Кіріспе
Діннің аспектісі Лютерандық барлық қоныстанған құрлықтарда бар, оның шамамен 80 миллион адамы бар, оның ішінде 74,2 миллионы Лютерандық Дүниежүзілік Федерациямен байланысты. Реформацияны алғаш бастаған негізгі қозғалыс, ол 920 миллион протестанттың 80 миллионға жуығын талап ететін ең үлкен протестанттық тармақтардың бірі болып табылады. Дүниежүзілік лютеран федерациясы лютерандардың басым көпшілігін біріктіреді. Бұдан басқа, Халықаралық лютерандық кеңес және Евангелиелік лютерандық конфессиялық конференция, сондай-ақ көптеген тәуелсіз лютерандық конфессиялар сияқты басқа ұйымдар бар. Бүгінде лютерандардың жартысына жуығы Еуропада тұрады. Германияда Еуропа лютерандарының үштен бірі және әлемдегі лютеран халқының сегізден бірі тұрады. Еуропалық лютерандардың басым бөлігі лютерандық көпшілікті құрайтын скандинавиялық елдерде және аздап Орталық Еуропа елдері Венгрия, Словакия, Австрия және Чехияда тұрады. АҚШ-та әлемдегі лютеран халқының сегізден бір бөлігі тұрады, бірақ олардың тек 4 миллионға жуығы ғана Лютерандық дүниежүзілік федерация мүшелері. Солтүстік Америкадағы лютерандардың көпшілігі осында тұрады. Эфиопия мен Танзанияда Африкадағы ең көп лютерандық халық бар, ал Индонезияда Азияда. Папуа-Жаңа Гвинеяда Океаниядағы лютерандардың басым бөлігі, ал Оңтүстік Америкадағы Бразилияда.
Lutheranism is present on all inhabited continents with an estimated 80 million adherents, out of which 74.2 million are affiliated with the Lutheran World Federation. A major movement that first began the Reformation, it constitutes one of the largest Protestant branches claiming around 80 million out of 920 million Protestants. The Lutheran World Federation brings together the vast majority of Lutherans. Apart from it, there are also other organisations such as the International Lutheran Council and the Confessional Evangelical Lutheran Conference, as well as multiple independent Lutheran denominations. Today, almost half of Lutherans are living in Europe. Germany accounts for one third of European Lutherans and one eighth of the world's Lutheran population. Most of the remaining European Lutherans are confined to the Lutheran majority Nordic countries and to a lesser extent the Central European countries of Hungary, Slovakia, Austria and Czechia. United States accounts for one eighth of the world's Lutheran population, but only around 4 million of them are members in the Lutheran World Federation. It has most Lutherans in North America. Ethiopia and Tanzania have the largest Lutheran populations in Africa, while Indonesia in Asia. Papua New Guinea has most Lutherans in Oceania, and Brazil—in South America.
Еуропа
Лютеран шіркеулерінің мүшелері мен қызметтеріне қатысушылар саны, барлық ірі, мемлекеттік Еуропалық шіркеулер сияқты төмен және төмендеуде. Жексенбі күндері шіркеуге бару әдеттегі нәрсе емес. Көп жағдайда адамдар діни рәсімдерге тек шомылдыру рәсімінен, діни рәсімнен, некеден, жерлеу рәсімінен, сондай-ақ Рождество мен Пасха мейрамында ғана қатысады. Дәстүр бойынша, лютерандық жастар 14 жаста, бір-екі жыл бойы, оларды христиандық ілімдермен таныстыру үшін, дайындық курстарына қатысады. Серия аяқталғаннан кейін үлкен растау қызметі өткізіледі. Кейбір аудандарда қанықтыру мектеп бітіргенге дейін кейінге қалдырылады. Солтүстік Еуропадан басқа (осы жерде қараңыз), Германия мен Австрияда семинариялардың өте аз бөлігі мемлекеттік қолдау алады. Студенттерге теология бойынша білім беру теологияның кең ауқымын қамтиды, соның ішінде Киелі кітап сыны мен теологияның қазіргі және қазіргі заманғы қозғалыстары бар. Лёвенберг келісімі (1973) сияқты келісімдерге байланысты Еуропадағы лютеран шіркеулерінің көпшілігі Реформациядан туындаған басқа шіркеулермен, мысалы Реформация және Методист шіркеулерімен шіркеулік серіктестікке ие.
