Кіріспе

Гватемаланың астанасы және ең ірі қаласы – Гватемала қаласы (lang es), ел ішінде Гуате деп те аталады, Гватемаланың астанасы және ең ірі қаласы. Бұл сонымен қатар Гватемала департаментінің астанасы және Орталық Америкадағы ең көп халқы бар қалалық аймақ. Қала елдің оңтүстік-орталық бөлігінде, Valle de la Ermita деп аталатын тау аңғарында орналасқан. Гватемала қаласы б.з.д. 1500 жыл шамасында негісталған Майя қаласы Каминальхуюдың орнында салынған. 1776 жылы Ла Антигуада болған жер сілкінісінен кейін ол Гватемаланың генерал-капитандығының астанасы болды. 1821 жылы Гватемала қаласында Орталық Американың Испаниядан тәуелсіздігі жарияланды, содан кейін ол жаңа құрылған Орталық Американың Біріккен провинцияларының (кейіннен Орталық Америка Федеративтік Республикасының) астанасы болды. 1847 жылы Гватемала өзін тәуелсіз республика деп жариялады, оның астанасы Гватемала қаласы болды. Алғашқыда астана қазіргі Антигуа Гватемалада орналасқан, ал 1776 жылы қазіргі орнына көшірілді. Гватемала қаласы 1917-18 жылдардағы жер сілкіністерінен дерлік толығымен қирады. Жер сілкінісінен кейінгі қайта құрулар нәтижесінде қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, көбірек заманауи болды. Бүгінде Гватемала қаласы Гватемаланың саяси, мәдени және экономикалық орталығы болып табылады.

Аттар

Гватемала қаласы (lang es) гватемалалықтар арасында Lang es немесе Guate деп белгілі. Оның ресми атауы – lang es (Аспенсияның Жаңа Гватемалы). Бұл атаудың себебі, ескі Гватемала (Лангэс) жер сілкінісінен қирағаннан кейін қала жаңадан салынған. Сондай-ақ, Аспенсия – бұл 15 тамызда тойланатын қала мерекесіне арналған Аспанға көтерілу мерекесінің құрметіне берілген атау.

Ерте тарих

Гватемала қаласының қазіргі орнында адамдар қоныстануы Майялармен бірге басталды, олар Каминальююде үлкен салтанатты орталық салды. Юкатан түбегіндегі Майя жазығынан тыс жердегі ең ірі Майя қонысы болған бұл орталық, б.з.д. 300 жыл шамасында мезоамерикадағы Колумбқа дейінгі өркениеттер үшін құнды тауар – обсидианның өндірілуі мен саудасының артуына байланысты маңызға ие болды. Кейін Каминальюю б.з. 300 жылы белгісіз себептермен құлады. Бірнеше күшті жер сілкінісі ескі астана Антигуа Гватемаланы қиратып, оны испан отаршылдық билігі үшін пайдалануға жарамсыз етті. Осы кезеңде Гватемала қаласының соборы мен Капитан-генерал сарайы бар орталық алаң салынды. 1821 жылы Орталық Америка Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін қала Орталық Америка Біріккен Провинцияларының астанасы болды. 19 ғасырда 1850 жылдары монументалды Каррера театры, ал 1890 жылдары қазіргі Президент сарайы салынды. Осы кезде қала 30 маусым бульвары және басқа жерлерде кеңейіп, өсіп келе жатқан қаланың шетіндегі жергілікті елді мекендерді ығыстырды. 1917-1918 жылдардағы жер сілкінісі көптеген тарихи құрылыстарды қиратты. Президент Хорхе Убиконың кезінде 1930 жылдары ипподром және көптеген жаңа қоғамдық ғимараттар салынды, бірақ 1917-1918 жылдардағы жер сілкінісінен кейін пайда болған шалаптардағы жағдай жақсармады. Гватемала қаласы табиғи апаттарға ұшырауын жалғастыруда, соңғысы 2010 жылдың мамыр айында болды: Пакая жанартауының атқылауы және екі күннен кейін Агата тропикалық даулынан құйылған нөсерлі жаңбыр.

