Кіріспе

Эль-Сальвадор тарихы Мезоамерика халықтарының бірнеше тобынан басталады, әсіресе пипиль, ленка және майя тайпаларынан. 16 ғасырдың басында Испания империясы осы аумақты жаулап алып, Мексика қаласынан басқарылған Жаңа Испания вице-корольдігіне қосты. 1821 жылы Эль-Сальвадор Испаниядан Бірінші Мексика империясының құрамында тәуелсіздік алды, бірақ екі жылдан кейін Орталық Америка Федеративтік Республикасының құрамынан бөлініп шықты. 1841 жылы республика тәуелсіздік алғаннан кейін Эль-Сальвадор Гондурас және Никарагуамен қысқа мерзімді одақ құрғанға дейін тәуелсіз мемлекет болды, ол 1895 жылдан 1898 жылға дейін жалғанған Орталық Американың Ұлы Республикасы деп аталды. 20 ғасырда Эль-Сальвадорда созылмалы саяси және экономикалық тұрақсыздық болды, оған төңкерістер, көтерілістер және АҚШ-тың араласуы салдарынан туған авторитарлық үкіметшілердің алмасуы тән болды. Тұрақты әлеуметтік-экономикалық теңсіздік пен азаматтық наразылықтар 1980 жылдары әскери басшылықтағы үкімет пен солшыл партизандық топтардың коалициясы арасында болған қантөгіс Эль-Сальвадор азаматтық соғысына әкеп соқты. 1992 жылы келіссөздер нәтижесінде көп партиялық конституциялық республика құрылды, ол бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Эль-Сальвадор экономикасы тарихи түрде ауыл шаруашылығымен байланысты болды, ол колониялық кезеңдегі ең маңызды дақыл – индиго (испан тілінде – анил) өсімдігімен басталды, одан кейін кофе өндірісі дамыды, ол 20 ғасырдың басында экспорттық табыстың 90 пайызын құрады.

Колумбияға дейінгі тарих

Испанияның басып алуына дейін, Ел-Сальвадор деп аталатын аймақ үш үнді мемлекетінен және бірнеше биліктерден тұрған. Сальвадордың орталық бөлігінде ұзақ жылдар бойы қоныстанған, көшпелі науа тайпасы – пипильдер немесе пипильдер өмір сүрді. Пипильдер испандықтардың билігін оңтүстікке қарай кеңейту әрекеттеріне күшті қарсылық көрсетті. Шығыс аймақты ленка халқы қоныстандырып, басқарды, ал Лемпа өзенінің солтүстік аймағын майя халқы – чʼортиʼлер қоныстандырып, басқарды. Олардың мәдениеті көршілес ацтектер мен майялардың мәдениетіне ұқсас болды. 1400 жыл бұрынғы бірнеше археологиялық орындар 6 метрлік (20 фут) жанартау күлінің астында сақталған күйде табылған.

Испандықтардың жаулауы (1524-1525)

1524 жылы Педро де Альварадо Акахутла шайқасында король Атлакатль және принц Атональ басқарған пипиль жауынгерлерінің қарсылығына тап болғандықтан Кускатланның Эль Сеньориосын бақылауға жасаған алғашқы испан тырабы сәтсіз аяқталды. 1525 жылы ол қайта оралып, аймақты Мексика Аудиенциясының басқаруына өткізе алды.

Испанияның отарлау кезеңінде (15251821)

Испандықтар басып алғаннан кейін, аймақ Гватемаланың Бас капитандығының құрамына кірді. Педро де Альварадо 1541 жылы қайтыс болғанға дейін бірінші губернатор болды. Аймақ қысқа мерзімге (1538 жылдан 1543 жылға дейін) қысқа ғұмырлы Панаманың Корольдік сот астында болды, содан кейін Орталық Американың көп бөлігі Гватемаланың жаңа Корольдік сотының билігіне берілді. Осы кезеңде аймақ Сан-Сальвадор провинциясы, Сан-Мигель провинциясы және Изалькос провинциясы болып бөлінді. 1579 жылы Сан-Сальвадор провинциясы алкадия майор (бас мэр кеңсесі) мәртебесіне ие болды. 1786 жылы ол интендантураға, ал 1821 жылы провинциялық кеңеспен провинцияға айналды. 1824 жылы Сан-Сальвадор және Сонсонате Сальвадор штаты ретінде біріктірілді (Орталық Америка Федеративтік Республикасының құрамында).

