Кіріспе

Мата жасау әдісі

Тоқыма – бұл жіп иірімдерін өзара байланыстыру арқылы тоқыма мата жасау әдісі. Ол көптеген киім түрлерін жасау үшін қолданылады. Тоқыма қолмен немесе машинамен жасалуы мүмкін. Тоқыма тігістерді жасайды: жіп иірімдері қатарлап тігіледі, олар жазық немесе дөңгелек (түтік тәрізді) болуы мүмкін. Әдетте, тоқыма инесінде бір уақытта көптеген тігістер болады. Тоқыма мата бір-бірімен байланысқан, келесі және алдыңғы қатарлармен араласқан тігістердің қатарынан тұрады. Әрбір қатар жасалғанда, жаңадан жасалған әрбір тігіс алдыңғы қатардан бір немесе бірнеше тігіс арқылы өтеді және алдыңғы қатардан тігістер есілмей, екінші инеден тартылуы үшін инеге орналастырылады. Жіптің түрлері (талшықтың түрі, қалыңдығы, біркелкілігі және бұрылысы), ине өлшемі және тігіс түрі түрлі-түрлі түс, текстура, қалыңдық, жылу сақтау қабілеті, суға төзімділік және беріктігі бар тоқыма маталар жасауға мүмкіндік береді. Тоқымадан алынған шағын үлгі – сынама деп аталады.

Курс және Уэльс

Тоқу сияқты, тоқу – бір өлшемді жіп немесе иптен жасалған екі өлшемді мата жасау тәсілі. Тоқу кезінде жіптер әрқашан түзу болады, ұзындығы бойынша (негізгі жіптер) немесе ені бойынша (көк жіптер) параллель жүреді. Ал тоқыма маталардағы жіптің жолы иректелген болып келеді, жіптің орташа жолынан жоғары және төмен қарай симметриялық иілмелер (оларды ілмек деп те атайды) құрайды. Бұл иректелген ілмектерді әртүрлі бағытта оңай созуға болады, бұл тоқыма маталарға тоқыма маталарға қарағанда әлдеқайда артық серпімділік береді. Жіптің түріне және тоқу үлгісіне қарай, тоқыма киім 500%-ға дейін созылуы мүмкін. Сондықтан, тоқу бастапқыда серпімді болуы керек немесе киім киюшінің қозғалысына жауап ретінде созылатын киімдер үшін, мысалы, шұлық және тоқыма киімдер үшін дамытылды. Салыстыру үшін, тоқыма киімдер көбінесе қалыңдық пен ендік арасында диагональды жататын екі бағыттың бірінде ғана созылады, ал екінші бағытта жиырылады (беткеймен созылу және жиырылу), және егер олар спандекс сияқты серпімді материалдан тоқылмаса, өте серпімді емес. Тоқыма киімдер көбінесе тоқыма киімдерге қарағанда денеге жақсы жабысады, себебі олардың серпімділігі дене контурларына жақын орналасуға мүмкіндік береді; керісінше, тоқыма киімдерге көбінесе тігілген жебелер, кеңейтімдер, қосымша тігістер және шұңқырлар арқылы қисықтық енгізіледі, олардың тігістері тоқыма матаның серпімділігін одан әрі төмендетеді. Тоқыма киімге тігіссіз қосымша қисықтық енгізуге болады, мысалы, шұлықтың өкшесінде; жебелердің, кеңейтімдердің және т.б. әсерін қысқа қатарлар арқылы немесе тігістер санын ұлғайту немесе азайту арқылы алуға болады. Тоқуда қолданылатын жіп әдетте тоқуда қолданылатын жіпке қарағанда қалыңдау болады, бұл тоқыма матаға тоқыма матаға қарағанда көбірек көлемділік және азырақ икемділік береді. Егер олар бекітілмесе, тоқыма қатарының ілмектері жіптері тартылған кезде шешіледі; бұл жырту, тоқуды шешу немесе әзіл-қалжыңмен, бақалау деп аталады (себебі сіз оны "жыртып алсаңыз", бұл бақаның дауысына ұқсайды: "құрлық"). Бір ілмекті бекіту үшін кем дегенде бір жаңа ілмек одан өткізіледі. Жаңа ілмек өзі бекітілмеген ("белсенді" немесе "тірі") болса да, ол одан ілінген ілмекті бекітеді. Бір-бірінен ілінген ілмектердің тізбегіне "қабырға" деп аталады. Тоқыма матаның бастапқы ілмектерін бекіту үшін ілмек салу әдісі қолданылады; ал соңғы ілмектерді бекіту үшін байлау / ілмек шешу әдісі қолданылады. Тоқу кезінде белсенді ілмектер механикалық түрде бекітіледі, жеке ілгектермен (тоқу машиналарында) немесе қолмен тоқудағы тоқу инесімен немесе рамамен.

Ұста және орамнан тоқу

Жинақтың екі негізгі түрі бар: көлденең тоқыма және бойлық тоқыма. Көбірек таралған көлденең тоқымада, баулар жіп бағытына перпендикуляр болады. Бойлық тоқымада баулар мен қатарлар шамамен қатар жүреді. Көлденең тоқымада, бүкіл мата бір жіптен жасалуы мүмкін, әр бауға кезекпен тігістер қосылып, растрлық скан сияқты мата бойымен жылжып отырады. Ал, бойлық тоқымада әр бауға бір жіп қажет. Трикотаж және милан сияқты бойлық тоқыма маталар жыртылуға төзімді және көбінесе ішкі киімге қолданылады. Көлденең тоқыма маталарды да бірнеше жіппен тоқуға болады, әдетте әдемі түсті суреттер жасау үшін. Ең көп қолданылатын екі тәсіл – интарсия және жіптік өрнек. Интарсияда жіптер анық бөлінген аймақтарда қолданылады, мысалы, жасыл фондағы қызыл алма; мұндай жағдайда жіптер жеке катушкаларда сақталады және бір уақытта тек біреуі тоқылады. Күрделірек жіптік тәсілде екі немесе одан көп жіп бір қатарда бірнеше рет ауысып отырады және барлық жіптер Fair Isle свитерлерінде көрінетіндей қатар бойымен серпіліп жүргізіледі. Екі қабат тоқу арқылы бір мезгілде екі бөлек тоқылған мата (мысалы, екі шұлық) жасауға болады. Дегенмен, екі мата көбінесе біріктіріліп, оған жоғары жылулық пен тамаша құлағыс қасиет береді.

