Кіріспе
Иксиль қауымдастығы - Гватемаланың батыс таулы аймағындағы Кише департаменіндегі үш көршілес қалаға берілген атау. Бұл қалалар Санта-Мария-Небадж, Сан-Хуан-Котсал және Сан-Гаспар-Чаджуль. Бұл аймақтың тұрғындарының басым көпшілігі иксиль ұрпағы. Картада үш иксиль қалалары үшбұрышты құрайды, сондықтан Гватемала әскері бұл аймақтағы науқандарын жоспарлау кезінде Иксиль үшбұрышы деген терминді қолданды. Кейбір танымал оқулықтарда "Иксил үшбұрышы" термині қолданылса да, аймақтағы адамдардың көпшілігі, сондай-ақ ғалымдар мен жергілікті тұрғындардың құқықтарын қорғаушы белсенділер бұл терминді қолданудан аулақ, өйткені ол әскери "көзқарасты" қайталайды, және оның орнына "Иксил аймағы" немесе "Иксил қауымдастығы" дегенді артық көреді.
Мәдениет
Кучуматан тауларында орналасқандықтан, иксиль қауымы қалған әлемнен оқшауланған. Сондықтан да оның халқы өзінің дәстүрлі мәдениетін сыртқы әлемнің ықпалынан азат етіп сақтап қалды. Қазіргі заманғы батыс БАҚ-тары мәдениетті тез бұзады, өйткені жас ерлер мен әйелдер солтүстікке экономикалық өркендеу үшін қарайды, ал мәдениет пен тілден бас тарту қазіргі проблемалар. Ерлердің көбісі шаруа, әйелдердің көбісі тоқымашы. Олардың тамақтануының негізгі бөлігі жүгері өнімдерінен тұрады. Тамалито деп аталатын ұсақ дөңгелек тортильялар немесе жүгері кнедликтер барлық тағамдарда қолданылады. Бұл дәстүр халыққа терең сіңгендіктен, көптеген иксильдер өздерін "топырақ адамдары" деп атайды. Алғашқы адамзаттың масадан немесе жүгеріден оралғандығын айтады. Сондай-ақ, көпшілік жейтін тағамдар - боксбол, яғни қымыз жапырақтарына буланған, чили тұздалған жүгері кәндірлері. Маланга, "güisquil" (ұстазы "wiskil": көпшілігі оны "chayote" деп біледі), бұршақ, құмшекер және жұмыртқа олардың қалыпты тағамдарының қалған бөлігін құрайды. Бұл жердегі адамдар негізінен иксиль тілінде сөйлейді. Кейбір ауыл тұрғындары испан тілін екінші тіл ретінде айтады.
Азамат соғысы кезіндегі алауыздық
Гватемалалық Азамат соғысы кезінде Кедейлер партизандық армиясы (EGP) айналадағы тауларды операция базасы ретінде қолданды. Гватемала әскері ауылдарды қирату үшін жерді өртеп жіберу саясатын жүргізді. Бұл аймақтағы бейбіт тұрғындарға қарсы әскери шабуыл "Мая мәдениетін әлсірету және ақырында жою" деген ниетпен де қозғалған болуы мүмкін. Ауыл тұрғындары майялардың дәстүрлі киімдерін кимеуді біліне бастады, өйткені олардың ерекшелігі оларды сарбаздардың оңай нысанасына айналдырды.