Қазіргі заманғы тарих

Гватемала қаласы Гватемала мемлекетінің экономикалық, үкіметтік және мәдени орталығы болып табылады. Қала сонымен қатар Гватемаланың басты көлік торабы қызметін атқарады, Ла Аврора халықаралық әуежайы орналасқан және Гватемаланың көптеген маңызды тас жолдарының бастапқы немесе соңғы нүктесі болып табылады. Өркендеген экономикасының арқасында қала Гватемаланың шалқарынан жүздеген мыңдаған ауыл тұрғындарын өз тартады және Гватемалада қоныстанғысы келетін көптеген шетелдіктер үшін басты кіру қақпасы болып табылады. Қаланың ішінде түрлі-түрлі мейрамханалар, қонақүйлер, дүкендер және заманауи BRT (Transmetro) көлік жүйесінен өзге, көптеген өнер галереялары, театрлар, спорт ареналары мен мұражайлар (соның ішінде Колумбияға дейінгі кезеңнің құнды өнер коллекциялары) бар, сондай-ақ мәдени ұсыныстардың саны күннен-күнге артып келеді. Гватемала қаласы Орталық Америка аймағына ғана тән тарих пен мәдениетке ие болғанымен қатар, IMAX кинотеатрынан бастап, Гватемала мен Орталық Америкада түсірілген тәуелсіз фильмдердің тұңғыш рет көрсетілетін Ícaro кинофестиваліне (Festival Ícaro) дейін әлемдік деңгейдегі қалаға тән барлық жаңашылдықтарды ұсынады.

