Кіріспе

Моғолдық атақ, Үндістан субконтинентіндегі ханшалық мемлекеттердің мұсылман билеушілеріне берілген. Наваб (Баллочи, Пашту: نواب; Панджаби: ਨਵਾਬ; Парсы, Панджаби, Синдхи, Урду: نواب), сондай-ақ Навааб, Навааб, Наваб, Ноаб, Набоб, Навабшах, Навабшах немесе Нобаб деп те жазылады. Бұл патшалық атақ, көбінесе Оңтүстік Азия мемлекетінің егемен билеушісін көрсетеді және батыстың "принц" атағымен салыстыруға болады. Навабтың Үндістан императорымен арақатынасы, Саксония патшаларының неміс императорымен арақатынасына теңес келеді. Алғашқы кезде бұл атақ, Моғол империясына адал болған Үндістан субконтинентіндегі жартылай тәуелсіз мұсылман билеушілеріне немесе княздік мемлекеттерге, мысалы Бенгалияның навабтарына, билік басындағы Моғол императорымен берілді. "Наваб" әдетте еркектерге қатысты, сөзбе-сөз мағынасында "вице-король" дегенді білдіреді, ал әйелдерге "Бегум" немесе "Наваб Бегум" атағы беріледі. Навабтың басты міндеті – белгілі бір провинцияны басқарумен қатар, Моғол императорының билігін сақтау болды. "Науаби" атағы, британдық жұртшылыққа ұқсас, Үндістан үкіметіне қызмет еткен княздік мемлекетті басқарған тұлғалар мен отбасыларға жеке награда ретінде жоғары билік тарапынан берілді. Кейбір жағдайларда, бұл атақтармен бірге ақшалай кірістер мен жәрдемақылар немесе жер иеліктері түріндегі жағырлар да берілді. Британдық Радж кезінде, ірі немесе маңызды тайпалардың басшыларына, яғни сардарларға, олардың басшылық лауазымына байланысты алдын ала болған дәстүрлі атақтарынан өзге, осы атақ та берілді. "Заминдари" термині бастапқыда Моғол империясының субахтарының (облыстық губернатор) немесе вице-корольдерінің атауы ретінде қолданылды.

Тарих

Наваб – үнді тіліндегі термин, урду, хинди, бенгал, пушту және басқа да көптеген Солтүстік Үнді тілдерінде қолданылады. Ол парсы тілінен, араб тіліндегі “deputy” мағынасын беретін “наиб” сөзінің көпше түрінен алынған. Кейбір аймақтарда, әсіресе Бенгалияда, бұл термин “нобаб” деп айтылады. Бұл кейінгі нұсқа ағылшын және басқа да шет тілдеріне “набоб” ретінде енген. “Навааб” термині көбінесе Солтүстік немесе Оңтүстік Үндістандағы кез келген мұсылман билеушісін білдіреді, ал “низам” термині жоғары лауазымды шенеуніктерге артықшылық беріледі; ол сөзбе-сөз “аймақ әкімі” дегенді білдіреді. Хайдарабад низамының бірнеше навабы болды: Куддапах, Сира, Раджахмундри, Курнул, Чикаколь және тағы да басқалары. “Низам” – Моғол үкіметінің жеке атағы, ол “назим” терминіне негізделген, яғни “жоғары лауазымды шенеунік”. “Назим” әлі де Үндістанның көптеген аймақтарында аудандық әкім ретінде қолданылады. “Наваб” термині техникалық тұрғыдан әлі де нақты емес, себебі бұл атақ индустар мен сикхтерге, сондай-ақ ірі земделерге де берілді, бірақ барлық мұсылман билеушілеріне міндетті түрде берілмеді. Империя құлдыраған кезде, атақ пен онымен байланысты билік түрлі провинцияларда билік ететін отбасыларда мұрагерлік болып өтті. Кейінгі британдық билік кезінде навабтар Амб, Бахавалпур, Баласинор, Баони, Банганапалле, Бхопал, Камбай, Джаора, Джунагад, Курнул (Деканның басты қаласы), Курвай, Мамдот, Мултан, Паланпур, Патуди, Раданпур, Рампур, Малеркотала, Сачин және Тонк сияқты түрлі княздықтарды басқарды. Бенгал және Авад навабтары сияқты бұрынғы билеушілердің кейбіреулері 1857 жылы Моғол әулетінің аяқталуына дейін британдықтар немесе басқалар тарапынан атағынан айырылды. Кейбір ханзадалар жоғарылау арқылы наваб атанды. Мысалы, Паланпур билеушісі 1910 жылға дейін “диван”, содан кейін “наваб сахиб” болды. Басқа навабтар басқа княздық атаққа көтерілді немесе керісінше, мысалы, Раджгарда бір рават (раджа) наваб атанды. Навабтың әйеліне “бегум” атағы беріледі. Наваб әулеттерінің көпшілігі еркектердің бірінші туған ұлына мұрагерлік болып келді, бірақ Бхопалдың бірнеше билеуші бегумдары ерекше жағдайды құрады. Британ империясына қосылғанға дейін навабтар Ауад (немесе Оудх) патшалықтарын (британдықтар моғол билігінен бас тартуға және Бадшахтың императорлық стилін қабылдауға ынталандырды), Бенгалия, Аркот және Бхопалды басқарды.