Тоқылған және тоқылған тігістер

Алдыңғы тігісті қайыспен бекіту кезінде келесі тігіс алдыңғы иектен төменнен немесе жоғарыдан өтуі мүмкін. Бірінші жағдайда тігіс «жима тігіс» немесе «қайта тігіс» деп аталады, екінші жағдайда – «жүн тігіс». Екі тігіс бір-бірімен байланысты: матаның бір жағынан жұп тігіс екінші жағынан кері тігіс ретінде көрінеді. Бұл екі тігістің сыртқы түрі әртүрлі: жұп тігістер тік орналасқан V әріптері сияқты, ал кері тігістер мата бойымен сопақ көлденең сызықтар сияқты көрінеді. Үлгілер мен суреттерді тоқыма маталарда «пиксельдер» ретінде жұп және кері тігістерді пайдалану арқылы жасауға болады, бірақ мұндай пиксельдер тігістің тығыздығына байланысты көбінесе шаршы емес, тіктөртбұрышты болады. Жеке тігістерді немесе тігістер қатарын жаңа иекке көбірек жіп тарту арқылы (ұзартылған тігіс) биіктетуге болады, бұл тегіс емес тоқудың негізі. Биік тігістер қатары бір немесе бірнеше қысқа тігістер қатарымен кезектесіп, қызықты визуалды эффект тудырады. Қысқа және биік тігістер қатарда кезектесіп, балық сияқты овал пішіндес үлгі құрайды. Ең қарапайым қолмен тоқылған маталарда тігістердің әр қатары жұп тігіспен (немесе кері тігіспен) тоқылады, бұл шұлық тігісі матасын жасайды. Жұп және кері тігістердің қатарын кезектестіру байлам тігісі үлгісін құрайды. Тік жолақтар (қайырма) жұп және кері тігістердің кезектесіп тоқылуы арқылы жасалады. Мысалы, ең көп қолданылатыны – 2x2 қайырма, онда екі қайыс жұп тігіспен, содан кейін екі қайыс кері тігіспен тоқылады, және т.б. Көлденең жолақтар (уэлтинг) жұп және кері тігістердің қатарын кезектестіру арқылы жасауға болады. Шахмат тақтасы үлгілері (сабақ тоқу) да мүмкін, олардың ең кішісі тұқым тігісі деп аталады: тігістер әр қайыста және әр қатарда жұп және кері тігістермен кезектесіп тоқылады. Шұлық тігісі сияқты, әрбір жұп тігіс қатарынан кейін кері тігіс қатары тоқылатын маталар жоғары және төмен шұлықтайды, ал бүйірлері керісінше шұлықтайды. Ал жұп және кері тігістер симметриялы орналастырылған (мысалы, қайырма, байлам тігісі немесе тұқым тігісі) маталар көбірек текстураға ие және жазық жатуға бейім. Кері тігістердің қайырымы артқа қарай созылады, ал жұп тігістердің қайырымы алға қарай созылады, бұл матаға көбірек серпімділік береді. Сондықтан, қайырмадағы кері тігістер көрінбейді, себебі көршілес жұп тігістер алға шығады. Керісінше, кері тігістер қатары жұп тігістер қатарына қатысты рельефті жота құрайды. Бұл көлеңкелі тоқудың негізі, онда матаның сыртқы түрі әртүрлі бағыттардан қарағанда өзгереді. Әдетте, жаңа тігіс бір ғана бос («белсенді») иектен өткізіледі, осылайша қайыстың ұзындығы бір тігіске артады. Бірақ бұл міндетті емес: жаңа иекті матаның төменгі жағындағы немесе тіпті бекітілген тігістердің арасындағы (салған тігіс) тігістен өткізуге болады. Иектің матадан тартылуы мен тігілу орнының арақашықтығына байланысты, салған тігістер мата бетінде ұсақ нүктелер немесе ұзын сызықтар құрайды, мысалы, гүлдің төменгі жапырақтары. Жаңа иекті «қазіргі» қатардағы екі тігіс арасында өткізуге болады, осылайша аралық тігістер жинақталады, бұл матада түтін эффектін жасау үшін жиі қолданылады. Жаңа иекті «екі немесе одан да көп» алдыңғы тігістен өткізуге болады, бұл тігістерді азайтады және қайыстарды біріктіреді. Біріктірілген тігістер бір қатардан болуы міндетті емес: мысалы, екі түрлі қатардан тігістерді біріктіріп, матаға көтерілген көлденең шырша жасау арқылы туки жасауға болады. Бір қатардағы барлық тігістерді тоқудың қажеті жоқ: кейбіреулерін «өткізіп жіберуге» болады (тоқылмай, белсенді иекке өткізіп, келесі қатарда тоқуға болады). Бұл «сырғанап тоқу» деп аталады. Сырғанап өткізілген тігістер тоқылған тігістерге қарағанда ұзынырақ болады. Мысалы, бір қатарға сырғанап өткізілген тігіс, тоқылған аналогынан шамамен екі есе биік болады. Бұл қызықты визуалды эффекттер тудыруы мүмкін, бірақ нәтижесінде алынған мата қатаңрақ болады, өйткені сырғанап өткізілген тігіс көршілеріне тартылады және деформациялануы қиын. Мозаикалық тоқу – бұл сырғанап тоқудың бір түрі, ол сырғанап өткізілген тігістерді пайдаланып, үлгілер жасайды. Мозаикалық тоқу маталары басқа әдістермен жасалған үлгілі маталардан мықтырақ болады. Кейде тігіс жаңа тігіспен бекітілмей, оның қайырылымының бұзылуына рұқсат етіледі. Бұл «тігіс түсіру» деп аталады және матада тігіс болған жерде тік баспалдақ сияқты көрінетін тесіктердің тігісін құрайды.

Тоқу мен сақина жасау арасындағы айырмашылықтар

Қолмен тоқу кезінде тірі тігістерді ұстау үшін әдетте екі ине қолданылады. Ал, тірі тоқуда бір инек қолданылады, әдетте бір тігіс жасалып, келесі тігіске көшу алдында аяқталады. Тоқыма мата иілгіш әрі ағыншақты болады, тігістері "V" пішіміне ұқсайтын форма құрайды. Тірі тоқыма матасы берік сезіледі, әр тігісі бірнеше иілген жіптерден тұрады. Әр тоқыманың өзіне тән ерекшеліктері мен әдістері бар. Тігістердің жасалу әдісінің өзгешелігіне байланысты, тірі тоқыма матасына бір тігіс үшін көбірек жіп жұмсалады, ол құрылымы жағынан тұрақталған және тігістерді бір-біріне байланыстырмай, түрлі конструкциялар жасауға мүмкіндік береді. Тоқыма мата көбінесе жіңішке, иілгіш болады, себебі әр жаңа тігіс келесі тігіске енуі керек, сондықтан оның схемасын түсіну оңай. Мата жасалу әдістерінің айырмашылығынан, алғашқы тоқу машинасы Виктория дәуірінде ойлап табылды, ал біз әлі де тірі тоқу машинасы жасауға тырысып жатырмыз. Әртүрлі әдістер болғамен, олар бірдей талшықтар мен жіптерді пайдаланып, ұқсас жобаларды жасауға қабілді.

Оң және сол жақтан тігілген тігістер

Жинақ және шүберек тігістері де бұрылуы мүмкін: әдетте бір рет, бірақ кейде екі рет және (өте сирек) үш рет. Жоғарыдан қарағанда, бұрылыс сағат тілі бойынша (оң жіп сол жіптің үстінен) немесе сағат тіліне қарсы (сол жіп оң жіптің үстінен) болуы мүмкін; бұлар сәйкесінше оң және сол бұрылған тігістер деп аталады. Қолмен тоқушылар көбінесе артқы иірімдер арқылы тоқу немесе шүберек тоқу арқылы оң бұрылған тігістерді жасайды, яғни ине бастапқы тігістен әдеттен тыс жолмен өтеді, бірақ жіпті әдеттегідей орайды. Керісінше, сол бұрылған тігіс көбінесе қолмен тоқушылар инеге өзгеріс енгізбей, жіпті кері бағытта орап жасалады. Олар формасы бойынша бір-бірінің кері бейнесі болғанымен, оң және сол бұрылған тігістер функционалдық тұрғыдан теңдес. Екі түрлі тігіс те нәзік, бірақ қызықты текстура береді және матаны ішке қарай тартып, оны қатайтады. Жұқа металл сымнан әшекейлер тоқу үшін бұрылған тігістер жиі қолданылады.