Құрылым мен өсу

Гватемала қаласы елдің таулы аймақтарында, оңтүстіктегі Тынық мұхитының жағалау жазығы мен солтүстік Петен аймағының төмендіктері арасында орналасқан. Қаланың қалалық аймағы соңғы кезде өте қарқынды өсіп, көршілес муниципалитеттердің көп бөлігін қамтыды: Вилла-Нуэва, Сан-Мигель-Петапа, Микско, Сан-Хуан-Сакатепекес, Сан-Хосе-Пинула, Санта-Катарина-Пинула, Фрайханес, Сан-Педро-Аямпук, Аматитлан, Вилла-Каналес, Паленсия және Чайнаутла. Бұл аумақ қазір Гватемала қаласының қалалық аймағы деп белгіленеді. Қала Рауль Агилар Батрес жасаған 22 аймаққа ("Zonas") бөлінген, әр аймақтың өз көшелері ("Calles"), даңғылдары ("Avenidas") және кейде "Диагональ" көшелері бар. Бұл қаладағы мекенжайды табуды жеңілдетеді. Аймақтар 1–25 нөмірленген, ал 20, 22 және 23 аймақтары жоқ, себебі олар басқа екі муниципалитеттің аумағына кіретін еді. Мекенжайлар көше немесе даңғыл нөмірі бойынша беріледі, содан кейін дефис қойылып, қиылыстан метрмен қашықтығы көрсетіледі. Мысалы, INGUAT кеңсесі "7a Av. 1 17, Zona 4" – 7-авенюда, 1-көшемен қиылысынан 17 метр қашықтықта, 2-көшеге қарай орналасқан ғимарат. 7a Av. 1 17, Zona 4 және 7a Av. 1 17, Zona 10 – екі мүлдем әртүрлі мекенжай. Ұзын емес көшелер/даңғылдар жаңа нөмір алмайды, мысалы, 6A Calle – 6a және 7a арасындағы қысқа көше. Кейбір "авенидалар" немесе "кальестер" өте кең болса, нөмірінен өзге атауы да болады. Мысалы, Avenida la Reforma – 9 және 10-аймақтарды бөлетін даңғыл, ал Calle Montúfar – 9-аймақтағы 12-көше. Calle 1 Avenida 1 Zona 1 – Гватемаладағы барлық қаланың орталығы. Бірінші аймақ – Тарихи орталық (Centro Histórico), қаланың тікелей ортасында орналасқан және көптеген маңызды тарихи ғимараттарға ие: Ұлттық мәдениет сарайы (Palacio Nacional de la Cultura), Метрополитен соборы, Ұлттық конгресс, Президенттік резиденция (Casa Presidencial), Ұлттық кітапхана және Конституция алаңы (Plaza de la Constitución, бұрынғы Орталық парк). Қалалық әкімдік бұл маңызды бөлігін қайта жаңғыртуға күш жұмсады. Парктерден басқа, қала аймақтағы ойын-сауық мүмкіндіктерін ұсынады, олар Zona Viva және Calzada Roosevelt деп аталады, сондай-ақ Солтүстік төрт градусқа шоғырланған. Казинолар көптеп орналасқан, олардың бірнешеуі Zona Viva-ның әртүрлі бөліктерінде орналасқан. Шығыс базарының маңындағы аумақ қайта құрылуда. Қаржылық ауданда елдің ең биік ғимараттары орналасқан: Club Premier, Tinttorento, Atlantis ғимараты, Atrium, Tikal Futura, Қаржы ғимараты, Batteries ғимараттары, Torres Botticelli, Tadeus, INTECAP ғимараты, Royal Towers, Geminis мұнаралары, Industrial Bank мұнаралары, Holiday Inn қонақ үйі, Premier of the Americas және кеңселер, пәтерлер үшін тағы да көптеген ғимараттар бар. Сондай-ақ, Zona Pradera және Interamerica's World Financial Center сияқты жобалар да бар. Ең көрнекті әкімдердің бірі инженер Мартин Прадо Велес болды, ол 1949 жылы билікті алды және реформашы президенттер Хуан Хосе Аревало мен Жакобо Арбенс Гусман кезінде қаланы басқарды, бірақ ол сол кезде биліктегі партияның мүшесі болмаған және өзінің танымал қабілеттеріне байланысты сайланды. Кобанеро тегінен шыққан, Марта Кобосқа үйленген, Сан-Карлос университетінде оқыды. Оның басшылығымен қаланың басқа да модернистік жұмыстарының арасында инфрақұрылымдық жобалар, Эль-Инциенсо көпірі, Рузвельт даңғылының құрылысы, қаланың шығысынан батысына дейінгі негізгі бағыт, қалалық әкімдік ғимараты және отарлық қаланы кеңейтуге, оның бағыттарын дұрыстауға және қаладағы алғашқы клейверлиф түйіскенін құруға әкелген көптеген жол жұмыстары жүргізілді. Қаланың қарқынды өсуін бақылауға тырысып, ұзақ жылдар бойы қала әкімі болған Альваро Арзу бастаған қалалық әкімдік (Municipalidad de Guatemala) маңызды артериялық жолдар бойындағы өсуді бағыттау және Транзитке бағдарланған даму (TOD) қағидаларын қолдану жоспарын іске асырды. POT (Plan de Ordenamiento Territorial) деп аталатын бұл жоспар ірі артериялық жолдардың жанында аралас мақсаттағы биік ғимараттар салуға мүмкіндік беруді және олардан алыстаған сайын биіктігі мен тығыздығын біртіндеп төмендетуді көздейді. Сондай-ақ, әуежай қаланың оңтүстігінде орналасқандықтан, құрылыс нормаларына авиациялық талаптарға негізделген биіктік шектеулері енгізілгенін атап өту керек. Бұл 10-аймақтағы ғимараттың ең биік биіктігін, ал 1-аймақта – шектейді.

Климат

Тропикте орналасқан Гватемала қаласының тропикалық саванна климаты (Köppen Aw) субтропикалық таулық климатқа (Cwb) жақын, өйткені оның салыстырмалы биіктігі орташа температураны теңдестіреді. Гватемала қаласы жыл бойына көктемдей жылы болып келеді. Құрғақ маусымда кейде ыстық болатын жағдайлар туындайды, бірақ ол теңіз деңгейіндегі Орталық Америка қалаларындағыдай ыстық және ылғалды емес. Ең ыстық ай – сәуір. Жаңбырлы маусым мамырдан қазанға дейін созылады, бұл Атлант мұхитының батысында және Кариб теңізіндегі тропикалық дауылдар мен ғажайып дауылдар маусымымен сәйкес келеді, ал құрғақ маусым қарашадан сәуірге дейін жалғасады. Қала кейде желді болады, бұл ауа температурасын төмендетуге себеп болады. Қаланың орташа жылдық температурасы күндіз және түнде; орташа салыстырмалы ылғалдылығы таңертең 82% және кешке 58% құрайды; ал орташа шық нүктесі .