Германия
Лютерандық сенім алғаш рет Киелі Рим империясының кейбір мемлекеттерінде құрылды, ал қазір Германияда орналасқан. 1648 жылы Отыз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін лютеран, реформа және католик шіркеулері тәуелсіз шіркеулер ретінде танылды. Әр князьдіктің билеушісі осы үш деноминацияның бірін өз князьдігінің мемлекеттік шіркеуі (Cuius regio, eius religio) болуға таңдау құқығы берілді. Кейбір неміс мемлекеттері (әсіресе солтүстік пен шығыста) лютерандыққа айналды (мысалы, Брансвик, Ганновер, Ольденбург, Саксония, Баден), кейбіреулері реформацияланды (Бентхейм, Бремен, Липпе), ал басқалары католик болып қалды (мысалы, Бавария және Рейн бойындағы аймақтар). Кейбір штаттарда реформацияланған және лютерандық қауымдар біріккен конфессияға біріктірілді, мысалы Ангальт (1820 жылы Ангальт Бернбургте, 1827 жылы Ангальт Дессауда және 1880 жылы Ангальт Кёттенде), Баден (1821), Насау (1817) және Бавария Пфальцінде (1848), ал Пруссия 1817 жылы лютерандық және реформацияланған шіркеулердің әкімшілік бірлігін енгізді, содан кейін Гессен Кассельдегі шіркеулердің Ханау одағы (1818) және лютерандық, реформацияланған және протестанттық қауымдар үшін біріккен әкімшілік Гессен Дармштадтта (1832) және Бременде (1877). Протестанттық шіркеулердің өңірлік органдары (әдетте 19-ғасырдағы мемлекеттік шекаралар бойынша ұйымдастырылған, содан бері жиі өзгерген) конфессиялық айырмашылықтарға қарамастан бір-бірін тең деп қабылдайды. Сонымен, лютерандық жергілікті шіркеудің бір мүшесіне жататын шіркеуден көшіп келген лютеранды жергілікті құзыретті қауым басқа бір протестанттық шіркеудің мүшелері қабылдауы мүмкін, тіпті егер бұл шіркеу мен оның жергілікті шіркеулері реформацияланған немесе біріккен протестанттық конфессия болса да. Бұл басқа елдерде жиі кездеспейтін ұғым. Протестанттық шіркеулердің мүшелері - католик шіркеулерінің мүшелері және еврей шіркеулерінің мүшелері сияқты - шіркеу салығын төлеуге міндетті, бұл Германияның мемлекеттері жинаған және тиісті діни ұйымға берілген әдеттегі табыс салығынан қосымша ақы. Алайда, қазіргі заманғы мобильділік пен секуляризация дәстүрлі демографиялық жағдайды өзгертуге ықпал етті, сонымен қатар, бірнеше миллион неміс босқынының Польша мен Кеңес Одағынан немесе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шетелден келген аймақтардан көшіп келуіне ықпал етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері лютерандық, реформацияланған және біріккен протестанттық аймақтық шіркеулер Германиядағы евангелистік шіркеудің (EKD) мүшелері болды. Германия протестанттарының шамамен 40% -ы Германияның Біріккен евангелиялық лютеран шіркеуі (VELKD) құрайтын аймақтық шіркеу органдарының мүшелері, бұл EKD бірлігі Германиядағы барлық лютеран аймақтық шіркеу органдарын қамтиды, бірақ Ольденбург пен Вюртембергтен басқа, олар тек қауымдасқан. Германиядағы протестанттық шіркеулердің әкімшілік бірлестігіне жататын қауым мүшелерінің көпшілігі де лютерандық қауым мүшелері болып табылады, алайда олардың мүшелік тізілімдері лютерандықтар мен реформацияланған немесе біріккен протестанттық конфессияның қауым мүшелерін ажыратпайды. Германиядағы протестанттық шіркеулердің өңірлік органдарынан басқа, Пруссия мен басқа жерлерде реформацияланған шіркеулермен мәжбүрлі одаққа қарсы шыққандардан құрылған ұлттық тәуелсіз евангелиялық лютеран шіркеуі (SELK) де бар. SELK Халықаралық лютерандық кеңестің (ILC) мүшесі. СЭЛК өңірлік шіркеулерден бөлек және 2017 жылы 33 474 шомылдыру рәсімінен өткен мүшелері бар. Евангелиелік лютерандық еркін шіркеу (ЕЛСК), негізінен бұрынғы Шығыс Германияның жерлерінде орналасқан, оның 1470 шомылдыру рәсімінен өткен мүшесі бар. Дүниежүзілік лютерандық федерацияның мүшесі болып табылатын Моравия шіркеуінің неміс қауым мүшелері де лютеран ретінде саналады.