Тәуелсіздік үшін күрес (1821-1841)

XIX ғасырдың басында Наполеонның Испанияны басып алуы бүкіл испан Америкасында көтерілістердің басталуына әкелді. Тәуелсіздікке ұмтылғандардың барлық шайқастары 1810-1821 жылдар аралығында Жаңа Испанияның орталығында, қазіргі Мексиканың орталық аймағында өтті. 1821 жылы Мексика қаласында вице-король жеңілгеннен кейін, тәуелсіздік туралы хабар Жаңа Испанияның барлық аумақтарына, соның ішінде Гватемаланың бұрынғы генерал-капитанының интенданцияларына жіберілді. 1821 жылғы Орталық Америка Тәуелсіздік Актісі арқылы бұл жарияланды. Тәуелсіздік жарияланғаннан кейін Жаңа Испания Парламенті Испания королі Фердинанд VII-нің Жаңа Испанияның императоры болуын, бірақ екі елде де жеке заңдар мен өздерінің заң шығару органдары болуын көздеді. Егер король бұл ұсыныстан бас тартса, заң бойынша Бурбон әулетінің тағы бір мүшесі Жаңа Испания тағына отыруға құқылы болды. Алайда Фердинанд VII Жаңа Испанияның тәуелсіздігін мойындамады және Испания ешбір еуропалық ханзадаға Жаңа Испания тағына отыруға рұқсат бермейтінін мәлімдеді. Парламент 1822 жылғы 19 мамырда Агустин де Итурбидені Жаңа Испанияның императоры деп жариялады және Жаңа Испанияны Мексика империясы деп атады. Мексика империясының құрамына Жаңа Испанияның континенттік интенданциялары мен провинциялары, соның ішінде Гватемаланың бұрынғы генерал-капитаны кірді. Мексикаға қосылудан қорқып, Сальвадор АҚШ-қа штат мәртебесін беру үшін үндеу жасады. Бірақ 1823 жылы Мексикадағы төңкеріс император Агустин де Итурбидені құлатты, ал Мексиканың жаңа конгресі Орталық Америка интенданцияларына өз тағдырларын өздері шешуге мүмкіндік берді. Сол жылы генерал Мануэль Хосе Арсе басшылығымен Орталық Америка Федеративтік Республикасы (ОАФР) құрылды, оған Орталық Американың бес интенданциясы кірді. Интенданциялар ОАФР аясында штаттарға айналды. 1832 жылы Анастасио Акино Ла-Пас провинциясының шағын қаласы Сантьяго Нонуалькода креолдар мен метистерге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Жергілікті халықтың наразылығының себебі – үнемі зорлық-зомбылық пен өңдеуге жердің жетіспеушілігі болды. Жерді бөлу мәселесі Сальвадор тарихында көптеген саяси қақтығыстардың туындауына себеп болды. ОАФР 1841 жылғы ақпан айында таратылды, ал Сальвадор 18 ақпан күні тәуелсіз республика ретінде мойындалды.

Олигархияның өрлеуі

XIX ғасырдың басында Сальвадор экономикасы бір ғана экспорттық өнім – индиго өндірісіне тәуелді болды. Бұл бай жер иелерін белгілі бір жерлерге тарту етті, ал басқа жерлерді, әсіресе бұрынғы жанартау атқылауларының маңындағы жерлерді кедей және жергілікті қауымдарға күнкөріс шаруашылығы үшін қалдырды. XIX ғасырдың соңында табиғи индиго синтетикалық химиялық бояулармен алмастырылды. Жер иелері бұл өнімді жаңадан сұранысқа ие болған кофемен алмастырды. Бай иелер кедейлерге және жергілікті тұрғындарға қалдырған жерлер кенеттен құнды болып кетті. Элита заң шығарушы орган мен президентті бақылап, адамдарды жерлерінен шығарып тастайтын шалақ заңдарды қабылдады, нәтижесінде Сальвадор халқының басым көпшілігі жерсіз қалды, өйткені олардың бұрынғы жерлері жаңа кофе плантацияларына (финкаларға) қосылды. XIX ғасырдың соңында кофе өнеркәсібі олигархияны тудырды, ол сол кезден бері Сальвадордың жері мен байлығының көп бөлігін бақылап келеді. "Он төрт отбасы" ("las catorce familias") – де Сола, Ллах, Хилл, Меза Аяу, Дуэнас, Далтон, Регаладо, Кинонес, Флорес және Салаверрия сияқты фамилиялары бар – осы олигархияны көрсетеді. Бұл олигархия көп жағдайда Еуропадағы Орта ғасырларда болған феодалдық жүйенің билеушілері сияқты әрекет етті. Конституция олигархтардың пайдасына бірнеше рет (1855, 1864, 1871, 1872, 1880, 1883 және 1886 жылдары) өзгертілгенімен, бірнеше қағидалар өзгеріссіз қалды. Бай жер иелеріне ұлттық заң шығарушы орган мен экономикада үстемдік берілді. Мысалы, 1824 жылғы конституцияда 70 депутаттан тұратын біржақты заң шығарушы орган қарастырылған, оның 42 орыны жер иелеріне бөлінген. Президентті жер иелерінен таңдап алатын. Сальвадордың 14 аймақтық департаментінің әрқайсысында президент тағайындаған губернатор болды. Конституцияның жиі өзгерісі, көбінесе, әртүрлі президенттердің билікті сақтап қалу әрекеттерімен байланысты болды. Мысалы, президент Герардо Барриос өзінің өкілеттігі мерзімін ұзарту үшін жаңа конституция жасады. Сальвадордағы демократиялық процесс нәзік тепе-теңдікте тұр, себебі Заң шығарушы Ассамблея Шапультепек бейбіт келісімінен кейін кешірім жариялады. Осы кешірімнің нәтижесінде соғысқа дейін, соғыс кезінде және содан кейін жасалған қылмыстарға жауапты ешкім сотталған жоқ.