Қалпақтардың жиектері мен жалғаулары

Тоқыма матаның бастапқы және соңғы жиектері тігу арқылы жасалған және байланған/тігу арқылы аяқталған жиектер деп аталады. Бүйір жиектері селваж деп аталады; бұл сөз "өздігінен жасалған жиектер" дегенді білдіреді, яғни тігістерді қосымша бекітудің қажеті жоқ. Әртүрлі серпімділік және сәндік қасиеттері бар көптеген селваж түрлері жасалған. Тоқыма матаның ішіне тік және көлденең жиектерді енгізуге болады, мысалы, түйме тесіктері үшін, тігу арқылы аяқтап, қайта тігу арқылы (көлденең) немесе тік жиектің екі жағындағы маталарды бөлек тоқу арқылы. Екі тоқыма матаны кестелеу негізінде, көбінесе Китченер тігісі арқылы біріктіруге болады. Жаңа бағаналарды тоқыма матаның кез келген жиегінен бастауға болады; бұл тігістерді жинау деп аталады және ол энтрелак негізі болып табылады, онда бағаналар бір-біріне перпендикуляр шахмат тәрізді үлгіде өтеді.

Кабельдер, көтергіштер және түйіршіктер

Көбінесе, тігістер әр қатарда бірдей ретпен тоқылады, ал матаның жіптері мата бойымен қатар және тік жүреді. Дегенмен, бұл міндетті емес, себебі тігістер тоқылатын рет өзгертіліп, жіптер бірін-бірін кесіп өтіп, өрнекті кабельдік үлгіге айналдыруға болады. Кабельдік үлгілер матаны бір-біріне тартады, оны тығыз және аз сергіш етеді; Аран свитерлері – тоқыма кабельдің кең таралған түрі. Кабельді тоқу кезінде кез келген күрделі өрнектер жасауға болады, бірақ жіптер үнемі жоғары қарай жылжуы керек; жіптің матамен жоғары да, төмен де қозғалуы мүмкін емес. Тоқымашылар дөңгелек жіптің иллюзиясын тудыру үшін әдістер ойлап тапқан, мысалы, кельт түйіндерінде, бірақ бұл шамамен ғана жасалады. Алайда, мұндай дөңгелек жіптерді швейцар тігісі арқылы немесе жеке тоқыма түтікшелерді матаға тігіп жасауға болады. Жіп бір немесе бірнеше жіпке бөлінуі мүмкін, көбінесе қосымша жіп арқылы. Қосымша жіптің қалай жасалуына байланысты, матада қосымша нүктеде тесік пайда болуы мүмкін. Бұл әдіс кружево тоқуда кеңінен қолданылады, онда тігістердің өзінен гөрі, осындай тесіктер арқылы өрнектер мен суреттер жасалады. Кружево тоқудағы үлкен және көп тесіктер оны өте сергіш етеді; мысалы, кейбір Шетланд "неке сақинасы" шалдары соншалықты жұқа болады, оларды неке сақинасы арқылы өткізуге болады. Қосымша жіптер мен азайтуларды біріктіру арқылы, тіпті тоқыма тоқу кезінде де, жіптің бағытын тік сызықтан ауыстыруға болады. Бұл бейімді тоқудың негізі болып табылады және оны майлы бояудағы щетка соққысының бағытына ұқсас визуалды эффект үшін пайдалануға болады.

Әшекейлер мен қосымшалар

Тоқымаға әртүрлі нүктелі әшекейлер сыртқы түрі үшін немесе матаның тозуға төзімділігін арттыру үшін қосылуы мүмкін. Мысалдарға әртүрлі түріндегі бұқашақтар, тілшелер және мұныштар жатады. Ұзын иілгілерді созып, бекіту арқылы матаға "құршақты" текстура жасауға болады; бұл иілгі тоқу деп аталады. Тоқыма бетіне тігіспен қосымша өрнектер жасауға болады; егер тігіс тоқымаға ұқсас болса, оны швейцарлық жөндеу деп атайды. Киімге бақалар мен түймелер сияқты түрлі жабылу элементтерін қосуға болады; әдетте түйме тесіктері киімді кесіп тастаудың орнына тоқылады. Сәндік бөліктерді жеке-жеке тоқып, содан кейін аппликация арқылы бекітуге болады. Мысалы, әртүрлі түсті жапырақтар мен гүлдің жапырақтарын бөлек тоқып, біріктіріп, тұтас сурет жасауға болады. Күрделі кельт түйіндері мен басқа да тоқу арқылы жасау қиын өрнектерді жасау үшін тоқыма матаға бөлек тоқылған түтіктерді қоюға болады. Тоқыма маталарға жылу үшін тоқылмаған жіптерді де жұмысқа салуға болады, мысалы, туфтинг және "тоқу" (сондай-ақ "көшелеу" деп те аталады) сияқты әдістерде.

Тарих және мәдениет

Бұл сөз түйіннен және ең соңында көне ағылшын тіліндегі *cnyttan* сөзінен, яғни «түйіндеуден» шыққан. Тоқудың нақты шығу тегі белгісіз, ең ерте белгілі мысалдары – 11 ғасырдағы мамықтан жасалған шұлықтар, олар қазіргі Каирдің бөлігі болып табылатын Фустат қаласының қиратылысынан табылған. *Nålebinding* (даниялық: сөзбе-сөз «инемен байлау») – тоқу мен тігуге дейінгі мата жасау техникасы. Алғашқы коммерциялық тоқу гильдиялары Батыс Еуропада 15 ғасырдың басында пайда болды (Турнайда 1429 жылы, Барселонада 1496 жылы). Сент-Фиакр гильдиясы 1527 жылы Парижде құрылды, бірақ мұрағаттарда 1268 жылдан бастап тоқымашылар ұйымы (қажетті емес гильдия) туралы мәлімет бар. 1473 жылы Лондондық Маргарет Йё жұмысы «шұлық тоқушы» деп сипатталған. 1589 жылы шұлық тоқу станогы – жіп тігу машинасының алғашқы түрі ойлап табылғаннан кейін, «қолмен» тоқу, талшыққа оңай қол жеткізе алатын ауыл тұрғындары үшін қолөнерге айналды. Тігіндей, иіру және бейнелеудей, қолмен тоқу байлар үшін демалыс әрекетіне айналды. Ағылшыс католик дін қызметкері және бұрынғы англикандық епископ Ричард Ратт «Қолмен тоқу тарихы» (Batsford, 1987) еңбегінде осы қолөнердің тарихын жазды. Оның тоқу туралы кітаптар жинағы қазір Винчестер өнер мектебінде (Саутгемптон университеті) сақталады.

