Кіріспе
Гватемаладағы Кетсальтенанго қаласы (ketsalteˈnaŋɡo, сонымен қатар оның майя атауы Xelajú немесе Xela) – Гватемаладағы осы аттас департамент пен муниципалитеттің орталығы. Қала тау аңғарында, теңіз деңгейінен ең төмен нүктесінде бір метр биіктікте орналасқан. Қала ішінде биіктік көрсетілгеннен де жоғары болуы мүмкін. Кетсальтенанго муниципалитеті муниципалитеттердің аумағынан тұрады. Кетсальтенанго муниципалитетімен шектесетін муниципалитеттер: Салькаха, Кантел, Альмолонга, Зунил, Эль Пальмар, Консепсьон Чикирихапа, Сан-Матео, Ла-Эсперанса және Олинтепеке – Кетсальтенанго департаментінде, ал Сан-Андрес-Шекул – Тотоникапан департаментінде.
Quetzaltenango (ketsalteˈnaŋɡo, also known by its Maya name Xelajú or Xela ) is both the seat of the namesake Department and municipality, in Guatemala. The city is located in a mountain valley at an elevation of above sea level at its lowest part. It may reach above within the city. The Municipality of Quetzaltenango consists of an area of Municipalities abutting the municipality of Quetzaltenango include Salcajá, Cantel, Almolonga, Zunil, El Palmar, Concepción Chiquirichapa, San Mateo, La Esperanza, and Olintepeque in Quetzaltenango department and San Andrés Xecul in Totonicapán department.
Тарих
Колумбияға дейінгі кезеңде Кетсальтенанго – Хелажу деп аталатын Мам Майя халқының қаласы болды, бірақ испандықтар басып алған кезде ол Кумаркайдың Киче патшалығының бір бөлігіне айналды. Атауы "он таудың астында" деген мағынаны білдіретін xe laju' noj сөзінен шыққан болуы мүмкін. Испандықтар алғаш келген кезде бұл қала 300 жылдан астам уақыттан бері болған. Осы жерде конкистадор Педро де Альварадо өз одақтастарының көмегімен Майя билеушісі Текун Уманды жеңіп, өлтірді. 1520 жылдары Альварадо Испания үшін қаланы жаулап алғанда, ол оны өзінің Орталық Мексикадағы үнді одақтастары қолданған науатль тіліндегі "Кетсальтенанго" деп атады, бұл әдетте "кетцаль құсының орны" дегенді білдіреді. Кетсальтенанго отарлық дәуірде қаланың ресми аты болды. Дегенмен, көптеген адамдар (әсіресе жергілікті халық) қаланы "Хелажу" немесе көбінесе "Хела" деп атайды, ал кейбіреулері оны мақтан тұтады, бірақ ресми емес, оны "Майялардың астанасы" деп санайды. 1838 жылдан 1840 жылға дейін Кетсальтенанго – Орталық Америка Федеративтік Республикасының штаттары мен провинцияларының бірі Лос-Альтос штатының астанасы болды. Одақ ыдыраған кезде Рафаэль Каррера әскері Кетсальтенангоны басып алып, Гватемаланың бір бөлігіне айналдырды. 1850 жылы қалада шамамен 20 000 адам тұрды. 19 ғасырда бұл аймақта кофе маңызды өнім ретінде танымал болды. Нәтижесінде Кселаның экономикасы гүлденді. Қалада әлі де әдемі Belle Époque сәулет өнерінің үлгілерін табуға болады. 1902 жылдың 24 қазанында сағат 17:00-де Санта-Мария жанартауы атты. Кетсальтенангоға тас пен күл түсіп, жарылыстан бір сағат өткен соң, кешкі сағат 6-да болды. 1920 жылдары Ванушка Кардена Барахас есімді жас рома әйелі қайтыс болып, Ксела қаласындағы зиратқа жерленді. Оның қабірінің айналасында гүл әкелген немесе қабірінде тілек жазған адамдар бұрынғы романтикалық серіктестерімен қайта қосылады деген аңыз пайда болды. Гватемалалық әнші-күйші Альваро Агилар осы аңызға негізделген ән жазды. 1930 жылы Гватемаладағы жалғыз электр темір жолы Ferrocarril de Los Altos ашылды. Ол AEG және Krupp компаниялары салған және 14 вагоны болды. Жол Кетсальтенангоны Сан-Фелипе, Ретальхулеумен байланыстырды. Бірақ көп ұзамай оны тасқын қиратты және 1933 жылы бұзылып тасталды. Кетсальтенанго халқы әлі де темір жолмен мақтанады. Қала орталығында теміржол мұражайы ашылды. 1990 жылдардың соңынан бастап Кетсальтенангода экономикалық өсім байқалды, бұл оны Гватемала экономикасына екінші ең көп үлес қосатын қалаға айналдырды. Алғашқы биік ғимараттар салынып жатқандықтан, 2015 жылға қарай 15 қабатқа дейін биіктігі бар ғимараттармен әдемі көкжиекке ие болады деп күтілуде. 2008 жылы Орталық Америка Конгресі PARLACEN әр жылдың 15 қыркүйегінде Кетсальтенанго Орталық Американың мәдениет астанасы болатынын жариялады. Кетсальтенанго 2018 жылғы Орталық Америка және Кариб теңізі ойындарына үйлестіруші болуға тиіс еді, бірақ бұл шараға қаражат жетіспеуіне байланысты бас тартты. 2022 жылдың наурыз айында жергілікті белсенділер 2017 жылдың маусым айында муниципалдық билік орындары қабылдаған қала даму жоспарына наразылық білдіру үшін Валле-де-Палахунож маңындағы орталық қалдықтар қоймасын блокадалауды бастады.
