Кіріспе

Орталық Америкаға Гватемала, Белиз, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа, Коста-Рика және Панама кіреді. Бұл анықтама қазіргі заманғы саяси шекараларға сәйкес келеді. Орталық Америка географиялық тұрғыдан Мексикадан, Мексиканың ең тар нүктесі – Техуантепек мойынынан басталады, ал бұрынғы Юкатан мемлекеті (1841–1848) Орталық Американың бір бөлігі болды. Екінші жағынан, 1903 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Панама Оңтүстік Американың бір бөлігі болды, себебі ол Колумбияның департаменті болып табылды. Кейде Белиз, 1981 жылға дейін британдық колония болған, онда испан тілі емес, ағылшын тілінде сөйленеді және халқы негізінен африкалық текті адамдардан тұрады, (испан тілді) Орталық Американың құрамына кірмейді деп есептеледі. Ұзын және тар Орталық Американың айқын географиялық орталығы жоқ. 20-ғасырдың ортасына дейін елдердің арасында жолдар болған жоқ, бұл оларды бір-бірінен оқшаулап, ал теміржолдар ешқашан оларды байланыстырмады. Колониялық дәуірде Гватемала әкімшілік және діни орталық болды және діни тұрғыдан солай болып қала береді. Дегенмен, Еуропалық Одақ сияқты Орталық Америка саяси одағын құруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. ЕО-ға қосылған елдерде бұрыннан-ақ теміржол арқылы шекаралық қозғалыс кеңінен дамыған еді; тіпті бүгінгі күні (2021) салыстырмалы түрде өте аз қозғалыс байқалады және теміржол байланысы жоқ. Сонымен қатар, елдер көрінетіннен гөрі әртүрлі. Кейбіреулерінде (Гватемала) үлкен үнді немесе американдық жергілікті халық бар, ал басқаларында (Коста-Рика) жоқ. Кейбіреулері (Эль-Сальвадор) Тынық мұхитының жағалауына бағытталған, ал басқаларында (Белиз, Гондурас) Кариб теңізі немесе Атлантика жағалауы маңыздырақ. Панама және шамалы дәрежеде Гватемала мен Коста-Рика екі жағалауы да маңызды рөл атқарады. Кейбір елдерде тұрақты үкіметтер бар (Коста-Рика), ал басқаларында (Никарагуа, Сальвадор) тұрақсыздық байқалады. Панама күшті америкалық ықпалға ие, АҚШ долларын валюта ретінде пайдаланады, ірі өнеркәсіпке және кіріс көзіне (каналға) ие, сондай-ақ ел арқылы өтетін кемелер мен адамдардың, сонымен қатар бұрынғы Канал аймағындағы АҚШ әскери базаларының нәтижесінде пайда болған дамығандыққа ие.

Еуропалық байланысқа дейін

Колумбияға дейінгі дәуірде Орталық Американың солтүстік аймақтары Мезоамериканың жергілікті халықтарымен мекенделген. Олардың ішіндегі ең танымалдары – аймақ бойынша көптеген қалалар салған майя халқы және кең империя құрған ацтектер. Еуропалықтармен байланыс орнаған кезде, Шығыс Сальвадор, Шығыс Гондурас, Кариб теңізіндегі Никарагуаның көп бөлігі, Коста-Риканың басым бөлігі және Панамадағы халықтың көпшілігі чибчан тілдерінде сөйлеген. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, 1821 жылы Гватемала қаласында Орталық Америка криолдарының конгресі Орталық Американың Испаниядан тәуелсіздігі туралы акт қабылдады, ол сол жылдың 15 қыркүйегінен күшіне енді. Көптеген Орталық Америка елдері осы күнді тәуелсіздік күні ретінде тойлайды. Испанияның генерал-капитаны Габино Гайнза көтерілісшілерге симпатиямен қарады және жаңа үкімет құрылғанша уақытша басшы ретінде қалуға келісті. Бірақ тәуелсіздік ұзаққа созылмады, себебі Гватемаланың консервативті басшылары 1822 жылдың 5 қаңтарында Агустин де Итурбидтің Бірінші Мексика империясына қосылуды қолдады. Орталық Америка либералдары бұған қарсы болды, бірақ Мексиканың генерал Висенте Филисола басқаратын әскер Гватемала қаласын басып алып, наразылықты басып тастады. Мексика келесі жылы республика болып жарияланғаннан кейін, Орталық Американың өзінің тағдырын өзі анықтау құқығын мойындады. 1823 жылдың 1 шілдесінде Орталық Америка конгресі Абсолюттік Декларацияны қабылдады. Бұл декларацияның негізгі ережесі – Орталық Американың Испаниядан, Мексикадан және басқа кез келген шетел мемлекеттен, соның ішінде Солтүстік Америкадан толық тәуелсіздігі болды. Испанияға қатысты декларацияда Испания үш ғасыр бойы Орталық Америкадағы колониялардың құқықтарын тартып алғаны және 1821 жылғы тәуелсіздік актілерін қайта бекіткені айтылды. Мексика және Солтүстік Америкадағы үлкен испандық-американдық мемлекетке қосылу мәселесінде декларация Мексиканың Орталық Американың тәуелсіздігіне араласуын күшпен және заңсыз деп бағалады. Бұл Мексиканың соңғы екі жылдағы әрекеттерін заңсыз деп жариялауға және Орталық Американы саяси бірлік ретінде бөліп алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, біртұтас жүйе бойынша республикалық үкімет орнатылды. Гватемала федерализмді қабылдап, Орталық Америка провинцияларын біріктіруге тырысқанымен, аймақтық бөліністер сақталды. Әр аймақтағы, соның ішінде Гватемаланың өзіндегі күшті қалалық орталықтар провинцияларды іштен біріктіруді қиындатты, ал оны кеңірек аймақ ретінде біріктіру одан да қиын болды. Республикашылдар мен монархистер арасындағы қақтығыс Орталық Америкада саяси біртіндеуді де қиындатты. Осы ерекшеліктер Испания мен Мексикадан аймақтың бөлінуінен кейін де ондаған жылдар бойы сақталып, Орталық Американың қазіргі шекараларын қалыптастыруға көмектесті.