Тоқымалардың қасиеттері

Тоқыма матасының топологиясы салыстырмалы түрде күрделі. Тоқыма маталардан айырмашылығы, онда жіптер әдетте тік және көлденең бағытта өтеді, тоқылған жіп қатары бойымен иілген жолмен өтеді, мысалы, сол жақтағы суреттегі қызыл жіп сияқты, онда бір қатардың иілген бөліктері төменгі қатардың иілген бөліктерінің ішінен өткізілген. Матада тік жіп жолдары болмағандықтан, тоқыма матаны барлық бағытта созуға болады. Бұл серіппелік қасиет тоқыма маталарда болмайды, олар тек көлденең бағытта ғана созылады. Көптеген қазіргі заманғы серпімді киімдер, тіпті олар серіппелік синтетикалық материалдарға сүйенсе де, тоқыма үлгілері арқылы серіппеліліктің бір бөлігіне қол жеткізеді. Негізгі тоқыма мата (суреттегідей, әдетте гетта немесе тоқыма үлгісі деп аталады) нақты "дұрыс жағы" мен "кері жағы" бар. Дұрыс жағында иілген бөліктердің көрінетін бөліктері - V пішіндес торда орналасқан екі қатарды байланыстыратын тік иілген бөліктер. Кері жағында иілген бөліктердің ұштары, жоғарғы және төменгі жақтары көрінеді, бұл кейде кері тоқыма деп аталатын дөңгелек текстураны жасайды. Қолмен тоқылған бұйымды аяқтағаннан кейін, қалған тігістер "түсіріледі". Түсіру (немесе "байлау") тігістерді бір-бірімен байланыстырады, осылайша оларды тоқыманы бүліп жібермей инеден алып тастауға болады. Механикасы түсіруден өзгеше болғанымен, ұқсас әдістер бар. Кейбір киімдерді, әсіресе свитер сияқты үлкен киімдерді қолмен тоқу кезінде, соңғы тоқылған киім бірнеше тоқылған бөліктерден жасалады, киімнің жеке бөліктері бөлек тоқылғаннан кейін бірге тігіледі. Тігіссіз тоқу, онда бүкіл киім бір бөлік ретінде қолмен тоқылады, да мүмкін. Элизабет Циммерманн, тігіссіз немесе дөңгелек қолмен тоқу техникаларының ең танымал жақтаушысы. Шұлық, бас киім сияқты кішірек бұйымдар әдетте екі ұшты немесе дөңгелек инелермен бір бөлік ретінде тоқылады. Әсіресе бас киімдерді екі ұшты инелермен "жоғарыдан төменге" бастауға болады, қажетті өлшемге жеткенге дейін тігістерді арттырып, жеткілікті тігістер қосылған кезде тиісті дөңгелек инеге ауысуға болады. Басқа ыңғайлы түрде орналасуы үшін қажетті серіппелілікті қамтамасыз ететін кернеуде байлауға көңіл бөлу керек. (Дөңгелек тоқуды қараңыз.)