Солтүстік елдер
Лютерандық - Дания, Норвегия, Швеция, Финляндия және Исландия сияқты скандинавиялық елдердің көпшілігінде қалыптасқан шіркеу. Бұл елдерде, адамдардың көпшілігі лютерандық, шіркеулер салықтар арқылы қолдайды, я тікелей емес, көпшілік азаматтар төлейтін жалпы салықтар арқылы немесе шіркеу салығы түрінде. Дания, Финляндия, Исландия және Швециядағы ұйымдасқан діни бірлестіктердің мүшелері осы шіркеу салығын өздерінің діни бірлестіктеріне төлейді. Алайда, Норвегияда ешқандай да тікелей шіркеу салығы жоқ, мемлекеттік шіркеу мемлекеттік бюджет арқылы қамтамасыз етіледі. 2012 жылдың 21 мамырынан бастап Норвегия шіркеуі мемлекеттік шіркеу болып табылмайды. Алайда, Норвегия шіркеуі үкіметтен бөлек заңды тұлға емес, шіркеу басқа діндерден айырмашылығы ерекше шіркеу заңымен реттеледі және Норвегия королі Норвегия шіркеуінің мүшесі болуы керек. Әдеттегі шіркеу салығы, шамамен 1-2% табыс салығы, тек шіркеудің немесе басқа да діни қоғамның мүшелерінен алынады, бірақ шіркеу басқа да салықтардан, мысалы, кейбір өңірлерде муниципалды корпорация салығынан өз үлесін алады. Діни қызметкерлер мемлекеттік университеттердегі немесе жеке колледждердегі теология факультеттерінде білім алады. Көптеген ірі теңіз порттарында солтүстік лютеран шіркеулерінің (мысалы, Норвегияның Sjømannskirken, Шетелдегі Швеция шіркеуі және фин теңізшілерінің миссиясы) көмек, әлеуметтік мүмкіндіктер және шетелдік зейнеткерлерге, туристерге және келуші теңізшілерге өз тілдерінде пасторлық көмек көрсету үшін аванпостары бар. Лондонда және халықаралық деңгейде басқа қалаларда бірнеше скандинав шіркеулері бар.
Еуропаның басқа бөліктері
Лютерандық Нидерландыда, Эстонияда және Латвияда да кең таралған. Еуропаның басқа бөліктерінде лютерандық қауымдардың кішігірім топтары бар. Мысалға Англияның евангелистік лютеран шіркеуі (ELCE) және Франция мен Бельгияның евангелистік лютеран шіркеуі (ELC SFB) кіреді, екеуі де Халықаралық лютеран кеңесінің (ILC) мүшелері. Эльзас және Лотарингияның Аугсбург конфессиясының протестанттық шіркеуі, Венгриядағы евангелистік лютеран шіркеуі, Ирландиядағы лютеран шіркеуі, Италиядағы евангелистік лютеран шіркеуі, Польшадағы Аугсбург конфессиясының евангелистік шіркеуі, Словакиядағы Аугсбург конфессиясының евангелистік шіркеуі, Румыниядағы Аугсбург конфессиясының евангелистік шіркеуі, Ресейдегі және басқа мемлекеттердегі евангелистік лютеран шіркеуі және Чехиядағы Аугсбург конфессиясының Силезиялық евангелистік шіркеуі, басқалары арасында, Лютерандық дүниежүзілік федерацияның мүшелері.
Evangelical Lutheran Church in Hungary, the Lutheran Church in Ireland, the Evangelical Lutheran Church in Italy, the Evangelical Church of Augsburg Confession in Poland, the Evangelical Church of the Augsburg Confession in Slovakia, the Evangelical Church of the Augsburg Confession in Romania, the Evangelical Lutheran Church in Russia and Other States, and the Silesian Evangelical Church of the Augsburg Confession in the Czech Republic are, among others, members of the Lutheran World Federation.