Орталық Америка Федеративтік Республикасы

1823 жылы Орталық Америка Федеративтік Республикасы құрылды. Ол Америка Құрама Штаттарының үлгісінде федеративтік республика болуды көздеді. Бастапқыда "Орталық Американың біріккен провинциялары" деп аталса, 1824 жылғы Конституцияға сәйкес соңғы атауы "Орталық Америка Федеративтік Республикасы" болды. Ағылшын тілінде кейде қате түрде "Орталық Америка Құрама Штаттары" деп аталады. Орталық Америкадағы бұл мемлекет Гватемала, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа және Коста-Рика штаттарынан тұрды. 1830 жылдары қосымша штат – Лос-Альтос қосылды. Оның астанасы Кетцальтенанго қаласы болды және ол қазіргі Гватемаланың батыс таулы аймағының және Чиапас (қазір Мексиканың бір бөлігі) бөлігін қамтыды. Бірақ бұл штат 1840 жылы Гватемала мен Мексикаға қайта қосылды. Орталық Америка либералдары федеративтік республикаға үлкен үміт артып, оның Атлантика және Тынық мұхиттары арасындағы сауда арқылы дамитын, заманауи демократиялық мемлекетке айналатынына сенді. Бұл ұмтылыстар федеративтік республиканың рәміздерінде көрініс тапқан: туда екі көк жолақтың арасында ақ жолақ бейнеленген, ол екі мұхиттың арасындағы жерді көрсетеді. Гербте екі мұхиттың арасында бес тау (әр штаттан біреу) бейнеленген, олардың үстінде француз революциясының символы – Фригиялық бас киім орналасқан. Одақ 1838 және 1840 жылдар аралығында азаматтық соғыс салдарынан тарады. Оның ыдырауы 1838 жылдың 5 қарашасында Никарагуаның федерациядан бөлінуімен басталды. Орталық Американың біріккен провинциялары (немесе PUCA – Provincias Unidas De Centro America испан тілінде) – Орталық Американың тәуелсіздік алғаннан кейін және жеке мемлекеттерге айналғанға дейін (1823-1840 жылдар аралығында) Орталық Американың әртүрлі мемлекеттеріне берілген атау. Бұл саяси қозғалыс Сальвадор, Никарагуа, Коста-Рика және Гватемала (сол кезде Панама мен Белиз жеке меншікте болды) аймақтарын либералды федеративтік үкімет аясында біріктіруге ұмтылды және біріккен күйде олар күшті саяси бірлік болатынына сенді. Алайда, мемлекеттер арасындағы көптеген саяси келіспеушіліктерге байланысты UPCA ақырында тарады, ал аймақтар бүгінге дейін сезіліп келе жатқан саяси және экономикалық азаматтық соғыстармен жеке мемлекеттерге айналды. Орталық Америка испан және мексикалық билік кезінде көбінесе Гватемала патшалығы деп белгілі болды. 1822 жылы император Агустин де Итурбиде билігі кезінде Мексикаға қосылды. Бірақ бұл аннексия даусыз болған жоқ, бір жағынан толық тәуелсіздікке қолдау білдірген республикашылдар мен ұлтшылдар, екінші жағынан Мексикаға қосылуды жақтаған монархистер арасында шиеленіс туды. Бұл шиеленістер әр аймақта әртүрлі формада көрінді. Сальвадордың провинциялық кеңесі Мексикаға қосылуға ашық қарсылық көрсетті. Ал басқа аймақтарда Леон Гранада сияқты қалалар арасындағы ішкі шиеленістер бірліктің кез келген сезімін ең болмағанда, өткінші етуге айналдырды. Аннексиядан кейін көп ұзамай Орталық Американың ұлтшылдары мен республикашылдары монархқа қарсылығын жалғастырды. Бұл топтар Мексикадан тәуелсіздік алуды талап етті. Итурбидтің Орталық Американы сәтті басқара алмауы және Мексика империясының құлдырауы оның партиясының көтерілісшілерге қарсы күресінде сәтсіздікке ұшырауына себеп болды. 