Қалта

Қолмен тоқуға арналған жіп әдетте доп немесе шұлғы түрінде сатылады, сондай-ақ ол маскаларға немесе конустарға оралған болуы мүмкін. Шұлғылар мен доптар әдетте жіптің қалыңдығы, ұзындығы, бояу партиясы, талшық құрамы, жуу жөніндегі нұсқаулар, ұсынылатын ине өлшемі, мүмкін болатын тығыздық/кернеу және т.б. сипатталған этикеткамен бірге сатылады. Этикетканы болашақта пайдалану үшін сақтау жиі кездеседі, әсіресе қосымша шұлғыларды сатып алу қажет болғанда. Тоқымашылар әдетте жобаға арналған жіптің бір бояу партиясынан алынғанын қамтамасыз етеді. Бояу партиясы бірге боялған және бірдей түске ие шұлғылардың тобын білдіреді; әртүрлі бояу партияларынан алынған шұлғылар, тіпті түстері ұқсас болса да, көбінесе сәл өзгеше болады және бірге тоқылғанда көрінетін көлденең жолақтарды тудыруы мүмкін. Егер тоқымашы бір бояу партиясынан жеткіліксіз жіп сатып алса, сол бояу партиясының қосымша шұлғыларын басқа жіп дүкендерінен немесе онлайн режимінде алуға болады. Әйтпесе, тоқымашылар бояу партияларын араластыруға көмектесу үшін әрбір бірнеше қатарда шұлғыларды алмастыра алады. Жіптің қалыңдығы немесе салмағы тығыздық/кернеуді анықтауда маңызды фактор болып табылады, яғни, берілген тігіс үлгісі үшін белгілі бір аумақты жабу үшін қанша тігіс және қатар қажет. Жұқа жіптер көбінесе жұқа инелермен тоқылады, ал жуан жіптер жуан инелермен тоқылады. Сондықтан, жуан жіптерге көбінесе аз тігіс қажет болады, демек, берілген киімді тоқуға аз уақыт кетеді. Үлгілер мен мотивтер жуан жіптерде ірі болады; жуан жіптер айқын визуалды эффектілерді тудырады, ал жұқа жіптер күрделі үлгілерге арналған. Жіптер қалыңдығы бойынша алты санатқа бөлінеді: өте жұқа, жұқа, жеңіл, орташа, жуан және аса жуан; сандық тұрғыдан қалыңдығы дюймге шаққандағы оралымдар санымен (WPI) өлшенеді. Британ Достастығында (Солтүстік Америкадан тыс) жіптер 1 қабат, 2 қабат, 3 қабат, 4 қабат, 5 қабат, 8 қабат (немесе қос тоқыма), 10 қабат және 12 қабат (үштік тоқыма) ретінде өлшенеді. Ұзындық бірлігіне шаққандағы салмақ әдетте текс немесе дениермен өлшенеді. Тоқу алдында тоқымашы әдетте шұлғыны допқа айналдырады, онда жіп доптың ортасынан шығады; бұл жіптің оңай түйілуіне жол бермей, тоқуды жеңілдетеді. Бұл түрлендіру қолмен немесе доп орағыш деп аталатын құрылғымен жасалуы мүмкін. Тоқу кезінде кейбір тоқымашылар доптарын банкаларға салып, оларды таза және басқа жіптермен араласпай ұстау үшін пайдаланады; бос жіп банка қақпағындағы кішкентай тесіктен өтеді. Жіптің тоқу жобасына пайдалы болуы бірнеше факторларға байланысты бағаланады, мысалы, оның көлемділігі (ауаны ұстап тұру қабілеті), серпімділігі (кернеу кезінде икемділігі), жууға және түске беріктігі, қолы (оның сезімі, әсіресе жұмсақтығы мен сызаттылығы), тозуға төзімділігі, түйіндеуге төзімділігі, қабыршақтануы (қапшаңдығы), бұрылу немесе түзуге бейімділігі, жалпы салмағы және түсуі, бұғаттау және сезімталдық қасиеттері, жайлылығы (тыныс алу, ылғал сіңіру, ылғалды қасиеттері) және, әрине, оның сыртқы түрі, оның түсі, жылтырлығы, тегістігі және әшекейлік ерекшеліктері. Басқа факторларға аллергиялық әсері, кептіру жылдамдығы, химиялық заттарға, көбелектерге және көбелектің көбеюіне төзімділігі, балқу температурасы мен тұтанғыштығы, статикалық электрдің сақталуы және бояулардың бояулануы мен қабылдануына бейімділігі жатады. Әртүрлі тоқу жобалары үшін әртүрлі факторлар маңыздырақ болуы мүмкін, сондықтан ең жақсы жіп дегеніңіз жоқ. Серпімділік және бұрылуға бейімділік қолмен тоқудың оңайлығына әсер ететін жалпы қасиеттер. Серпімді жіптер кернеудің бұзылуына көбірек шыдамайды; қатты бұралған жіптерді тоқу қиын болуы мүмкін, ал бұралмаған жіптер тігістердің жарылуына әкелуі мүмкін, онда барлық жіп тігіс болып шықпайды. Тоқудың маңызды факторы - тігіс анықтамасы, бұл белгілі бір жіптен жасалған кезде күрделі тігіс үлгілерін қаншалықты жақсы көруге болатындығына сәйкес келеді. Тегіс, тығыз бұралған жіптер тігіс үлгілерін көрсетуге жақсы; керісінше, өте қабыршақ жіптер немесе қауырсын жіптер тігіс анықтамасы нашар, ал кез келген күрделі тігіс үлгісі көрінбейді. Тоқуды ленталармен, металл сымдармен немесе экзотикалық жіптермен жасаса да, көптеген жіптер талшықтарды бұру арқылы жасалады. Бұру кезінде талшықтар кернеу кезінде жыртылуға төзімді болу үшін бұралады; бұралу кез келген бағытта жасалуы мүмкін, нәтижесінде Z немесе S бұралған жіп пайда болады. Егер талшықтарды бірінші кезекте тарақтап, бір бағытта орналастырса, жіп тегіс болады және "тартылған" деп аталады; керісінше, егер талшықтар тарақталмаса, бірақ қабықталса, жіп қабыршақ болады және "қабықталған" деп аталады. Жіпті құрайтын талшықтар үздіксіз жіпше талшықтар, мысалы, жібек және көптеген синтетикалық материалдар немесе олар орташа ұзындығы бар талшықтар (әдетте бірнеше дюйм) болуы мүмкін; табиғи жіпше талшықтар бұру алдында кейде талшықтарға бөлінеді. Бұралған жіптің мықтылығы бұралу мөлшеріне, талшықтардың ұзындығына және жіптің қалыңдығына байланысты. Жалпы, жіптер көбірек бұралумен, ұзын талшықтармен және жуан жіптермен (көбірек талшықтармен) күштірек болады; мысалы, жұқа жіптерге жұқа жіптерге қарағанда жыртылуға төзімді болу үшін көбірек бұралу қажет. Жіптің қалыңдығы ұзындығы бойымен өзгеруі мүмкін; "түйін" - бұл жіпке көптеген талшықтар қосылған, әлдеқайда қалың бөлік. Бұралған талшықтарды жануарлық талшықтарға, өсімдіктерге және синтетикалық талшықтарға бөлуге болады. Бұл талшық түрлері химиялық тұрғыдан әртүрлі, сәйкесінше белоктарға, көмірсуларға және синтетикалық полимерлерге сәйкес келеді. Жануарлық талшықтарға жібек кіреді, бірақ көбінесе қой (жүн), ешкі (ангора немесе кашемир ешкісі), қоян (ангора), лама, альпака, ит, мысық, түйе, як және мускус сиырларының (қивиут) ұзын шаштары кіреді. Текшеге қолданылатын өсімдіктерге мақта, лен (лен үшін), бамбук, рами, қызылша, жұмыс, қызылша, юка, кокос қабығы, банандар талшығы, соя және жүгері кіреді. Район және ацетат талшықтары да негізінен ағаштардан алынған целлюлозадан жасалады. Көбінесе акрил, полиэстер (дакрон және ингео сияқты), нейлон және басқа полиамидтер, полипропилен сияқты олефиндер кіреді. Бұл түрлердің ішінде жүн әдетте тоқу үшін жақсы таңдалады, әсіресе оның жоғары серпімділігі, жылуы және (кейде) сезімталдығы үшін. Жіпте әртүрлі талшықтарды араластыру да кең таралған, мысалы, 85% альпака және 15% жібек. Тіпті бір типтегі талшықтардың ішінде талшықтардың ұзындығы мен қалыңдығында үлкен айырмашылықтар болуы мүмкін; мысалы, Мерино жұны және египеттік мақта олардың түрі үшін ерекше ұзын, жұқа (жұқа) талшықтарды өндіреді. Бұралған жіпті өздігінен тоқуға болады немесе оны өріп немесе басқа жіппен тоқуға болады. Тоқуда екі немесе одан астам жіптер бірге бұралады, көбінесе олар жеке бұралған бағыттың кері бағытында; мысалы, екі Z бұралған жіп көбінесе S бұралуымен тоқылады. Кері бұралу жіптердің иілуге бейімділігін азайтады және қалыңдатылған, теңдестірілген жіпті тудырады. Тоқылған жіптердің өзі тоқылған, кабельдік жіптерді немесе көп жіпті жіптерді тудыруы мүмкін. Кейде тоқылған жіптер әртүрлі жылдамдықпен беріледі, сондықтан бір жіп екіншісінің айналасында айналады, мысалы, букледе. Тоқу алдында жіптер жеке-жеке боялуы мүмкін немесе жіпке біркелкі көрініс беру үшін кейіннен боялуы мүмкін. Жіптерді бояу - ұзақ тарихы бар күрделі өнер. Алайда, жіптерді бояу міндетті емес. Оларды бір түспен немесе көптеген түстермен бояуға болады. Бояу өнеркәсіптік, қолмен немесе тіпті жіпке қолмен боялуы мүмкін. 19 ғасырдың ортасында индиго боясының синтезінен бері көптеген синтетикалық бояулар жасалды; бірақ табиғи бояулар да қолданылуы мүмкін, бірақ олар көбінесе азырақ жарқын. Жіптің түс схемасы кейде оның түс схемасы деп аталады. Әртүрлі жіптер диагональдық жолақтар сияқты қызықты визуалды эффекттерді тудыруы мүмкін; керісінше, әртүрлі жіптер кабель немесе тігіс үлгісі сияқты егжей-тегжейлі тоқу дизайнын жасыруы мүмкін.

Металл сым

Металл сымнан тоқу машинасымен тоқылған матаның көптеген коммерциялық қолданыс салалары бар. Өткізгіш қасиеттеріне байланысты, түрлі өлшемдегі болат сымдар электр және магниттік қорғау үшін қолданылуы мүмкін. Тұтқықтанбайтын болаттың тотқа төзімділігі сондықтан ол кофе престерінде пайдаланылады. Металл сымдарды әшекей бұйымдар жасау үшін де қолдануға болады.

Шыны мен балауыз

Тоқыма шыны – тоқуды балауыз жіптермен, жоғалған балауыз құю, қалып жасау және пеште пісіру әдістерімен үйлестіреді.