Соғыстан кейінгі кезең (19922019)

FMLN 1994 жылғы президенттік сайлауға саяси партия ретінде қатысты. ARENA үміткері Армандо Кальдерон Сол сайлауда жеңіске жетті. Өкіметтік кезеңінде Кальдерон Сол неолибералдық саясатты іске асырды, оның ішінде бірнеше ірі мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендірді. FMLN 1997 жылғы заң шығару және әкімшілік сайлауларда күшейіп шықты, олар Сан-Сальвадор қаласының мэрін жеңіп алды. Дегенмен, президенттікке үміткерді іріктеу процесіндегі ішкі дау-дамай партияның беделін түсірді. 1999 жылғы 7 наурыздағы сайлауда ARENA өз үміткері Франсиско Флорес Переспен қайтадан президенттікке жеңіске жетті. 2004 жылғы 21 наурыздағы президенттік сайлауда ARENA тағы да жеңіске жетті, бұл жолы үміткері Антонио Сака партияның үшінші тікелей мерзіміне қол жеткізді. Сол сайлауда экономист Ана Вильма де Эскобар Эл-Сальвадордың алғашқы әйел вице-президенті атанды. Сайлау қорытындысы партия ретінде тіркелу үшін сайлау заңында белгіленген 3% шегіне жетпеген шағын партиялардың (PCN, PDC және CD) таратылуын да білдірді. Соғыстан кейінгі кезеңде Эл-Сальвадорда «марас» немесе бандалар түрінде ұйымдасқан қылмыс мәселелері күрт өршиді, бұл негізінен АҚШ-тан Эл-Сальвадор азаматтарының депортациялануына байланысты болды. Осы мәселені шешу үшін құрылған екі құқық қорғау бағдарламасы – La Mano Dura және Mano Superdura – сәтсіз аяқталды. Қазіргі уақытта Эл-Сальвадордың шетел валютасының ең ірі көзі – шетелде жүрген Эл-Сальвадор азаматтары жіберген ақшалай аударымдар, олардың құны 2 миллиард АҚШ долларынан асып кеткені бағаланды. АҚШ, Канада, Мексика, Гватемала, Коста-Рика, Австралия және Швеция сияқты елдерде 2 миллионнан астам Эл-Сальвадор азаматы тұрады. 2009 жылғы президенттік сайлауда бұрынғы журналист, FMLN үміткері Маурисио Фунес президенттікке жеңіске жетті. Бұл Эл-Сальвадор тарихында солшыл саяси партияның алғашқы жеңісі болды. Фунес 2009 жылдың 1 маусымында президенттік қызметін бастады, ал Сальвадор Санчес Серен вице-президент болды. 2014 жылы Серен солшыл FMLN үміткері ретінде сайлауда жеңіске жеткеннен кейін президенттік лауазымына кірісті. Серен Азамат соғысында партизандық қозғалыстың жетекшісі болған және президенттік лауазымды атқарган алғашқы бұрынғы көтерілісші. Оның басшылығымен Эл-Сальвадор қоршаған ортаны және халық денсаулығын қорғау мақсатында өз аумағында металл кенін өндіруге тыйым салған әлемдегі алғашқы ел атанды.