Жанартау қызметі

Қаладан төрт стратовулкан көрінеді, олардың екеуі белсенді. Ең жақын және ең белсендісі – Пакая, ол кейде көп мөлшерде күлді шығарады. Бұл жанартаулар Валье-де-ла-Эрмитаның оңтүстігінде орналасқан, Гватемала қаласы мен Тынық мұхитының жазық далалары арасындағы табиғи тосқауыл құрап, Гватемаланың оңтүстік аймақтарын анықтайды. Агуа, Фуэго, Пакая және Акатенанго – Сальвадор шекарасынан Мексика шекарасына дейін Гватемаланың бүкіл енін бойлап созылған 33 стратовулканнан тұратын қатар.

Жер сілкіністері

Гватемаланың жоталары мен Эрмита алқабы Отты сақинада орналасқандықтан, үлкен жер сілкінісі жиі болады. Гватемала қаласы аймағын соңғы рет 1976 жылы қатты жер сілкінісі шалып, Мотагуа жарылысында болды. Бұл жарылыс Кариб тектісі мен Солтүстік Америка тектісінің шекарасын құрайтын сол жаққа қарай жылға соққылы жарылыс болып табылады. 1976 жылғы оқиға Момент шамасы бойынша 7.5-ке тең болды. Гватемала қаласында және айналасындағы жерлерде одан аз, күші төмен жер сілкінісі жиі сезіледі.

Шөгінділер

Жаңбырлы маусымда Valle de la Ermita-да белгілі муссонға ұқсас, кұйылыс жаңбырлар жиі болады, осының салдарынан кейде қала суға кетеді. Осы қатты жаңбырлардың кесірінен, Valle de la Ermita-ны қиып өтетін каньондардың тік беткейлеріндегі шалғайдағы аудандар 2005 жылғы қазан айында болғандай, су ағысымен шайылып, батпақ астында қалады. Тропикалық толқындар, тропикалық дауылдар және дауылдар Гватемаланың таулы аймақтарына соқтығысады, бұл Гватемала қаласы аймағына кұйылыс жаңбырларды әкеліп, осы қауіпті батпақ көшкіндерін тудырады.

Құбырлық псевдокарст

2007 жылдың ақпан айында Гватемала қаласының солтүстік-шығысында тік қабырғалары бар, өте үлкен және терең дөңгелек шұңқыр пайда болып, бес адамның қаза болуына әкелді. Геологтар бұл шұңқырды "құбырлы құрылым" немесе "құбырлы псевдокарст" деп жіктесе, оның терең екені және Гватемала қаласының астындағы бос жанартау күлі, әк тас және басқа да пирокластикалық шөгінділерді кәріз суларының эрозиялап, құлату нәтижесінде пайда болғаны анықталды. Осы оқиға салдарынан мың адам эвакуацияланды. Қала әкімдігі канализация жүйесіне дұрыс күтім жасау арқылы бұл құбырлы құрылымды жойды және осы учаскені дамыту жоспарлары ұсынылды. Дегенмен, сыншылар қалалық билік қаланың ескірген канализация жүйесіне қажетті күтім жасауға немқұрайлылық танытқандығын айтады және егер шаралар қабылданбаса, одан да қауіпті құбырлы құрылымдар пайда болуы мүмкін деп болжайды. 3 жыл өткен соң 2010 жылы Гватемала қаласында тағы да шұңқыр пайда болды.

Демография

Гватемала қаласының қалалық аумағындағы халық саны шамамен 3 миллионға жуық деп есептеледі. Қала халқының өсуі Гватемаланың ең ірі және ең дамыған аймақтық экономикасына гватемалалықтардың ауылдық аймақтардан жаппай көшіп келуімен байланысты. Гватемала қаласының тұрғындары арасында испан және метис текті адамдар ең көп. Гватемала қаласында Гватемаладағы 23 түрлі майя тайпасының өкілдерінен құралған ірі жергілікті халық та бар. Көптеген майя тілдері қазір Гватемала қаласының белгілі бір аудандарында қолданылады, бұл қаланы лингвистикалық жағынан бай аймаққа айналдырады. Шетелдіктер мен иммигранттар Гватемала қаласының тұрғындарының ерекше тобын құрайды, олар қала халқының өте аз бөлігін құрайды. Саяси тұрақсыздыққа тап болған, кедей ауылдық аймақтардан жаппай көші-қонның нәтижесінде, Гватемала қаласының халқы 1970-жылдардан бері күрт өсті, бұл қаланың қолданыстағы бюрократиялық және физикалық инфрақұрылымына үлкен жүк салды. Осының салдарынан, қаладағы кейбір аудандарда үнемі көлік кептелісі, таза судың жетіспеушілігі және қылмыс деңгейінің күрт өсуі сияқты мәселелер туды. Инфрақұрылым кейбір аймақтарда дамуда және жақсаруда болғанымен, көшіп келген ауыл тұрғындарының санының артуына байланысты, олар көбінесе жағдайы нашар болып табылады.