Иіндер

Жинақ инелерінің үш негізгі түрі бар (немесе "жинақ шыналары" деп те аталады). Бірінші және ең көп қолданылатын түрі – екі жұқа, тік таяқша, бір жағы сүйірленіп, ал екінші жағы тігістердің түсіп кетпеуі үшін дөңгелектелген. Мұндай инелер көбінесе ұзын болады, бірақ тоқыма маталардың серпімділігіне байланысты одан да кеңірек бөліктерді тоқуға болады. Инелердің ең маңызды қасиеті – олардың диаметрі, ол 2 мм-ден 25 мм-ге дейін (шамамен 1 дюйм) ауыспайды. Диаметрі тігістердің мөлшеріне, ал одан тоқудың тығыздығы мен матаның серпімділігіне әсер етеді. Сондықтан, тығыздықты өзгертудің ең оңай жолы – әртүрлі диаметрлі инелерді пайдалану, осының негізінде тең емес тоқу пайда болады. Ине диаметрін миллиметрмен өлшегенімен, әртүрлі өлшем жүйелері бар, әсіресе АҚШ, Ұлыбритания және Жапонияда қолданылатындары; сәйкес кестесі инелер туралы мәліметтерде келтірілген. Мұндай инелер кез келген материалдан жасалуы мүмкін, бірақ ең көп қолданылатындары – металл, ағаш, бамбук және пластик. Әр материалдың жіпке қатысты ұстауы әртүрлі; жылтыр инелер, мысалы, металл инелер, жылдам тоқуға қолайлы, ал бамбук сияқты дөңгелек инелер жіпті жақсы ұстайды, сондықтан тігістердің түсіп кетуі сирек. Жаңа тігістерді жасау үшін инелердің сүйір ұштары ғана қолданылады. Қараңғыда тоқуға мүмкіндік беру үшін шамдық ұштары бар инелер де сатылады. Тоқу инелерінің екінші түрі – тік, екі ұшты инелер (немесе "ДПН"). Екі ұшты инелердің екі шеті де сүйірленген, сондықтан оларды екі жағынан да тоқуға болады. ДПН көбінесе дөңгелек тоқу үшін қолданылады, әсіресе жең, мойын және шұлық сияқты кішкентай түтік тәрізді бөліктерді тоқуға; әдетте бір ине жұмыс істейді, ал қалғандары тігістерді ұстап тұрады. ДПН көбінесе 7 дюймдей қысқа болады және әдетте төрт немесе бес данадан жиынтықта сатылады. Үшінші тип – дөңгелек инелер, олар ұзын, иілгіш екі ұшты инелерден тұрады. Екі сүйір ұшы (көбінесе ұзын) қатаң және тік болып келеді, тоқуды жеңілдетеді; бірақ екі ұшы иілгіш жіппен (көбінесе нейлонмен) байланысқан, олардың біріктірілуіне мүмкіндік береді. Дөңгелек инелер әдетте 24-60 дюймге дейін болады және көбінесе жеке немесе жұптап қолданылады; тоқылған бөліктің ені дөңгелек иненің ұзындығынан әлдеқайда артық болуы мүмкін. Аусытылатын инелер – дөңгелек инелердің бір түрі. Олар жиынтықта жұп инелер мен нейлон кабельдерден немесе арқандардан тұрады. Кабельдер/арқандар инелерге бұралып бекітіледі, тоқымашыға иілгіш тік инелерді немесе дөңгелек инелерді пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл сонымен қатар инелердің диаметрін және ұзындығын қажеттікке қарай өзгертуге мүмкіндік береді. Инелерді тығыз бұрау керек, әйтпесе жіп ілігіп, зақымдануы мүмкін. Бір иненің екі жағынан жұмыс істеу мүмкіндігі қос тоқудың сырғанақ тігіс тәрізді түрлері сияқты тоқудың кейбір түрлерінде ыңғайлы. Дөңгелек инелер жалпақ немесе дөңгелек тоқу үшін қолданылуы мүмкін. Кабель инелері – ДПН-нің ерекше түрі, бірақ олар көбінесе тік емес, ортасы ойысқан болады. Көбінесе олар ілгек пішіндес. Кабельді тоқу кезінде ілгек жіпті ұстап тұруға ыңғайлы. Кабель инелері көбінесе өте қысқа (бірнеше дюйм) болады және басқа тігістер тоқылатын кезде тігістерді уақытша ұстау үшін қолданылады. Пайдаланылған кезде кабель инесі екі кәдімгі инемен бірге қолданылады. Тоқу үлгісінде көрсетілген нақты жерлерде кабель инесі жылдырылады, оған тігілген тігістер басқа инелермен тоқылады, содан кейін кабель инесі кабельдің бұрылуын жасау үшін басқа жаққа бұрылады. Кабель инелері – арнайы дизайнға ие, тоқылған кабельдің бұрылу мотивін жасау үшін қолданылады. Олар әртүрлі өлшемдерде жасалады, нәтижесінде әртүрлі енді кабельдер шығады.

Қосалқы құралдар

Қолмен тоқуды жеңілдету үшін түрлі құралдар жасалды. Иненің диаметрі мен жіптің қасиеттерін өлшеу құралдары, сондай-ақ жіп орағыш, шарлағыш және "жіп сақтағыштар" жоғарыда талқыланды. Қақпақ инесі дубликат тігісінде (сонымен қатар швейцарлық дәрнелеу деп те атайды) қолданылады. Ішек ілмектерді жөндеуге және кейбір арнайы тігістерге де қажет. Басқа құралдар, мысалы, тоқу шпулі немесе помпон жасағыш, нақты әшекейлерді дайындау үшін қолданылады. Үлкен немесе күрделі тоқу үлгілерінде қандай тігісті қалай тоқу керектігін қадағалау қиын болуы мүмкін; сондықтан, белгілі бір қатардың немесе тігістің нөмірін анықтау үшін бірнеше құралдар ойлап шығарылды, оларға дөңгелек тігіс маркерлері, ілініспе маркерлер, қосымша жіп және қатар санағыш кіреді. Екінші қиындық – тоқыма бұйым инелердің жіңішке ұштарынан қадағалаусыз сырғып түсуі мүмкін; мұны ине ұштарын жабатын "ұштарды қорғағыштар" болдырмайды. Тағы бір мәселе – тым көп тоқу қол мен білезікке зиян келтіруі мүмкін; осы үшін арнайы кернеуді басадыратын қолғаптар бар. Дәстүрлі Шетланд тоқуында бір ине ұшын қолдау үшін арнайы белдік жиі қолданылады, бұл тоқу жылдамдығын арттырады. Соңында, тоқу, жіптер мен инелерді сақтау үшін түрлі қаптар мен контейнерлер бар.

Континенттік/неміс стилі

Континентальды тоқуда жіпті тоқу мен кермеудің екеуінде де сол қолыңызбен ұстайсыз. Үлгілер бұйымның сыртқы, көзге көрінетін жағында жасалады.

Норвегия стилі

Тігістер классикалық континентальдық стильде тоқылатын болса, кері тігіс тоқу үшін жіпті артқа тастап, инені жылжыту керек.

Ресей стилі

Континенттік тоқудың тағы бір түрі, бұл стиль ине басын жылжыту арқылы жіпті "тартып алу" арқылы қол жеткізіледі. Енді жіпті сол қолдағы саусақтың үстінен, содан кейін саусақтың астынан және ортаңғы саусақтың үстінен ораңыз. Сіз меңзең саусағыңызды сол қолдың инесіне өте жақын орналастырасыз. Орыс тоқуында әр қатардың бірінші тігісін жылдырып алу жиі кездеседі.

Ағылшын стилі

Ағылшын стилінде тоқу жіпті оң қолыңызбен ұстау арқылы жасалады. Өрнектер бұйымның сыртқы, көзге көрінетін жағында құрастырылады.

Португалдық/грек/инка/түрік стилі

Бұл стильге жіпті мойынға немесе мойынтірек сияқты ілгек арқылы алып жүру арқылы қол жеткізіледі, бұл тоқушыға кері (сомыр) жағынан, яғни батыс тоқу техникасымен салыстырғанда "іштен сыртқа" тоқуға мүмкіндік береді. Үлгілер көбінесе жіптің сыртына жіптерді өткізу арқылы жасалады. Бұл – араб мәдениетінен Иберия түбегіне мұсылмандардың билігі тұсында тараған ежелгі тоқу стилі. Осылайша, бұл стиль испандық/португалдық отарлаушылардың жаулауы кезінде Оңтүстік Американың жергілікті халқына үйретілді.

Армян тілі

Армян тоқу техникасы жұмыс істемейтін жіпті жұмысыңызға үнемі бекітіп, жіптің ұзын созылуын азайтады. Сіз жұмыс істемейтін жіпті шамамен 3 тігістен кейін бекітесіз.