1823 жылдың 1 шілдесінде Орталық Америка тәуелсіздік алды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Сальвадор, Никарагуа, Коста-Рика, Гондурас және Гватемаланың болашағын шешу үшін әртүрлі аймақтардан келген лауазымды тұлғалар хунта құрды. Олар бес автономиялы мемлекеттен тұратын федерация құруды шешті, осылайша Гватемала қаласында орналасқан бригадир-генерал Висенте Филисоланың терминімен UPCA құрылды. UPCA-ның мақсаты – АҚШ-тың саяси принциптерін негізге алған либералды үкімет болу және біріккен күйде қалу. Олар "провинциялардың өздері ғана егемен мемлекеттер ретінде өмір сүру үшін тым кішкентай және экономикалық жағынан әлсіз" екенін санады, сондықтан "оңтүстік аралдың бөлшектелуіне жол бермеуді" және одақ құруды қолдады. Алайда, UPCA көп ұзамай аймақтар арасында көптеген саяси идеалдар бар екенін және саяси спектрдің екінші шетіндегі консервативті партиялар жаңа либералды режимге наразылықтарын белсенді түрде көрсетті. Осыған қарамастан, федерацияның басталуы салыстырмалы түрде тыныш өтті және келіссөздер оларға шекараларды реформалауға, астаналарды азаматтарды орналастыру үшін көшіруге және кофе экономикасын дамытуға көмектесті. Осы уақыт ішінде либералдар мен консерваторлар арасындағы шиеленіс және әртүрлі экономикалардың билік үшін күресі күшейді. UPCA-ның ең белгілі тұлғаларының бірі – либералдық идеолог Франсиско Морасан болды, ол UPCA президенті болып сайланды. 1820 жылдары және 1830 жылдардың басында Морасан Орталық Америкадағы, әсіресе Гватемала, Никарагуа және Гондурас елдеріндегі либералдық қозғалыстарда белсенді қатысты, консервативті партияларға қарсы күресті. Партиялар арасындағы бұл шайқастар елді бөліп, арадағы қарым-қатынасты нашарлатты. Либералдар еркін сауданы, республиканы жақтады және дінге қарсы көзқараста болды, ал консерваторлар монархияны, қатаң бақылаудағы сауданы және шіркеуге билік беруді жақтады. Бұл қақтығыстарға холера эпидемиялары, шетелдік араласу және кедейліктегі адамдардың қиын жағдайы қосылды, нәтижесінде Орталық Америкада түрлі азаматтық соғыстар басталды. Морасан 1842 жылдың 15 қыркүйегінде консерваторлар тарапынан Коста-Рикада тұтқынға алынып, өлімге ұшырады, бұл UPCA-ның ресми түрде таратылуын білдірді. Оның өлімі туралы хабардан кейін либералдар мен консерваторлар арасындағы күрес одан да күшейді. Моразанның күрес еткен либералдық идеалдары бүгінге дейін сақталып қалғаны айтылады. Сонымен қатар, орталық биліктің болмауы тиімсіздікке алып келді және әртүрлі елдер арасындағы даулар мен сенімсіздікті күшейтті. Шындығында, экономикалық және/или саяси келіссөздер жүргізуге келген шетелдіктер әр аймаққа жеке-жеке келісуге баруға мәжбүр болды, бұл олар үшін ыңғайсыздық тудырды.

