқылады. Аяқталған мата жағындағы сәуле мата сәулесі деп аталады. Екінші сәуле – орам сәулесі. Сәулелер тоқымадан ұзын мата тоқу үшін роликтер ретінде қолданылуы мүмкін. Мата тоқылғанда, орам жіптері біртіндеп орам сәулесінен ашылады, ал тоқылған мата бөлігі мата сәулесіне оралады (оны жинау орамасы деп те атайды). Жинау орамасына оралған, бірақ әлі оралмаған мата бөлігі – тоқылған жиек деп аталады. Барлық тоқыма станоктарында екі сәуле болмайды. Мысалы, салмақты тоқыма тек бір сәуледен тұрады; орам жіптері осы сәуледен ілінеді. Орам жіптерінің төменгі ұштары салбыраған тоқыма салмақтарына байланады.

Ұсыныстар

Тармысы үш негізгі қозғалыс жасайды: жіптерді бөлу, таңдау және тығыздау. Жіптерді бөлу. Жіптерді бөлу – это тоқыма жіптерінің бір бөлігін жаңға қарай жылжыту арқылы қуыс (көтерілген және көтерілмеген жіптер арасындағы кеңістік) құру. Қуыс – это челнок арқылы өтетін толық жіптің еніне салынатын кеңістік, осы арқылы мата тоқылады. Қуыстар қарапайым болуы мүмкін: мысалы, барлық тақ жіптерді және барлық жұп жіптерді кезектесіп көтеру арқылы қабаттама тоқыма жасалады (екі қуыс – қуыс және қарсы қуыс деп аталады). Күрделірек қуыс тізбектері күрделірек тоқымаларды, мысалы, диагональды тоқыманы жасауға мүмкіндік береді. Таңдау. Челнок арқылы тоқыманың бір жағынан екінші жағына жіптің бір рет өтуі – таңдау деп аталады. Таңдау – это қуыс арқылы толық жіпті өткізу. Жаңа таңдау жасау алдында жаңа қуыс құрылады. Дәстүрлі челноктық станоктар минутына 150-160 таңдау жылдамдығымен жұмыс істей алады. Тығыздау. Таңдаудан кейін, толық жіптің жаңа қатарын тоқыма жіптері арасында үлкен, тегіс емес кеңістіктер пайда болмауы үшін, тоқымаға қарай тығыздау керек. Бұл тығыздау процесі тығыздау деп аталады. Жаңа тоқыманы матаға орау қажет болғандықтан, әдетте екі қосымша қозғалыс болады. Бұл процесс қабылдау деп аталады. Сонымен қатар, тоқыма жіптері тоқыма сәулесінен босатылып, одан ажыратылуы керек. Толық автоматтандырылған станок үшін үшінші қозғалыс, тоқтату механизмі қажет. Бұл толық жіп үзілген жағдайда станокты тоқтатады.

Арқалық тоқыма

Арқалық белбеу тігісі (кейде белбеу тігісі деп те аталады) – ежелгі тамырлары бар қарапайым тігіш станок, ол әлі де әлемнің көптеген мәдениеттерінде қолданылады (мысалы, Анд тоқымаларында). Ол екі таяқ немесе жолақтан тұрады, олардың арасында жіптер керіледі. Бір жолақ бекітілген нәрсеге, ал екіншісі тоқымашыға, әдетте тоқымашының арқасына белбеу арқылы бекітіледі. Тоқымашы артқа еңкейіп, өзінің дене салмағын тігіш станокты кернеу үшін пайдаланады. Арқалық белбеу тігісінде қарапайым да, күрделі де маталарды тоқуға болады. Олар тар мата шығарады: ені тоқымашының қолдарының арақашықтығымен шектеледі. Олар жүзді маталарды (warp faced textiles) оңай шығарады, көбінесе толықтыратын және қосымша жіптермен тоқылған күрделі өрнектермен безендіріледі, сондай-ақ брокадты да жасауға болады. Теңдестірілген тоқыма да арқалық белбеу тігісінде мүмкін.