Климат
Кёппен климаттық жіктеліміне сәйкес Кетцальтенангода субтропикалық таулы климат (Cwb) орналасқан. Жалпы алғанда, Кетцальтенангодағы климат жұмсақтан салқынға дейін өзгереді, кейде сирек жылы күндер болады. Күнделікті ең жоғары температура әдетте түскі уақытта шамамен 12:00-де жетеді. Содан кейін температура өте жылдам төмендейді. Қала жаңбырлы маусымды қоспағанда, құрғақ болады. Кетсальтенанго Гватемаладағы ең салқын ірі қала. Кетсальтенангода (Гватемаланың басқа да аймақтарындағыдай) екі негізгі маусым бар: мамырдың соңынан қазанның соңына дейін созылатын жаңбырлы маусым және қарашаның басынан сәуірге дейін созылатын құрғақ маусым. Жаңбырлы маусымда жаңбыр үнемі жауады, көбінесе түстен кейін, бірақ кейде күні бойы немесе кем дегенде таңертең жауады. Құрғақ маусымда қала бірнеше ай бойы жаңбыр көрмейді. Ең суық айлар – қарашадан ақпанға дейін, орташа ең төменгі температурасы және орташа ең жоғары температурасы . Ең жылы айлар – наурыздан шілдеге дейін, орташа ең төменгі температурасы және орташа ең жоғары температурасы . Жылдық орташа ең төменгі температурасы және орташа ең жоғары температурасы .
Экономика
Тарихи тұрғыдан алғанда, қалада бидай, жүгері, жемістер және көкөністер өндірілді. Сондай-ақ, сау мал шаруашылығы дамыған. Мал бүкіл елге және Сальвадорға экспортталды. 1850 жылы ең көп экспортталған өнім бидай болды, одан кейін какао, қант, жүн және мақта экспортталды. Қаланың биік орналасқандығының арқасында көптеген спортшылар осында дайындықтан өтті, мысалы, Олимпиаданың күміс жүлдегері Эрик Баррондо және 2004 жылғы Куба волейбол командасы. Су спорты командасы ұлттық және халықаралық жарыстарда сәтті өнер көрсетті. Кетсальтенанго 2018 жылғы Орталық Америка және Кариб теңізі ойындарын қабылдаудан бас тартты. Олар 2016 жылға дейін 30 000 орындық стадион және жабық спорт түрлері мен су спорты үшін жеті жаңа нысан салуды жоспарлаған.
Көлік
Қалада жылдам және арзан қозғалу үшін шағын автобустар жүйесі бар. Микроавтобус – іші орындықтармен толы үлкен фургон. Микроавтобустар өтетін маршрутына қарай нөмірленеді (мысалы, "Ruta 7"). Қалада мемлекеттік басқарудағы қоғамдық көлік жүйесі жоқ. Қоғамдық көлік құралы автобус немесе микроавтобус ғана. Басқа қалаларға сапар автобуспен жасалады. Велосипедпен жүру – маңындағы ауылдарға және олардың ішінде саяхаттаудың бір жолы. Кетсальтенанго әуежайы қалаға әуе тасымалын ұсынады.