Тарих

Жалали - Әлигарх ауданындағы көне және тарихи қала. Бұрын Нилавати деп аталатын Жалалиді Ғияс уддин Балбанның тұсында Жалалуддин Хилжи құрған. Әлигарх ауданындағы ең көне мекендердің бірі Жалали ондаған жылдар бойы қоғамдық келісімнің керемет үлгісі болып табылады. Жалалыға моғолдар мен ағылшындардың ықпалы тиді. Оның тарихы 16 ғасырға (1550-1560) дейін, Сәйедтер Шринагардан көшіп келіп, осы жерде қоныстанған кезден басталады. Оның айтуынша, Сейид Али Хамаданидің (Р. А.) "Шах и Хамаданның" немересі Сейид Камалуддин Хамаданиді моғол императоры Хумаюн Жалалидің қазысы етіп тағайындады және Жалалиге көшіп, қоныстанды. Сейид Камал Уддин Хамадани 1556 жылы 10 қазанда Жалалиге келді. Сол кезде Жалалы қаласы Койл аймағының астанасы болды. Сейид Камалуддин Хамаданидің төрт ұлы болды: 1) Сейид Амир, 2) Сейид Әбульфахл, 3) Сейид Насыр және 4) Сейид Жана. Қазіргі төрт жердің, немесе Мохалланың, аты оның төрт ұлының есімімен аталған. Олар - ұлы ислам ғалымы, суфилік қасиетті Әмір Кәбир Саид Әли Хамданидің ұрпақтары. Жалалыдан шыққан саидтар жақсы білім алып, азаматтық қызмет, инженерлік, білім беру және армияда жақсы лауазымдарға ие болды. Олар Жалалидегі және оның айналасындағы ауыл шаруашылығы және тұрғын үй жерлерінің басым бөлігіне ие болды. Жалалиде ежелгі моғол сәулетінің жақсы үлгілері бар. Саидтар Жалалидегі ең ықпалды және күшті қауым болғанмен, олар басқа тұрғындармен діни және әлеуметтік келісімді сақтап, олардың білімдері мен бай мәдениетінен пайдаланды. Жалали урду тілінің дамуына белсенді үлес қосты. Ол халықаралық атақ-даңққа ие ақын: Устад Камар Джалалвиді шығарды. Жалалыдан шыққан урду тілінің тағы да белгілі ақындары: Мохаббат Жалалви, Пир Мохаммад Гаухар Жалалви, С. Шаббер Хусайн Сахер Жалалви, С. Саджад Хусайн Хадаф Жалалви, С. Али Бакар Чача Жалалви (күлкілі өлеңдерімен танымал) және Сайид Афсар Али Бака Жалалви. Бақа Жалалви - ең ұлы ақындардың бірі, марсиялар, наухалар мен саламдарды жазған. Оның белгілі бір марсиясы "Уфаке шаам се утхи жо ғата зулмат ки" ("Уфаке шаам се утхи жо ғата зулмат ки") - деп аталады. Оның әкесі Сейед Зилл Хусейн Физа "Андалибе гуле гульзар рисалат хун мин" атты белгілі марсия жазған. Сайид Зилл Хусейн "Физа" Хайдридің "Хай салаам бізді жо байқас бе падар бе йар та" атты атақты саламын редакциялады. Саид Зилл Хусейн жазған тағы бір марсия "Хинда не Джаб ке Хваб Суная Язид ко" болды.

Имамбарақаттар мен мешіттер

Жалалиде көптеген имамбағалар мен мешіттер бар. Жалалыдағы ең әдемі имамбарғалардың бірі - 200 жылдан астам уақыт бұрын салынған С.Фарзанд Али имамы. Бұл - ішіндегі мешіті бар салтанатты ғимарат. Ол бір мезгілде 5000-нан астам адамды қабылдай алады. Сонымен қатар, әйелдер мен балалар имамбаға мен мешіттің терасына 9 Мухаррамда және Шехлум мерекесінде көптеп жиналады. Жалалидің тағы бір атақты имамырағасы - Бара Имамабра деп аталатын "Гархи" мохалласында, онда Ашура күні таңертең шамамен 30 метрлік үлкен Алам көтеріледі. Ашура мерекесінде Алам, Таазия, Таабут және Зұлжинаның шеруі осы жерде аяқталады. Жалалидегі маңызды ескерткіш - тарихи Джама мешіті, оны Жалалидің сайидтері күтеді. Мұны сұлтан Ғиясуддин Балбан салған. Мешітте Балбан есімі жазылған жазу бар, ол 665 жылы немесе 1267 жылы жазылған. Мешіт жақсы күтіліп, оны Лакхнаудағы шиит уақф кеңесі тағайындаған сенімді адам қадағалайды. Мешіттің суреті мен оның қысқаша тарихы, солтан Балбан, Мұхаммед Шах және Жалалуддин Акбардың жазулары 1936 жылы Үндістанның археологиялық зерттеуінде жарияланды. Мешітті 1901 жылы хажи Сайед Мехди Али қайтадан қалпына келтірді. Бастапқы мешітте бір күмбез болған. Хажи Мехди Али тағы екі күмбезді салған, ол әрқайсысының үстіне алтын калас қосқан. Хажи Мехди Алидің үлесі туралы жазба мешіттің ортаңғы аркасының бір бөлігін құрайтын мәрмәр тасқа парсы тілінде ойылып жазылған. 1826 жылы мешіттің ортасындағы арканы Сәйед Ахмет Хусейн салдырған. Қақпаның үстіне орнатылған тас толықтай сипатталған.

Ауыл шаруашылығы

Жалалы өзінің құнарлы егіншілік жерлерімен танымал. Жалалидің есімін Ибн Баттута өзінің атақты саяхатнамаларының бірінде, Рилада, атап өткен. Ол сондай-ақ С. Мұхаммед Хусайн Қамар Жалалвидің атымен белгілі, ол Жалалиға өзінің бір қоспыршағында құрмет көрсетті: "Ер sans ghaneemat hey mera ahl e watan ko / Duniya mein Jalali Ki hawa bandh raha hun". (Алматыдағы "Алматылық Мушайра" 1954 жылы)