Кіріспе
Сардар (سردار, , 'басшы', сөзбе-сөз 'басшы'), – парсы тіліндегі ақсүйек атағы. Бұл атақ бастапқыда ханзадаларды, ақсүйектерді, басшыларды, патшаларды және басқа да аристократтарды білдіру үшін қолданылған. Сондай-ақ, ру немесе топтың басшысын немесе көшбасшысын атау үшін де қолданылған. Бұл араб тілінен келген әмір атағының парсы тіліндегі синонимі болып табылады. Термин және оның туыстары парсы тіліндегі сардар ([[wikt:سردار) сөзінен шыққан және тарихи түрде Парсы (Иран), Осман империясы және Түркияда ("Сердар" ретінде), Ауғанстанда (патшалық Мохаммадзай тайпасының ақсүйек мүшесін білдіру үшін "Сардар" ретінде), Месопотамияда (қазіргі Ирак), Сирияда, Оңтүстік Азияда (Пакистан, Үндістан, Бангладеш және Непал), Кавказда, Орталық Азияда, Балканда және Египетте ("Сырдар" ретінде) қолданылған. Сикхтер арасында бұл термин 18-ші ғасырдың ортасында Ауғанстанның ықпалымен Джата немесе Мислдің басшысын білдіру үшін қабылдана бастады және біртіндеп осы лауазымдар үшін бұрын қолданылған "Жатедар" және "Мислдар" сияқты терминдерді ығыстырды. Сардар атағын түрлі сикх Мислаларында маңызды лауазымдарды атқарған сикх көшбасшылары мен генералдары қолданды. Сикхтер арасында бұл атақ бүгінгі күнге дейін жиі қолданылады. Тарихи тұрғыдан әскери шенді немесе жергілікті маңызды отбасының мүшесін білдіргенімен, қазіргі заманда Үндістанда және көрші елдерде кез келген құрметті сикх еркегін атау үшін кеңінен қолданылады. Сардар атағы Маратха империясының генералдарына да қатысты қолданылған. Феодализмнің құлдырауынан кейін сардар мемлекет басшысы, бас қолбасшы және әскердегі әскери шенді білдірді. Әскери шен ретінде сардар әдетте бас қолбасшыны немесе армиядағы жоғары шенді офицерді, қазіргі фельдмаршал, армия генералы немесе армия бастығын көрсетеді. "Сирдар Бахадур" әкімшілік атағы британдық вице-корольге ұқсас, алыс провинцияның генерал-губернаторы немесе бас министрінің лауазымын білдірді. Гималай тауларында сирддар – шерпалардың жергілікті басшысы. Оның басқа міндеттерінің бірі – әр шерпаның жеткен биіктігін тіркеу, ол олардың еңбекақысын есептеуде маңызды рөл атқарады.
Sardar, also spelled as Sardaar/Sirdar (سردار, , 'commander', literally 'headmaster'), is a title of royalty and nobility that was originally used to denote princes, noblemen, chiefs, kings and other aristocrats. It has also been used to denote a chief or leader of a tribe or group. It is used as a Persian synonym of the title Emir of Arabic origin. The term and its cognates originate from Persian sardār ([[wikt:سردار) and have been historically used across Persia (Iran), the Ottoman Empire and Turkey (as "Serdar"), Afghanistan (as "Sardar" for a member of the royal Mohammadzai clan in meaning of noblemen), Mesopotamia (now Iraq), Syria, South Asia (Pakistan, India, Bangladesh and Nepal), the Caucasus, Central Asia, the Balkans and Egypt (as "Sirdar"). Amongst Sikhs, the term began to be adopted due to Afghan influence in the mid 18th century to signify a leader of a Jatha or Misl and gradually replaced other prior used terms for these positions, such as 'Jathedar' and 'Misldar'. The term sardar was used by Sikh leaders and generals who held important positions in various Sikh Misls. The title is still commonly used by Sikhs today. Though historically signifying one's military rank or membership of a locally important family, in the contemporary period the title is used widely in India and neighbouring countries for any respected Sikh male. Sardar was also used to refer to generals of the Maratha Empire. After the decline of feudalism, sardar later indicated a Head of State, a Commander in chief, and an army military rank. As a military rank, a sardar typically marked the Commander in Chief or the highest ranking military officer in an army, akin to the modern Field Marshal, General of the Army or Chief of Army. The more administrative title Sirdar Bahadur denoted a Governor General or Chief Minister of a remote province, akin to a British Viceroy. In Himalayan mountaineering, a sirdar is a local leader of the Sherpas. Among other duties, he records the heights reached by each Sherpa, which factors into their compensation.
Княздар
Капуртала мемлекеті Сардар атағымен билеген патшалар тарапынан басқарылған. Мысалы, Капуртала патшасы Сардар атағын қолданған.