Сызықпен ауырланған тоқыма

Орам салмақты тоқу станогы – неолит дәуірінде пайда болған тік тоқу станогы. Оның ерекшелігі – иілу жіптерін тартылып тұруын қамтамасыз ететін аспалы салмақтар (тоқу салмақтары). Көбінесе, салмақтардың айналасына қосымша иілу жіптері оралады. Тоқымашы жеткілікті мөлшерде тоқығаннан кейін, аяқталған бөлігін (қыртысы) жоғарғы сүйекке орап, салмақтардан қосымша иілу жіптерін босату арқылы тоқуды жалғастыруға болады. Бұл тоқымашыны тік өлшемдермен шектелуден босатады. Көлденеңінен қарағанда, ені қолдың жаюымен шектеледі; кең мата тоқу үшін екі тоқымашы қатар тұрып жұмыс істеуі керек. Орам салмақты тоқу станогында қарапайым да, күрделі тоқуды, тіпті екіден астам жіптерді қажет ететін тоқуды да жасауға болады. Сондай-ақ, оны көрпеше тоқу үшін де пайдалануға болады.

Қалқалы немесе еденге тігілген тоқыма

Қалыпты тоқыма станоктарында, арқалықтарды жерге қадалған тіреулерге іліп, кернеуді реттеу үшін қиғаштар немесе байлау арқылы бір-бірінен бөлек ұстауға болады. Дегенмен, тіреулі станоктарда арқалықтарды ажыратып ұстайтын көлденең жақтары да болуы мүмкін. Мұндай станоктарды орнату, жинау және тасымалдау оңай болғандықтан, көшпелі тоқымашылардың арасында танымал. Олар көбінесе салыстырмалы түрде кішкентай тоқыма өнімдерін жасау үшін қолданылады. Қала тұрғындары көлденең еденге қойылатын станоктарды көп пайдаланбайды, себебі олар көп орын алады, ал толық уақытты кәсіби тоқымашылар үшін олар ыңғайсыз болғандықтан қолдануға келмейді. Олардың төмен бағасы мен көшіруге ыңғайлылығы қалалық кәсіби тоқымашылар үшін маңызды емес.

Тапталған маталар

Тапталған кездемелердің өте күрделі тоқымалары болуы мүмкін, себебі әртүрлі түсті жіптердің әртүрлі қабаттары үлгіні жасау үшін қолданылады. Тоқылу жылдамдығы төмендеу, ал иірмелеу және тігу құрылғылары қарапайым болуы мүмкін. Дәстүрлі тапталған кездемелерді тоқуға арналған станоктерді "тік жіпті" және "көлденең жіпті" емес, "жоғарғы жіпті" немесе "төменгі жіпті" деп атайды (француз тіліндегі haute lisse және basse lisse терминдері ағылшын тілінде де қолданылады).

Таспа, лента және сыя тоқу

Инкл тоқыма стандары – тар жұмыстарға арналған тар тоқыма стандары. Олар ленталар, қауырсындар немесе таспалар сияқты тар, тігілген жолақтар жасау үшін қолданылады. Олар көбінесе өте кішкентай болады, кейбіреулерін үстел үстінде пайдалануға болады. Ал басқалары – қатты тігілмелі таяқшасы бар, өте жеңіл, артқа тағылатын тоқыма стандары.

Қаптамалық тоқыма

Қолмен ұсталатын өте кішкентай тоқыма станоктары болады, олар "жұмыртқалы тоқыма станоктар" деп те аталады. Олар жөнделмелі матаның астына салынады, көбінесе матаның бір жағынан серіппелі таспамен, ал екінші жағынан станоктың жұмыртқа тәрізді бөлігінің дөңгелек ойығы арқылы бекітіледі. Оларда айналмалы тісті ілгектерден тұратын жіп өткізгіш құрылғылар болуы мүмкін. Тағы бір түрлі тоқыма станоктары жұмыртқадан және жіптерді ілгіштей тісті тістеуден тұрады; олар тоқыма киімдерді жөндеу үшін қолданылады және сызықты тоқыма макарасына ұқсайды. Бұл тоқыма станоктары Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания мен Канадада сатылды, сондай-ақ олар өз қолдарымен жасалған түрлері де бар.