20 ғасыр

1907 жылы Орталық Американың сот органы құрылды. 1960 жылдың 13 желтоқсанында Гватемала, Сальвадор, Гондурас және Никарагуа Орталық Америка ортақ нарығын (CACM) құрды. Коста-Рика CACM-ге қатысудан бас тартты. CACM-нің мақсаты – импортты алмастыру индустрияландыру саясатын дамыту және саяси бірігуді нығайту болды. Жоба дереу экономикалық табысқа жетті, бірақ 1969 жылы Сальвадор мен Гондурас арасындағы «Футбол соғысынан» кейін тоқтатылды. 1930 жылдары United Fruit Company компаниясы Орталық Америка мен Кариб бассейнінде 3,5 миллион акр жерге ие болды және Гватемаладағы ең ірі жер иесі атанды. Мұндай иеліктер оған кіші елдердің үкіметтеріне үлкен ықпал етуге мүмкіндік берді. Осы факторлардың бірі «Банан республикасы» деген тіркестің пайда болуына әкелді. Орталық Америка Парламенті 1991 жылдан бері тек кеңесші орган ретінде жұмыс істеп келеді. Аймақтық парламентке Одақтың бұрынғы төрт мүшесінен (Никарагуа, Гватемала, Сальвадор және Гондурас), сондай-ақ Панама мен Доминикан Республикасынан депутаттар кіреді. CA 4 аймағындағы адамдардың еркін қозғалысы деп аталатын тағы бір бастама бар, ол Никарагуа мен Гватемала арасындағы шекараны ашты, енді шекарадан өту үшін паспорт қажет емес, тек ұлттық куәлік (cédula de identidad) жеткілікті. Бұл бастама Халықаралық көші-қон ұйымының (IOM) қолдауымен Орталық Американың көші-қон жөніндегі директорлар комиссиясының (OCAM) келіссөздерінің нәтижесінде дүниеге келді. Бұл бастама 2007 жылдан бері күшіне енген.

Колониялық дәуір

Браун, Ричмонд Ф. Хуан Фермин де Айсинена, Орталық Американың отарлық кәсіпкері, 1729–1796. Норман: Оклахома университетінің баспасы, 1997. Дим, Джордана және Кристоф Белобр, редакторлар. Борбондық Орталық Америкадағы саясат, экономика және қоғам. Норман: Оклахома университетінің баспасы, 2007. Герхард, Питер. Жаңа Испанияның оңтүстік-шығыс шекарасы. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1979. Джонс, Грант Д., Майялардың соңғы патшалығын бағындыру. Стэнфорд, Калифорния: Стэнфорд университетінің баспасы, 1998. Джонс, Грант Д., Майялардың испан билігіне қарсылығы: отарлық шекарадағы уақыт және тарих. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, шамамен 1989. Кинкейд, Д. Т., ред. Орталық Америкадағы отарлық қала құрылысы. Севилья, 1985. Лэннинг, Джон Тейт, Сан-Карлос де Гватемала университетіндегі XVIII ғасырдың ағартушылық дәуірі. Итака: Корнелл университетінің баспасы, 2001. МакЛеод, Мурдо Дж., Испандық Орталық Америка: Әлеуметтік-экономикалық тарих, 1520–1720. Беркли және Лос-Анджелес: Калифорния университетінің баспасы, 1973. Патч, Роберт В. Үндістер және Орталық Американың отарлық саяси экономикасы, 1670–1810. Норман: Оклахома университетінің баспасы, 2013. Шерман, Уильям. XVI ғасырдағы Орталық Америкадағы мәжбүрлеген жұмыс. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 1979. Вортман, Майлз. Орталық Америкадағы отарлық үкімет және қоғам. Нью-Йорк, 1982.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Бетл, Лесли. "Латын Америкасының Кембридж тарихы". 3-том, Кембридж университеті баспасы, 2009 жыл. Бут, Джон А., Кристин Дж. Уэйд және Томас Уокер, редакторлар. Орталық Американы түсіну: жаһандық күштер, көтеріліс және өзгерістер (Westview Press, 2014) Булмер Томас, Виктор. 1920 жылдан бергі Орталық Американың саяси экономикасы. Нью-Йорк: Кембридж университеті баспасы, 1987 жыл. Коутсворт, Джон Х. Орталық Америка және АҚШ: клиенттер мен `колосс (Twayne Pub, 1994) ЛаФебер, Уолтер. Сөзсіз революциялар: Орталық Америкадағы АҚШ (2-басылым). Нью-Йорк, Нортон және компания, 1993 жыл. ЛеоГранде, Уильям М. Біздің ауламыз: Орталық Америкадағы АҚШ, 1977–1992 жылдар (Солтүстік Каролина университеті баспасы, 1998 жыл). Онлайн нұсқасы. Ропп, Стив С. және Джеймс А. Моррис. "Орталық Америка: дағдарыс және бейімделу". Альбукерки: Нью-Мексико университеті баспасы, 1984 жыл.