Жеке наабтар

Наваб атағы, британдық пэрлік сияқты, биліктің жоғары тұрған тұлғасымен жеке ерекшелік ретінде, ешқашан князьдық мемлекетті басқармаған адамдар мен отбасыларға да берілді. Мұсылман элитасы үшін моғол үлгісіндегі түрлі атақтар енгізілді, оның ішінде наваб атағы да болды. Осы сипаттағы белгілі британдық құрметтердің қатарында Наваб Хашим Али Хан (1858–1940), Наваб Ходжа Абдул Гани (1813–1896), Наваб Абдул Латиф (1828–1893), Наваб Файзуннеса Чодурани (1834–1904), Наваб Али Чоудхури (1863–1929), Наваб Сайед Шамсул Худа (1862–1922), Наваб Сиражул Ислам (1848–1923), Наваб Алам Яр Жұң Баһадүр, М.А., Мадрас, Б.А., Б.К.Л., Barr At Law (1890–1974) есімдері бар. Сондай-ақ, Дханбари, Ратанпур, Барода науабы және тағы да басқалары болды.

Наваб сарайдағы лауазым

Наваб – бұл Хайдарабад және Берар штатындағы Низам сарайындағы, Хан Баһадүр және Ханнан жоғары, бірақ (көтерілу ретімен) Жанг, Даула, Мүлк, Умара және Жахтан төмен тұрған, мұсылман ақсүйектерінің төменгі дәрежесінің атағы – кеңсе емес, шын мәнінде қызметкерлер. Үнді ақсүйектері үшін эквивалент атақ – Ража Баһадүр.

Навабзада

Бұл стиль, перси тілінен алынған "зада" қосымшасын пайдаланады, ол "ұл" (немесе басқа еркек ұрпақтар; "ханзада" терминінің басқа қолданылуына қараңыз) дегенді білдіреді. Этимологиялық тұрғыдан қарағанда, бұл навабтың ұлдарына сай келеді, бірақ іс жүзінде әртүрлі династиялар өзгеше дәстүрлер қалыптастырды. Мысалы, Бахавалпурда тек навабтың тақ мұрагері жеке есімінен бұрын "навабзада" атағын, одан кейін "Хан Абасси", соңында "Вали Ахад Бахадур" (Вали Эхедтің жақсартылған түрі) қолданған, ал билеуші навабтың қалған ұлдары жеке есімдерінен бұрын "сахибзада" атағын, ал "Хан Абасси" тек соңында қолданған. "Навабзади" - билеуші навабтың қыздарына берілетін атақ. Ал басқа жерлерде наваб атағын алған жоқ, бірақ басқа біреулерге "навабзада" атағын берген билеушілер де болды.

Наиб (Оттоман, Иран, араб атағы)

Нейб (نائب) сөзі тарихи түрде Осман империясының кейбір аймақтарындағы кез келген билеушіге, феодалға немесе регентке, сондай-ақ кейінгі ерте заманғы парсы мемлекеттерінде (Сафавидтер және т.б.) қолданылған. Сондай-ақ, бұл термин шығыс Кавказда да қолданыс тапқан (мысалы, Кавказ имаматы кезінде). Марокко сұлтандығында Нейб 1848-1923 жылдар аралығында Танжердегі шетелдік өкілдіктерге сұлтанның өкілі ретінде қызмет еткен, бірақ Танжер халықаралық аймағы құрылғаннан кейін Мэндуб лауазымымен алмастырылды. Бүгінде көптеген араб тілінде сөйлейтін елдерде бұл сөз парламенттің төменгі палаталарында тікелей сайланған заң шығарушыларды атау үшін қолданылады, олар жоғарғы палата мүшелерінен (немесе Шурадан) ерекшеленеді. "Мәжлес әл-Нұуаб" (مجلس النواب, әдеби мағынасында "депутаттар кеңесі") термині бірнеше заң шығарушы төменгі палаталар мен біржақты парламенттердің атауы ретінде қабылданған. "Нейб" сөзі малай тілінде де (әсіресе малайзиялық диалектте) кейбір атаулардағы "орынбасар" немесе "вице" ұғымдарын білдіру үшін қолданылады (мысалы, "Вице-президент" – Naib Presiden), Timbalan және Wakil сөздерінен (соңғысы индонезиялық диалектте басым) өзгеше.

"Набоб", түбірлі тілдегі термин

Ағылшын тілінде (1612 жылдан бері) және басқа батыс тілдерінде қолданылатын "набоб" транслитерациясы қарапайым адамдарды – жоғары әлеуметтік статусы мен байлығы бар саудагерлерді білдіреді. "Набоб" сөзі бенгал тіліндегі "наваб" сөзінің "нобаб" деп айтылуынан туындаған. Әсіресе 18 ғасырда бұл термин британдық саудагерлер мен шенеуніктерді осылай атайтын, олар Үндістанда байлық жинап, Ұлыбританияға оралғаннан кейін, жаңа байлықтарының арқасында жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болуға тырысқан. Тэккерэйдің "Ванти-Фейр" романындағы Джос Седли – бұл мағынадағы ең танымал кейіпкер. Осы ерекше қолданыстан кейін бұл сөз әдетте көрсеткішпен бай бизнесмендерді сипаттау үшін де қолданылатын болды. "Набоб" сөзі өз маңыздылығын асыра бағалайтын адамдарды бейнелеу үшін метафора ретінде де қолданылады, мысалы, Никсонның вице-президенті Спиро Агнюдің Уильям Сафайр жазған сөзіндегі жаңалықтар медиасын "негативизмнің әжуалы набобтары" деп атауы.