Қолмен тоқылған дөңгелекті тоқыма

Дөңгелек тоқыма станоктары жоғары жақтан тігіссіз матадан түтікшелер жасау үшін қолданылады, олар колготки, қаптар, киім, матадан жасалған шлангілер (мысалы, өрт сөндіру шлангілері) және басқа да бұйымдарда қолданылады. Тақта тоқу арқылы түтікшелер тоқылады, оның ішінде жарылып біріктірілетін түтікшелер де бар. Кішкентай құралдар дөңгелек тоқу үшін де қолданылады, бірақ олар тоқуға емес, тоқыма жасауға арналған.

Құю әдістері

Жіптерді қолмен жоғары және төмен өткізу арқылы тоқуға болады, бірақ бұл өте баяу. Кейбір гобелен тоқу техникаларында жіптерді қолмен бөлу қолданылады. Тізгіштік және тізгіштік тоқыма станоктарында да көбінесе жіптерді бөлуге арналған құрылғылар болмайды. Қалын кілемдерде қалың үшін жіптерді бөлу әдетте қолданылмайды, себебі әрбір қалың жіп жеке-жеке тізгіш жіптерге түйіледі, бірақ кілемді бірге ұстау үшін жіптерді бөлу болуы мүмкін. Әдетте тоқуда жіптерді бөлу құрылғылары қолданылады. Бұл құрылғылар тізгіш жіптердің бір бөлігін әр жаққа тартады, осылайша олардың арасында жіп өткізуге арналған бос орын пайда болады, және жіп сол бос орын арқылы өткізіледі. Бос орынды жасаудың әртүрлі әдістері бар. Кем дегенде екі бос орын болуы керек: бос орын және кері бос орын. Таби тоқу үшін екі бос орын жеткілікті; ал шұға тоқу, атлас тоқу, ромбы тоқу және суретті (бейнелі) тоқу сияқты күрделі тоқулар үшін көбірек бос орын қажет.

Шед-шоп

Шейдтік таяқ (шейдтік таяқ, шейдтік орамал) – иірілген жіптердің арасынан өрілген қарапайым таяқ. Бұл таяқты жіптерге перпендикуляр тартып (немесе кең, жалпақ шейдтік таяқтар үшін тік қойғанда) тілік жасалады. Кері тілікті жасау үшін әдетте жақтау таяқ қолданылады.

Қалқалы-бағытты

Жігітпен салмақталған тоқыма станогының элементтері. Мәтіндегі түсіндірмелерге қараңыз. Бастысы – бұл арқанның үстіне қойылған және арқанның жеке жіптеріне байланған қарапайым таяқ. Оны көтергенде, ол байланған арқан жіптерін орнынан жылдырып, тілім (shed) жасайды. Жігітпен салмақталған тоқыма станогы (диаграмманы қараңыз) әдетте тілім жасағыш таяқты (heddle bar) қолданады. Оның екі тік тірегі (C) бар; олар көлденең арқалықты (D) ұстап тұрады, ол цилиндр пішіндес, сондықтан дайын мата оның айналасына оралып, тоқыма станогын тоқыманың биіктігінен артық мата тоқуға және жұмыс істеу үшін ыңғайлы биіктікті сақтауға мүмкіндік береді. Арқан жіптері (F, және A мен B) арқалықтан төгіледі және тілім таяғына (E) тіреледі. Тілім жасағыш таяқ (G) жіпшелер (leashes) деп аталатын жіптердің ілмектері (H) арқылы кейбір арқан жіптеріне (A, бірақ B емес) байланады. Сондықтан, тілім таяғы тартылып, тіректерінен шығып тұрған екі тармақты таяқшаларға (әріптелмеген, цитатада техникалық термин келтірілмеген) орналастырылғанда, (1) тілімнің орнына (2) кері тілім (counter shed) пайда болады. Тілім мен кері тілім арқылы кезекпен жіп өткізу арқылы мата тоқылады.