Байланыс

Гватемала қаласы көптеген байланыс және телекоммуникация компанияларының бас кеңсесі болып табылады, олардың ішінде Tigo, Claro Telgua және Movistar Telefónica компаниялары бар. Бұл компаниялар сонымен қатар кабельдік теледидар, интернет-қызметтері және телефон байланысын ұсынады. Гватемала қаласының елдің қалған бөлігімен салыстырғанда үлкен және шоғырланған тұтынушы базасы болғандықтан, осы телекоммуникация және байланыс компаниялары өз қызметтерінің және ұсыныстарының көп бөлігін қала шегінде ұсынады. Көптеген халықаралық арналардан өзге, жеті жергілікті телеарна да бар. Халықаралық арналар балалар бағдарламаларынан, мысалы Nickelodeon және Disney Channel сияқты, ересектерге арналған бағдарламаларға дейін, мысалы E! және HBO-ға дейін қамтиды. Халықаралық бағдарламалар көбінесе АҚШ-тан келген ойын-сауықпен ұсынылса, отандық бағдарламалар көбінесе Мексикадан келген шоуларды көрсетеді. Шағын және салыстырмалы түрде кірісі шектеулі ішкі нарыққа байланысты, Гватемала қаласы жергілікті жаңалықтар мен спорттан басқа өзінің бағдарламаларын өте аз шығарады.

Экономика және қаржы

Гватемала қаласы, астана ретінде, Гватемаланың орталық банкі орналасқан, осы банк Гватемаланың ақша-несие және фискалдық саясатын әзірлейді және жариялайды. Гватемала қаласында көптеген аймақтық жеке банктердің бас кеңсесі орналасқан, олардың ішінде CitiBank, Banco Agromercantil, Banco Promerica, Banco Industrial, Banco GyT Continental, Banco de Antigua, Banco Reformador, Banrural, Grupo Financiero de Occidente, BAC Credomatic және Banco Internacional. Гватемаладағы ең ірі және ең қуатты аймақтық экономика болып табылатын Гватемала қаласы тауарлар мен қызметтердің ең ірі нарығы және Гватемаланың барлық аймағындағы мемлекеттік және жеке инвесторлар үшін ең көп инвестициялық мүмкіндіктерді ұсынады. Бұл инвестицияларға қаржыландыру аймақтық жеке банктер, сондай-ақ негізінен АҚШ-тан келетін тікелей шетелдік инвестициялар арқылы жүзеге асырылады. Гватемала қаласының кең тұтынушылар базасы мен қызмет көрсету секторы қаладағы ірі сауда желілерімен ұсырылған, олардың ішінде Siman, Hiper Paiz & Paiz (Walmart), Price Smart, ClubCo, Cemaco, Sears және Office Depot бар.