Қос тоқу

Екі жағы да шұлық немесе трикотаж матасы сияқты тегіс, жылтыр және кері айналатын мата жасауға қолданылатын техника. Бұл техникада матаның беткі және кері жағы арасында айырмашылық болмайды.

Жақсылық аралы

Бұл әдіс қатар бойында көптеген әртүрлі жіптерді пайдалануды қамтиды, ал қолданылмағанда олар бұйымның кері жағында бос қалпында орналасады.

Мега тоқу

Мега тоқу – жақында ғана пайда болған термин және диаметрі жарты дюйм немесе одан да үлкен тоқу инелерін қолданумен байланысты. Мега тоқуда дәстүрлі тоқудағы тігістер мен техникалардың өзі қолданылады, бірақ инелердің ұштарында ілмектер жасалады. Ілмекті инелер жұмысты басқаруды жақсартады, тігістерді ұстап, олардың түсіп қалмауына кепілдік береді. Ілмекті инелерді тоқу машинасының дамуы енгізді, бұл мінсіз және автоматты тоқуға мүмкіндік берді. Ілмек әр тігіс тоқылғанда жіпті ұстап алады, демек білезіктер мен саусақтарға көп күш жұмсаудың қажеті жоқ, сондай-ақ тігістердің инеден түсіп қалу қаупі де азаяды. Ілмектің орналасуы ең маңыздысы. Сол жақ (жұмыс істемейтін) ілмекті әрдайым сыртқа қарай бұрыңыз, ал оң жақ (жұмыс істейтін) ілмекті тоқу кезінде (құрама тігіс) жоғары қарай, ал кері тоқу кезінде сыртқа қарай бұрыңыз. Мега тоқудан жасалған мата жіптің салмағы мен түріне байланысты ірі, көлемді мата немесе ашық, әсем тоқыма болуы мүмкін.

Микро тоқу

Микро немесе миниатюралық тоқу өте жіңішке жіптер мен инелерді пайдаланады. Антеа Кром "Коралина" тоқтау анимациялық фильмінде қолданылған 14 кішкентай свитер жасады және дюймге 60 немесе 80 тігіспен заттар тоқыды, инелерін нәзік хирургиялық болат сымнан өзі жасады. Ол "Bugknits: Хоббишілер, суретшілер және тоқушылар үшін экстремалды тоқу" (2009, Blurb:) кітабын жариялады. Аннелис де Корт одан да кішкентай масштабта тоқыды және 0,4 мм инелерді қолданды.

Қысқа қатар

Қысқа қатар тоқуда жұмыс бір қатар толық тоқылмастан бұрылады. Мұны іске асырудың бірнеше тәсілі бар.

Орау және бұру

Жұмыс аяқталмас бұрын, жұмыс жіпі келесі тоқылмаған тігіс үстінен айналдырылып, "орау" жасалады. Кейін, бұл "орау" алынып, тігіс ретінде тоқылады, осылай ол көзден тасаланады.

Германияның қысқа қатары

Неміс тіліндегі қысқа қатарларда жұмыс бұрылып, соңғы тігіс оң инеге жіп алдынан келіп, кері тігіс түрінде жылжытылады. Соңында жұмыс жібі ине үстінен артқы жаққа тартылады, бұл инедегі тігісті кері бұрып, екі тігіс сияқты көрінеді, кейде "неміс қос тігісі" деп аталады. Келесі тігіс тоқыма болса, жұмыс жібі артқы жақта қалады, ал керме болса, оң ине астынан айналдырылып алға тартылады. Екеуі де неміс қос тігісінің дұрыс (кері бұрылған) бағытын сақтайды. Әрине, бұл неміс қос тігісі бір тігіс ретінде тоқылады, оң жағынан қарағанда оның көрінісін жасырып, қарапайым тігіс сияқты көрінеді.

Жапондық қысқа қатар

Жапондық қысқа қатарларда, жұмыс істеп жатқан жіптің иілімін бұрылу нүктесінде ұстап тұру үшін бекіту тігіс маркері қолданылады. Соңында, иілiм алынып (және тігіс маркері алынып тасталады) және ол саңылаудың екінші жағындағы тігіспен бірге жұмыс істеледі. Жапондық қысқа қатарлар, неміс қысқа қатарларымен және "Орап бұру" әдісімен салыстырғанда, әдетте таза бұрылу нүктелерін және артық жіптің аздығын қамтамасыз етеді.

Жұптармен тоқылған

Екі ұшты тоқу деп те аталатын бұл техника скандинавиялық дәстүрлі тоқу әдісі болып табылады. Ол матаға екі жіпті кезекпен тоқып, әр тілімнен бұрын бір рет және әрқашан бір бағытта бұра отырып тоқуды білдіреді. Бұл әдіс, бір жіппен тоқуға қарағанда, тығыз әрі берік мата жасап, жылуды жақсы сақтайды.

Коммерциялық қолдану

Өнеркәсіптік тұрғыдан металл сымдар металл матаға тоқылады, олардың қолданылу аясы кең – кофеқайнатқыштардағы сүзгі материалдарынан бастап, автомобильдердегі катализаторларға дейін және тағы да көптеген салаларда қолданылады. Мұндай маталар көбінесе дөңгелек тоқу машиналарында жасалады, оларды тоқыма өнермен айналысатындар шұлық тоқу машиналары деп біледі. Көптеген сәнгерлер өздерінің коллекцияларында тоқыма маталарды кеңінен пайдаланады. "Project Runway" телешоуының алтыншы маусымында көзге түскен Гордана Гельхаузен тоқу дизайнымен айналысады. Майкл Корс, Фенди және Марк Джейкобс сияқты танымал дизайнерлер мен брендтер де тоқуды жиі қолданады. Ал хобби деңгейіндегілер үшін Etsy, Big Cartel және Ravelry сияқты сайттар eBay-ге ұқсас тәсілмен тоқу үлгілерін шағын көлемде сатуға мүмкіндік береді.

Граффити

2000 жылдары АҚШ-та «тоқыма граффити», «партиялық тоқу» немесе «жіппен бүркену» деп аталатын практика пайда болды. Бұл – тоқыма немесе тігілген маталарды пайдаланып, айналадағы ортаны (көбінесе сыртқы) өзгерту және әдемілеу амалы. Магда Саиг АҚШ-та бұл қозғалысты бастаған деп саналады, ал Knit the City – Ұлыбританиядағы граффити тоқушылардың белгілі бір тобы. Жіппен бүркенушілер кейде граффитидің бұрыннан бар элементтерін әдемілеу үшін таңдайды. Мысалы, Дейв Коул – заманауи мүсінші, ол 2009 жылы Австралияның Мельбурн қаласында Big West Arts Festival фестивалі үшін жасаған ірікөлденді қоғамдық өнер инсталляциясында граффити ретінде тоқуды қолданды. Бұл жұмыс аяқталған түні зардап шекті. Тасманиялық кинорежиссер түсірген жаңа фильм, көбінесе жіптен жасалған декорацияларда түсірілді және «тоқыма граффити» арқылы шабыттандырылды.