Қатты тұтқалар

Қатты тізгіштер көбінесе бір валды тоқыма станоктарында қолданылады. Жұп емес жіптер тікбұрышты ойықтардан, ал жұп жіптер дөңгелек тесіктерден өтеді, немесе керісінше. Тізгішті көтеру арқылы жоғары тізгіш, ал төмен түсіру арқылы төменгі тізгіш жасалады. Тікбұрышты ойықтардағы жіптер өз орнында қалады, ал дөңгелек тесіктердегілер алға-артқа жылжиды. Бір қатты тізгіш барлық жіптерді ұстай алады, бірақ кейде бірнеше тізгіштер қолданылады. Тізгішті жоғары-төмен жылжыту үшін педальдар қолданылуы мүмкін.

Көптік тұтқалар

Қатты тоқалдар (жоғарыда) жіптік және металл тоқалдардан ажырату үшін "қатты" деп аталады, онда әр бір жіпшеге жеке тоқал тиеді, олардың әрқайсысының екі шетінде де көзі болады, ал ортасында жіпше үшін біреуі болады. Шеттеріндегі көздер бір қатарда бір білікке бекітіледі. Мұндай тоқымаға бірнеше білік қажет, оны бір білікті тоқыма станогында жасау мүмкін емес. Әр түрлі біліктер (арматуралар деп те аталады) қандай да бір механизммен басқарылуы тиіс. Қатты емес тоқалдарды пайдаланғанда, тіпті қарапайым мата тоқу үшін де әдетте екі білік қажет, ал көлденең тоқу үшін үш немесе одан да көп (көлденеңнің түріне байланысты) білік керек, ал күрделі өрнекті тоқулар үшін одан да көп арматуралар қажет болады.

Тентекпен басқарылатын тоқыма станциялары

Тендік тоқыма бірнеше тіреуді бірнеше тері арқылы басқара алады. Тоқымашы аяқтарымен қай тіреулердің жұмыс істейтінін таңдайды. Бір тері бірнеше тіреуге қосылуы мүмкін, және кез келген саны терілер бір уақытта қолданылуы мүмкін, яғни таңдауға болатын әр түрлі жіп өткелдерінің саны терілер санының екіге дәрежесіне тең. Сегіз – бұл үлкен, бірақ қолайлы сан, ол ең көп дегенде 2⁸ = 256 жіп өткелін береді (олардың кейбіреулері бір жағында тоқымаға жеткілікті жіптері болмайтын болады). Тоқымашы үлгіні жасау үшін қажетті терілердің ретін жадында сақтауы керек.

Фигуралық арматура және тарту тоқыма

Фигуралы мата тоқуға арналған тоқыма станогы – алып-салу станогы. Алып-салу станогында әрбір жіпті жеке басқару үшін "фигуралы арматура" қолданылады, бұл өте күрделі өрнектер жасауға мүмкіндік береді. Алып-салу станогын басқару үшін екі адам қажет: тоқымашы және "жіп тартушы" деп аталатын көмекші. Ең ерте кезде табылган алып-салу станогымен тоқылған маталар Чу мемлекетінен шыққан, шамамен б.з.д. 400 жылға дейін сақталып қалған. Кейбір ғалымдар бұл өнертабыс ежелгі Сирияда дербес пайда болғанын болжайды, себебі Дура-Европаста табылған маталар 256 жылға дейін сонау салмағы бар деп есептеледі. Жібек тоқу және кестелеу үшін аяқпен басқарылатын көп арматуралы станоктар мен жакард станоктары қолданылды, екеуі де императорлық шеберханалары бар қолөнер кәсіпорындары болды. Алып-салу станогы жібек өндірісін арттырып, жылдамдатып, қытай жібек тоқу өнерінде маңызды рөл атқарды. Бұл станок Парсы, Үндістан және Еуропаға таралды. Станок тесікшелер салынған перфокарталар арқылы басқарылады, әрбір қатар картадағы тесіктер матаның бір қатарына сәйкес келеді. Әрбір картаға бірнеше қатар тесіктер салынады және матаның дизайнын құрайтын көптеген карталар тізбектей біріктіріледі. Ол француз ғалымдары Базиль Бушон (1725), Жан-Батист Фалькон (1728) және Жак Вокансон (1740) жасаған бұрынғы өнертабыстарға негізделген. Оны тоқыма станок деп атау қате, Жакард басы электрлік немесе қолмен басқарылатын тоқыма станогына қосылуы мүмкін, ол жіптің қозғалысын бақылайды. Ұрық түсіру кезінде түсті өзгерту үшін бірнеше табандықтар қолданылуы мүмкін. Жакард станогы 19 және 20 ғасырлардағы компьютерлік перфокарта оқырмандарының алдағы үлгісі болып табылады.