Сыбайлас жемқор президенттер

Бұрынғы президент Маурисио Фунес 2014 жылы заңсыз байып, ақшаны жылыстатқан деген айыппен Никарагуаға қашып кетті. 2017 жылы Сальвадор соты Фунес пен оның ұлының біреуі заңсыз байығанын растады. 2019 жылы Фунес әлі де Никарагуада тұрып жатқан. 2023 жылы Фунес президенттік қызметін атқарып жүрген кезінде жасаған келісімдерге байланысты 14 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол салықтан қашу үшін тағы алты жылға сотталды және АҚШ Мемлекеттік департаменті оған санкция салды. 2018 жылы бұрынғы президент Антонио Сака өзінің бизнесі мен үшінші тараптарға 300 миллионнан астам АҚШ долларын мемлекеттік қаражаттан бұрып жібергені үшін кінәсін мойындағаннан кейін 10 жылға сотталды. 2023 жылы бұрынғы президент Сальвадор Санчес Серен вице-президент қызметін атқарып жүрген кезінде "ақшаны жылыстату арқылы коррупцияға қатысқаны" үшін АҚШ Мемлекеттік департаменті тарапынан санкцияланды. Халықаралық дағдарыс тобының (ICG) 2020 жылғы есебінде Букеле 2019 жылдың маусымында президент болғаннан бері Сальвадордағы адам өлтіру көрсеткіші 60 пайызға дейін төмендегені айтылды. Бұл құбылыс үкімет пен кейбір маралар арасындағы ресми емес "бір-біріне тиіспеу келісімімен" байланысты болуы мүмкін. Президент Найиб Букеле азаматтар арасында өте танымал. Сауалнамаға сәйкес, респонденттердің 96 пайызы оның жұмысын "жақсы" немесе "өте жақсы" деп бағалаған. Сальвадордың заң шығарушы сайлауы 2021 жылдың ақпан айында маңызды табысқа жетті. Букеле құрған "Жаңа идеялар" партиясы (Nuevas Ideas) және оның одақтастары (GANA Жаңа идеялар) дауыс берушілердің үштен екісінен астамын жеңіп алды. "Жаңа идеялар" 84 орындық парламентте 56 орынды жеңіп алды. Бұл көпшілік Президент Букелеге судьяларды тағайындауға және заңдарды қабылдауға (мысалы, президенттік мерзімнің шегін жоюға) мүмкіндік берді. 2021 жылдың қыркүйегінде Сальвадордың Жоғарғы соты Конституция президенттің екі рет қатарынан қызмет етуіне тыйым салғанына қарамастан, Букелеге 2024 жылы екінші мерзімге сайлауға қатысуға рұқсат берді. Бұл шешімді президент Букеле тағайындаған судьялар жасады. 2021 жылы Сальвадор Букеле басшылығымен Биткойнді заңды төлем құралы ретінде қабылдады. Ол кезде оның құны 52 000 АҚШ долларына тең болатын. 2022 жылдың қаңтарында Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) Сальвадорды Биткойнді заңды төлем құралы ету туралы шешімін кері қайтаруға шақырды. Биткойн құны тез арада жартысына төмендеді, бұл Сальвадор үшін экономикалық қиындықтарға әкелді. Президент Букеле Сальвадордағы жанартаудың іргесінде Биткойн қаласын салу жоспарларын жариялады. 2024 жылдың наурызында Биткойн құны қайта өсіп, бұрынғы ең жоғары көрсеткішін 64 700 АҚШ долларынан асып түсті. 2022 жылы Сальвадор үкіметі қылмыстық топтармен және оларға байланысты зорлық-зомбылықпен күресті күшейтті. 27 наурызда төтенше жағдай жарияланды және 20 шілдеде ұзартылды. 53 000-нан астам күдікті топ мүшелері қамауға алынды. Бұл адам өлтіру, қорқыту және басқа да қылмыстардың айтарлықтай төмендеуіне әкелді. 2024 жылдың қаңтарында адам өлтіру көрсеткіші бір жылдың ішінде 70 пайызға жуық төмендегені хабарланды, 2022 жылы 495 адам өлтірілді, ал 2023 жылы 154 адам өлтірілді. 2024 жылдың 4 ақпанында президент Найиб Букеле жалпы сайлауда 83 пайыз дауыспен қайта сайланды. Оның "Жаңа идеялар" партиясы Сальвадор парламентінің 60 орынының 58-ін жеңіп алды.