Біріккен және біріктіретін шіркеулер
Еуропадағы Лютерандық әлем Федерациясына (ЛДФ) мүше басқа лютерандық шіркеулер Еуропадағы басқа протестанттық шіркеулермен бірікті. 2007 жылдың 25 мамырында Францияның евангелистік лютеран шіркеуі (EELF) және Франция реформатор шіркеуі (ERF) 2013 жылға дейін Франция Біріккен протестант шіркеуі құрылуына әкелетін талқылауларды бастауға келісті. Тағы бір мысал - Нидерланд Корольдігінің лютеран шіркеуі және оның екі реформатор шіркеумен бірігуі, Нидерланд протестант шіркеуі (PKN) құрылды. PKN Реформацияланған шіркеулердің әлемдік альянсының және Лютерандық әлемдік федерацияның мүшесі. 1993 жылы Нордикалық және Балтық мемлекеттерінің лютеран шіркеулері Еуропа мен Британ аралдарындағы англикан шіркеулерімен толық қатынас туралы келісімге келіп, Порвоо қауымын құрды. Солтүстік Американың лютеран және англикан шіркеулері бір-бірімен толық қатынаста, сонымен қатар Порвоо қауымымен толық қатынаста. Англикандықтар Утрехт одағының ескі католик шіркеулерімен толық қатынаста болғандықтан, бұл одақ 2005 жылы Лютерандықтармен толық қатынас туралы келісімге түсу туралы Швеция шіркеуімен келіссөздер бастады.
Солтүстік Америка
Жаңа Швеция, Атлантиканың орта жағалауындағы Делавэр аңғарындағы швед колониясы, Америкада алғашқы лютеран шіркеуін құрды. Солтүстік Америкадағы алғашқы лютеран дінбасы Реорус Торкилл Нью-Швецияға 1640 жылы 17 сәуірде келді. Солтүстік Америкадағы ұйымдасқан лютерандықтың тамыры 1742 жылы Генри Мюлленберг құрған Солтүстік Америкадағы алғашқы лютерандық синод - Пенсильвания министрлігінің құрылуына дейін созылады. Лютерандық дүниежүзілік федерация Америкадағы евангелистік-лютерандық шіркеуді (ЕЛКА) және Канададағы евангелистік-лютерандық шіркеуді (ЕЛКИ) қамтиды. ЕЛКА Епископальдық шіркеумен, Америкадағы Моравиан шіркеуімен, Пресвитериан шіркеуімен (АҚШ), Америкадағы реформацияланған шіркеумен, Мәсіхтің Біріккен шіркеуімен және Біріккен методист шіркеуімен толықтай байланыста. ЕЛКИК Канаданың Англикан шіркеуімен толықтай байланыста. Халықаралық лютерандық кеңеске лютерандық шіркеу Миссури Синоды (LCMS), лютерандық шіркеу Канада (LCC), лютерандық шіркеулердің американдық қауымдастығы (AALC) және лютерандық министрлік пен Синод АҚШ (LMS) кіреді. Конфессионалды евангелистік лютерандық конференция (CELC) Висконсин евангелистік лютерандық синоды (WELS) және Евангелистік лютерандық синод (ELS) кіреді. Ұлттық шіркеу органдары өздерінің мүше қауымдарына және басқа да ұйымдарына кәсіби шіркеу қызметкерлері мен миссионерлері үшін колледждер мен семинариялар, жаңа миссиондарды бастау үшін ресурстар, шіркеулік қадағалау және Аугсбург Фортец Пресс (ELCA), Конкордия баспасы (LCMS) және Солтүстік-Батыс баспасы (WELS) сияқты ресми баспаханалары шығарған литургиялық және білім беру материалдарымен қызмет етеді. Солтүстік Америкада кем дегенде 20 шағын лютерандық конфессиялар бар, олардың кейбіреулері жылдар бойы үлкен топтардың ілімдік тармақтары немесе ешқашан бірікпеген топтар.