Ұрлықтарды іріктеу (ұя салу)

Жасқыр жіп орамдалып, шатырдың бойымен өткізілуі мүмкін, бірақ көбінесе ол тым көлемді әрі қолға ыңғайсыз болады. Шатлдар жіңішке болуы үшін жасалған, сондықтан олар шатырдан оңай өтеді; көп мөлшерде жіп тасымалдау үшін, тоқымашы оларды жиі толтыруға тура келмейді; және әрбір тоқымашыға, тоқыма станогына және жіпке қарай қолға ыңғайлы өлшем мен пішінге ие болуы керек. Сондай-ақ, олардың сүрткілуі төмен болуы үшін де жасалуы мүмкін.

Қалқасыз таяқпен жүретін көліктер

Ең қарапайым түрінде, бұл тек жіппен оралған таяқшалар. Олар арнайы пішіндес болуы мүмкін, мысалы, гобелен жасауда қолданылатын мақалдар мен сүйектер (мақалдар тік тізгіште, ал сүйектер көлденең тізгіште қолданылады).

Ұшатын шатл

Қолмен тоқушылар шатл лақтыру арқылы тек қолдың ұзындығымен тең мата тоқи алатын. Егер матаның ені кеңрек болу қажет болса, жұмысты екі адам істеуі керек еді (көбінесе бұл ересек пен бала болатын). Джон Кей (1704–1779) 1733 жылы ұшатын шатлға патент алды. Тоқушы екі жағынан жіптермен байланған таяқ ұстап тұратын. Білек қозғалысымен бір жіп тартылып, шатл қатты күшпен, жылдамдықпен және тиімділікпен тоқу тізбегінің екінші жағына ителіп жіберілетін. Қозғалысты кері бағытта қайталау арқылы шатл кері ителіп жіберілетін. Бұл қозғалысты бір тоқушы бақылайтын, бірақ ұшатын шатл қолмен лақтырылатын шатлға қарағанда әлдеқайда жылдам және қол ұзындығынан кең мата тоқи алатын. Ұшатын шатл – өнеркәсіптік революцияны дамытуға көмектескен тоқу өнеркәсібіндегі маңызды жаңалықтардың бірі еді. Бұл тоқу қозғалысы енді қол шеберлігіне тәуелді болмайтын, сондықтан оны адамнан басқа күшпен қоздыру да мүмкін болатын.

Құрастыру

Ең жаңа жіпті қаптамаға қағып, сосын оны тоқыманың жиегіне (fell) тығып бекіту керек. Баталауды сабаққа параллель орналасқан ұзын таяқпен (қылыш баталауыш), сабақ жіптеріне перпендикуляр тігілген қысқа таяқпен (тігіш баталауыш), тарақпен немесе қамыстың екі ұшы жабық түрімен (осыны тоқыма жіптерінен өткізу, яғни станокқа жіп тартқанда қамыстың ішінен өткізу қажет) жасауға болады. Қатты тіректі станоктарда тіректі қамыс ретінде қолдануға болады.