Өңірлік қолдану үлгілері
Балучистанда сардар атағы өз руының басшысын белгілейді. Ауған корольдігінде 1923 жылы король Аманулла құрған алғашқы Нишан и Сардари (Басшы ордені) Афған монархының тәжіне ерекше қызмет көрсеткендері үшін берілді. Орден иегерлері өздерінің есімдерінің алдында Сардар и Ала немесе Сардар и Али атақтарын алып, сонымен қатар жер иелігіне ие болды. Алғашқы орден 1929 жылы таратылып, кейіннен король Мұхаммед Захир Шах тарапынан қайта жаңартылды. Осман Түркиясында Сердар Босния және Герцеговина аймағында, содан кейін Босния вилайетінде, бүкіл Босния мен Герцеговинаны, Черногория мен Сербияның бір бөлігін, сондай-ақ Осман Черногориясының, Сербияның және басқа да жерлердің басқа бөліктерін қамтыды. Сердар Монтенегро княздығы мен Сербия княздығында Воеводадан төменгі құрметті атақ ретінде де қолданылды. Мысалы, Жанко Вукотич – Сердар атағы бар Черногорияның әскери басшысы және бұрынғы премьер-министрі. Алайда, бұл ақсүйек атағы емес, өйткені Сербия мен Черногорияда ақсүйектер болған жоқ және екі елдің билеуші отбасыларының мүшелерінен басқа мұрагерлік атақтар да болған жоқ. Парсыда Сардар и Бозорг – Хосейн хан Сардар мен оның інісі Хасан хан Қажардың атағы. Екеуі де Персияның патшасы Аға Хан Қажардың көкесі болды, ол 1804 және 1826 жылдардағы орыс-парсы соғыстарында император Фатх Али Шах Қажардың бас қолбасшысы болды. Пәнджабта ауыл басшылары, әскери қолбасшылар және ақсүйектер сардар деп аталды. Бұл атақты мұсылмандар да, сикхтер де жиі қолданады. Пешва басқаруына дейінгі (1674–1749) феодалдық Маратха империясы сардар атағын әскери және дипломатиялық функциялары бар императорлық сарай министрін анықтау үшін қолданды. Егер жер берілсе (жагир), сардар атағы берілген аумақтың әкімшілігін, қорғауын және салық салуын жүзеге асыратын феодалдық жоғары лауазымды тұлғаны білдірді (бұл еуропалық граф атағына тең, француз тілінен алынған граф сөзі «жолдас» немесе императорға округті басқаруға өкілеттік алған өкілді білдіреді). Ертедегі Маратха империясының сардарлары өмір бойына теңестірілген, атақ мұрагерлік емес еді. Егер сардар барлық Маратха күштерінің бас қолбасшысы болып тағайындалса, Сардар Сенапати немесе Сарсенапати Хандерао Есажирао Дабхаде сияқты атаулар қолданылды. Сенапати атағы тұңғыш ұлдан мұрагерлікке көшетін атақ, бұл Талегаон Дабхадедегі Шримант Сардар Падмасенрадж Дабхадеде көрінеді. Маратха империясында Сырдар Бахадурдың әкімшілік рөлі алыс провинцияның генерал-губернаторы немесе бас министрі болды; бұл функциясы мен дәрежесі бойынша Моғол Субахдары немесе Британ вице-короліне тең. Сырдар атағын ағылшыздар Британдық Үндістандағы жергілікті ақсүйектерді сипаттау үшін қолданды (мысалы, Деканның Сырдарлары).
Аристократтар
Пәкістанның Хазара бөлімінде Карлал тайпасы дәстүрлі түрде өздерінің жоғарғы каста екенін көрсету үшін "сардар" сөзін қолданады. Кашмирдің Суданоти шағын ауданында "сардар" атауын Судан тайпасының аралас өкілдері пайдаланады. Сондай-ақ, осы аймақтағы Пунч отбасылары өздерінің есімдерінің алдына "Сардар" қояды. Сол сияқты, Атток ауданы мен Равалпиндидің іргелес аймақтарында тұратын Хаттар тайпасының ақсүйектері де "сардар" атауын қолданады. Махараджа Ранжит Сингх тұсында "сардар" сикхтердің маңызды саяси, тайпалық, әскери және діни лауазымдары үшін қолданылған.
Мемлекет басшысы
Парсы тілінде Сардар и Азам кейде Шаханшаһтың үкімет басшысы ретінде, әдетте Вазир и Азам деп аталатын, атап айтқанда 1904-06 жылдары Қажар ханзадасы, принц генерал-майор Абдол Маджид Мирза үшін балама атақ ретінде қолданылған. Валлабхай Пател, Үндістанның бірінші вице-премьері Сардар Пател деп аталды; ол қазір "Үндістанның темір адамы" деп те танылады. Садр е Риясат – 1931 жылы мұрагер болып тағайындалған Кәшмир князьдығының Ювараж Шри Каран Сингхджи Бахадурдың конституциялық мемлекет басшысы атағы. Әкесі Үндістанға қосылғаннан кейін, тәуелсіз монархия аяқталған соң, 1949 жылдан 1956 жылға дейін регент болды. Сардар Риясат 1956-1965 жылдары (әкесінің өлімінен кейін 1961 жылы Жамму мен Кашмирдің Махаражасы болды, енді мұрагерлік билікке ие болмады), 1965-1967 жылдары Үндістанның конституциялық штаты Жамму мен Кашмирдің келесі губернаторы. Ауғанстан президенті Мұхаммед Дауд Хан президент ретінде Сардар атағын алды. Сапармурат Ниязов, 1990-2006 жылдары Түрікменстанның авторитарлық билеушісі, бірнеше мақтау атақтарына ие болды, олардың бірі – Сердар ("Жетеуші"). Сикх империясының сардарын Сулахан Сингх Пуар Сардар атағымен марапатталды. Сикхтер арасында Сардар – сикх ақсүйектері, әскери басшылары және ауыл басшылары қолданатын атақ.
Әскери атағы
Сардар – Бахамани және Ахмаднагар сұлтандықтары тұсында Махараштраның Коли кастасы қолданған атақ. Бұл атақты екі сұлтандықтың сұлтандары Коли бекінісінің күзетшісіне немесе таулы аймақтарды қорғаған Колилерге берген. Кейіннен, Пешва әкімшілігімен басқарылған Маратха империясы (1749–1818) сардар атағын әскери фельдмаршал немесе армия генералын көрсету үшін пайдаланған. Сырдар – британ-египет армиясының британдық бас қолбасшысының ресми атағы.