Океания
Соңғы ұлттық санақ бойынша, Австралия халқының шамамен 0,7% -ы өзін лютеран деп атайды. Австралиядағы лютерандардың көпшілігі Австралияның лютеран шіркеуін (LCA) құрайтын қауымдардың мүшелері болып табылады. Қазіргі уақытта Австралияның лютеран шіркеуі бүкіл әлемдегі екі үлкен лютеран қауымдастығының, ЛДФ және МКК-нің, мүшелері болуды ғана таңдады. Австралиялық лютерандардың консервативті топтары Реформация евангелистік лютеран қауымдары (ELCR) және Австралиялық евангелистік лютеран шіркеуі ретінде бар. Австралиядағы лютерандардың көпшілігі ауылды жерлерде тұрады, бірақ бұл өзгеріп жатыр. Ең алғашқы лютерандар 1839 жылы Пруссия одағының нәтижесінде Август Кавельдің басшылығымен Австралияға келді. Кейінгі көшіп келушілер көбірек әртүрлілік танытады, бұл көптеген бөлінулерге және бүкіл Австралияда көптеген кіші лютерандық синодтардың құрылуына әкелді. Лютерандықтар Оңтүстік Австралияда, Квинслендте және Викторияда басым. Көп жылдар бойы талқыланғаннан кейін 1966 жылы екі негізгі синодтар және сол себепті лютеран қауымдарының көпшілігі Австралияның лютеран шіркеуін құру үшін бірікті. Лютеран шіркеуі Жаңа Зеландияда 1843 жылдан бастап Нельсонға жақын орналасқан Жоғарғы Моутер аймағына негізінен Германиядан келген лютеран көшіп келушілері қоныстанғаннан бері болды. Оларды Солтүстік Германияның миссионерлік қоғамы қолдаған лютеран миссионерлері ертіп келді. Көп ұзамай пастор Йоханн Волерс Стюарт аралына жақын жердегі Руапуке аралында маорилер арасында жұмыс істеуге кетті. Пастор Иоганн Рименшнайдер Таранакиге көшіп келіп, Солтүстік аралда алғашқы лютерандық миссияны құрды. Пастор Йоханнес Хайне Нельсонда қалды, онда 1861 жылы халықтың 4% лютеран болды. Лютерандықтар 1870 жылдары Скандинавиядан келіп, Манаватуда, солтүстік Вайрарапада және оңтүстік Хоукс шығанағында қоныстанды. 1900 жылы Жаңа Зеландияның лютерандарының саны 450-ге жетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде лютеран шіркеуінің мүшелері азайды, өйткені неміс тілін қолдануға тыйым салынды және көптеген неміс мигранттары тұтқындалды. Крайстчерчтегі Сент-Пол шіркеуі тәркіленді, ал 1918 жылы оның қоңыраулары металл сынықтары үшін балқытылды. Манавутудағы Халькомбедегі Сент-Джон шіркеуі өртенді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропалық көшіп келушілер ағынынан кейін шіркеулер саны қайтадан көбейді. 2018 жылы Жаңа Зеландияда 3,600-ға жуық лютеран болды, бұл Жаңа Зеландия халқының 0,08% -ы. Папуа-Жаңа Гвинеяда да лютеран қауымының саны едәуір. Соңғы санақ мәліметтеріне сәйкес, лютерандар елдің 16% -ын құрайды.
Оңтүстік Америка
Бразилияда, әсіресе оңтүстік штаттар Рио-Гранде-ду-Сул мен Санта-Катаринада лютеран қауымының саны едәуір. Бұл қауым Америкада екінші, ал Латын Америкасында ең үлкен қауым. Латын Америкасы мен Кариб бассейніндегі лютерандардың 85% -ы Бразилияда тұрады. Бұл дінді 18-19 ғасырларда Германиядан келген иммигранттар алып келді. Немістер құрған қалалардың көпшілігінде, мысалы Ново-Гамбург, Сан-Леопольдо, Жойнвилл және Блуменау қалаларында лютерандар да, католиктер де тұрады. Аргентинада лютерандық дінді Буэнос-Айресте орналасқан даниялық, швед және норвегиялық шіркеулер білдіреді. Олар негізінен қалаға келген теңізшілердің қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін құрылған. Буэнос-Айрестен оңтүстікке қарай 400 км жерде орналасқан Трес-Аройос қаласында өзінің лютеран шіркеуі мен мектебі бар шағын даниялық қауым тұрады. Аргентинаның консервативті евангелистік лютеран шіркеуі (IELA) негізінен 1905 жылы Энтре-Риос провинциясындағы Волга ағымындағы неміс иммигранттары арасында құрылды және елдің басқа бөліктеріне тарады.
Статистика
Келесі статистика әлемдегі лютерандық конфессиялардың көпшілігін қамтитын Лютерандық дүниежүзілік федерация үшін. Халықаралық лютерандық кеңес пен Евангелиелік лютерандық конфессияның мүшелері АҚШ-та шоғырланған, олардың тиісінше шамамен 2,4 миллион және 400 000 мүшесі бар.