Дэнди механизмі

1802 жылы патенттелген денди тоқыма станоктары дайын матаны автоматты түрде орап, мата жиегінің ұзындығын үнемі бірдей сақтап тұрды. Олар қолмен тоқу жылдамдығын едәуір арттырды (ол 1800 жылдары тоқыма өнеркәсібінің маңызды бір бөлігі болып табылды). Осыған ұқсас механизмдер механикалық тоқыма станоктарында да қолданылды.

Ғибадатханалар

Соқпақтар матаны тоқығанда бүйірден қысқаруына кедергі келтіреді. Кейбір салмақты тоқыма станоктарында, матаны ені бойынша тартып тұратын, баумен ілінген, тоқыма салмақтарынан жасалған соқпақтар болған. Электр тоқыма станоктарының дамуы кезең-кезеңімен жүрді. Электр тоқыма станоктарының мүмкіндіктері біртіндеп кеңейді, бірақ 1800 жылдардың көп бөлігінде қол тоқымалары кейбір мата түрлерін жасаудың ең тиімді жолы болып қала берді. Тоқыма механизмдеріне енгізілген көптеген жаңалықтар алдымен қол тоқымаларында (мысалы, денди тоқымасында) қолданылып, кейін электр тоқыма станоктарына енгізілді. Эдмунд Картрайт 1785 жылы электр тоқыма станогын жасап, патент алды, және осы станок Англиядағы жаңадан пайда болған мақта индустриясы тарапынан қабылданды. Жак Вокансон 1745 жылы жасаған жібек тоқыма станогы да осы принциптер бойынша жұмыс істеді, бірақ одан әрі дамытылмады. Джон Кейдің ұшатын челнок өнертабысы қол тоқымашысына көмекшісіз кең мата тоқуға мүмкіндік берді, сонымен қатар коммерциялық сәтті электр тоқыма станогын жасауға да ықпал етті. Картрайттың тоқыма станогы практикалық болмаса да, оның идеяларын Англияның Манчестер аймағындағы көптеген өнертапқыштар дамытты, нәтижесінде 1818 жылы 5732 тоқыма станогы бар 32 фабрика пайда болды. 1830 жылы Робертс тоқыма станогы маңызды өзгеріс жасады. Үш негізгі қозғалысқа қосымша өзгерістер енгізу жалғасты. Матаны бекіту, тоқтату, тұрақты түрде мата алу және енін сақтау мәселелері шешілмей қалды. 1841 жылы Кенворти мен Булоу Lancashire Loom-ды жасады, ол өздігінен жұмыс істейтін немесе жартылай автоматты болды. Бұл бір жас адамға бір уақытта алты тоқыма станогын басқаруға мүмкіндік берді. Осылайша, қарапайым калико маталарын жасауда электр тоқыма станогы қол тоқыма станогынан тиімдірек болды. Дегенмен, күрделі өрнектерді жасауда, добби немесе жаккард басы қолданылғанда, жұмыс 1870 жылдарға дейін қол тоқымашыларына тапсырылды. Дикинсон тоқыма станогы сияқты жаңа өзгерістер енгізілді, нәтижесінде Кейглиде туған Нортроп Хопдейлдегі Дрейпер корпорациясында толық автоматты Нортроп тоқыма станогын жасады. Бұл станок пирн бос болғанда челнокты қайта зарядтады. Draper E және X модельдері 1909 жылдан бастап жетекші өнімдерге айналды. Олар rayon сияқты синтетикалық талшықтармен бәсекелестікке түсті. 1942 жылға қарай, жылдам, тиімді және челноксыз Sulzer және рапир тоқыма станоктары енгізілді.

Символикасы мен мәдени мәні

Тор - ғарыштық жаратылыстың және жеке тағдырдың тоқылуының символы. Бұл символизм Арахна туралы классикалық мифте бейнеленген, ол өзінің тоқу өнеріндегі шеберлігіне қызғанған Афина құдайы тарапынан құрлыашаға айналдырылды. Майя цивилизациясында Икшел құдайы әйелдерге уақыттың бастауында тоқуды үйреткен.