Көлік

Жаңадан жаңартылып, кеңейтілген Ла Аврора халықаралық әуежайы қала орталығының оңтүстігінде орналасқан. Ла Аврора Гватемаланың басты әуе тасымал орталығы болып табылады. Қоғамдық көлік автобустармен қамтамасыз етіледі және BRT (жылдам автобус жүйесі) жүйесімен толықтырылады. Гватемалаға қызмет ететін үш маңызды тас жол қаладан басталады (CA9 Трансокеандық тас жолы – Пуэрто-Сан-Хоседен Пуэрто-Санто-Томас-де-Кастильяға дейін –, CA1 Панамерикандық тас жолы – Мексика шекарасынан Сальвадор шекарасына дейін – және Петенге дейін). Қалалық әкімшілік тарапынан тас жолдар мен жер асты жолдарының салынуы, сағат түскісі мен кешкі уақыттағы қозғалыс кезінде қайтымды қатарларды енгізу, сондай-ақ Метрополитендік көлік полициясы (МКП) бөлімінің құрылуы қаладағы жол ағынын жақсартуға көмектесті. Бұл шараларға қарамастан, Гватемала қаласының агломерациясындағы жол тыңғырығы күшейіп келеді. 2007 жылы пайдалануға берілген, жоғары сыйымдылықтағы автобустарға арналған бөлек қатарлардан тұратын Трансметро деп аталатын BRT жүйесі, тиімді жаппай көлік жүйесін енгізу арқылы қаладағы жол ағынын жақсартуды мақсат еткен. Жүйе бес бағыттан тұрады. Шамамен 10 бағытқа дейін кеңейтілуі күтілуде, ал кейбір бағыттар үшін жеңіл немесе ауыр метро құрылысы қарастырылуда. Қазіргі таңда, дәстүрлі автобустар жолаушыларды қала шетіндегі ауысу станцияларында түсіріп, Трансметроға отыруға міндетті. Бұл жаңа Трансметро бағыттары іске қосылғанда жүзеге асырылуда. Қаладағы жаңа жаппай көлік жүйесінің енгізілуімен бірге, метро аймағында қолма-қол ақшамен төлемді азайту мақсатында Трансурбано деп аталатын алдын ала төленген автобус картасы жүйесі де енгізілуде. Осы жүйеге арналған жаңа автобус паркі Бразилиялық фирмадан сатып алынды. Metro Riel деп аталатын жеңіл рельстік жол желісі ұсынылып отыр.

Университеттер мен мектептер

Гватемала қаласында он университет бар, олардың ішінде Орталық Америкадағы ең көне жоғары оқу орны – Гватемаланың Сан-Карлос университеті. 1676 жылы құрылған Сан-Карлос университеті Гарвард университетінен басқа Солтүстік Американың барлық университеттерінен ескі. Гватемала қаласында тағы тоғыз жоғары оқу орны бар: Мариано Гальвес университеті, Панамерикан университеті, Мезоамерикан университеті, Рафаэль Ландивар университеті, Франсиско Маррокин университеті, Валье университеті, Истмо университеті, Галилео университеті, да Винчи университеті және Ауылдық университеті. Бұл тоғыз университет жекеменшік болса, Сан-Карлос университеті жоғары білім беретін жалғыз мемлекеттік оқу орны болып қалады.

Спорт

Гватемала қаласында бірнеше спорт алаңдары бар және көптеген спорт клубтары орналасқан. Футбол ең танымал спорт түрі болып табылады, оның басты клубтары – CSD Municipal, Aurora F. C. және Comunicaciones. Қаланың 5-ші аймағында орналасқан Doroteo Guamuch Flores стадионы – елдегі ең ірі стадион, одан кейін сыйымдылығы бойынша Cementos Progreso, del Ejército және El Trébol стадиондары келеді. Маңызды көпфункционалды зал – CDAG Polideportivo Domo. Қала бірнеше промо-шараларды және халықаралық спорттық жарыстарды қабылдады: 1950 жылы VI Орталық Америка және Кариб теңіздері ойындары, ал 2000 жылы ФИФА футзал әлем чемпионаты өтті. 2007 жылдың 4 шілдесінде Халықаралық Олимпиада комитеті Гватемала қаласында бас қосып, 2014 жылғы Қысқы Олимпиада мен Паралимпиаданы өткізу құқығын Сочиге берді. 2010 жылдың сәуір айында XIV Пан-Америка тау велосипеді чемпионаты өтті. Гватемала қаласы 2008 жылғы КОНКАКАФ футзал чемпионатының финалдық турнирін қабылдады, ол 2-8 маусым аралығында Polideportivo Domo-да өтті. 2024 жылғы ересектер арасындағы Пан-Америка чемпионаты 7-9 маусым аралығында Teodoro Palacios Flores ұлттық спорт сарайында (Gimnasio Nacional Teodoro Palacios Flores) өтеді.