Қылқанды жіп

АҚШ және Еуропаның көптеген ірі қалалары жыл сайынғы Жіп іздеу шараларын өткізеді. Бұл шара әдетте бірнеше күнге созылады және тоқыма өнерімен айналысатын, тігушілер мен жіпке құмарларға арналған, сондай-ақ жергілікті қолөнершілерді қолдайды. Шара барысында көптеген жергілікті жіп және тоқыма дүкендері қатысып, дүкендерде жеңілдіктер ұсынады, эксклюзивті тегін үлгілер таратады, шеберлік сабақтарын, өнімдер көрмелерін ұйымдастырады және сыйлықтар үшін лотерея өткізеді. Шараға қатысушыларға паспорт беріледі және олар осы шара аясында барған әр дүкенде паспорттарына мөр бастырады. Әдетте, толық мөр басылған паспорт иелері үлкен сыйлық себетін жеңіп алады, ол жіптен, тоқыма бұйымдарынан және тігуге қажетті заттардан құралған болады. Кейбір жергілікті шаралар Жіппен бірге тоқу (KAL) немесе Тігумен бірге тоқу (CAL) ұйымдастырады, онда қатысушылар шараға дейін белгілі бір үлгі бойынша жұмыс істейді және оны шара кезінде мақтан тұтып киеді.

Қайырымдылық

Қолмен тоқу топтары арасында тегін таратылатын киімдерді қолмен тоқу кең таралған тәжірибеге айналды. Қыздар мен әйелдер Крымдағы, Америка Азамат соғысындағы және Буер соғысындағы сарбаздарға шұлық, свитер, шарф, қолғап, бас киім және басқа да бұйымдарды қолмен тоқып берді. Бұл практика Бірінші дүниежүзілік соғыста, Екінші дүниежүзілік соғыста және Корея соғысында жалғасты, сондай-ақ Ирак және Ауғанстандағы сарбаздар үшін де жалғасуда. Австралиялық Wrap with Love қайырымдылық ұйымы соғыстан зардап шеккен әлемдегі ең мұқтаж адамдарға еріктілер тоқыған жамылғыларды беруді жалғастыруда. Тарихи жобаларда жіп компаниялары қарулы күштердің әртүрлі бөлімшелері бекіткен тоқу үлгілерін ұсынды; оларды көбінесе Америка Қызыл Крестінің жергілікті бөлімдері таратты. Қазіргі заманғы жобалар көбінесе шляпаларды немесе каскаға ішкі астарларды қолмен тоқуды қамтиды; сарбаздарға арналған астар 100% жүннен жасалуы және белгілі бір түстерде болуы керек. Балалар, қарттар және экономикалық жағдайы нашар адамдар үшін түрлі елдерде киімдер мен афғандық жамылғылар жиі жасалады. Пайн Ридж үнді резерваты Америка Құрама Штаттарындағы Лакота халқына сыйлықтарды қабылдайды. Оларды жасаушылар дұға айтып немесе ой жүгіртіп, қолмен тоқыған шальдар, жоғалған немесе қиын жағдайдағы адамдарға көңіл көтеру мақсатымен сыйға тартылады. Бүгінде көптеген тоқымашылар химиялық терапия кезінде шашын жоғалтқан қатерлі ісікпен ауыратын науқастарға арналған "химиялық шапкаларды" қолмен тоқып, сыйға тартуда. Жіп өндіруші компаниялар осы шапкалардың үлгілерін тегін ұсынады. Мұнай төгілгенде зардап шеккен пингвиндерді қалпына келтіру үшін еріктілер пингвин свитерлерін қолмен тоқыды. Жоба қазір аяқталды. Бауырсақтарынан айырылған тауықтарға көмектесу үшін тауық свитерлері де қолмен тоқылды. Ұйым қазіргі уақытта сыйлықтарды қабылдамайды, бірақ еріктілердің тізімін жүргізеді. 2004 жылы Индонезияда болған цунамиден кейін басталған "Шекарасыз тоқушылар" – тігуші Стефани Перл Макфи ұйымдастырған қайырымдылық шарасы, ол қолмен тоқушыларды Médecins Sans Frontières (Дәрігерлерсіз шекаралар) ұйымына сыйлық беруге шақырады. Қайырымдылық үшін қолмен тоқудың орнына, тоқушылар бір апталық кірісінен бас тартуға, тіпті жіпке жұмсалатын ақшаны да сыйлық ретінде беруге ынталандырылады. Тоқыған бұйымдар кейде сыйлық ретінде де ұсынылады. 2011 жылдың қыркүйегіне қарай "Шекарасыз тоқушылар" донорлары CAD$1,062,217 көмек көрсеткен. Мұқтаж балаларға көмектесетін Project Linus ұйымы арқылы қауіпсіздік жамылғыларын да жасауға болады. Басқа да мұқтаж елдерге көмек көрсететін ұйымдар бар, мысалы, "афғандықтар үшін афғандықтар". Бұл жоба гуманитарлық және білім беру мақсатында жүзеге асырылады, ол Ауғанстан халқына қолмен тоқыған және тігілген жамылғылар, свитерлер, жилеттер, бас киімдер, қолғаптар мен шұлықтар жібереді. Кішкентай сары қаз жобасының тоқымашылары басқалар тауып алу үшін кішкентай сары қаздарды қолөнермен жасайды, бұл кездейсоқ мейірімділік актісі және қан мен мүшелерді донорлыққа шақыру мақсатында жасалады. Бұл жоба пластикалық ойыншық қаздарды жинаған және өкпе трансплантатын күтіп жүріп, цистикалық фиброздан қайтыс болған жас әйелдің есіміне арналған. Қаздарды тапқандар оларды веб-сайтқа тіркеуге шақырылады, 2020 жылдың мамыр айына сәйкес 106 елде 12 265 қаз табылған.

Денсаулыққа арналған жәрдемақылар

Зерттеулер көрсеткендей, қолмен тоқу, сондай-ақ тігін-тоқыманың басқа да түрлері, денсаулыққа бірнеше маңызды пайда әкеледі. Осы зерттеулерде қолмен тоқудың ырғақты және қайталанатын қимылы стресс, ауырсыну және депрессияны алдын алуға және басқаруға көмектеседі, бұл өз кезегінде дене иммунитетін күшейтеді, сондай-ақ денедегі қан қысымын, жүрек соғуын төмендетіп, аурулардың алдын алуға және тыныштану сезімін тудыруға мүмкіндік береді. Ауырсыну мамандары қолмен тоқу ми химиясын өзгертетінін, нәтижесінде «көңіл көтеру» гормондарының (яғни серотонин мен допамин) деңгейі жоғарылап, стресс гормондарының деңгейі төмендейтінін анықтады. Сонымен қатар, тоқу жадты сақтап қалу арқылы деменцияның алдын алуға көмектеседі. Дене шынықтыру денеге күш сыйлағандай, ақыл-ой жаттығулары миды жаңаруға және кемелденуге көмектеседі. Тоқу кез келген жерде жасауға қолайлы, минималды құрал-жабдықтарды қана талап етеді, сондықтан бұл өте қызықты және оңай хобби, ол көптеген пайдалар әкеледі. Тоқу әлеуметтік байланысқа да көмектеседі; тоқу адамдарға басқалармен араласуға және қауымдастық құруға мүмкіндік береді. Тоқу арқылы әлеуметтік байланысты арттырудың бір жолы – достарыңызды тоқуға шақырып, әңгімелесу. Тоқу қол мен саусақтардың шеберлігін арттырады, саусақтарды икемді ұстайды, әсіресе артритпен ауыратын адамдар үшін тиімді. Егер адамдар тоқуды күнделікті әдетке айналдырса, артрит ауруының қылықтарын азайта алады.