Кіріспе

Германиядағы протестанттық шіркеу (Evangelische Kirche in Deutschland, EKD), бұрын ағылшын тілінде Германиядағы евангелистік шіркеу деп аталатын, Германиядағы жиырма лютерандық, реформаланған және біріккен протестанттық аймақтық шіркеулердің федерациясы болып табылады. Олардың көпшілігі елдің протестанттарын қамтиды. 2022 жылы ЭКД-ның мүшелерінің саны 19 153 000 адамды құрады, бұл Германия халқының 22,7% -ы. Бұл әлемдегі ең ірі протестанттық ұйымдардың бірі. Федерацияны басқаратын шіркеу кеңселері Херренхаузенде, Ганноверде, Төменгі Саксонияда орналасқан. Оның көптеген мүшелері өздерін лютерандар деп санайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Германия протестанттығын біріктірудің алғашқы ресми әрекеті Веймар Республикасы дәуірінде, 1922 жылдан 1933 жылға дейін болған Германия протестанттық шіркеулерінің конфедерациясы түрінде жасалды. Бұған дейін, түрлі неміс мемлекеттерінде, 1817 жылы Пруссиядан және бірнеше кіші неміс мемлекеттерінен (мысалы, Нассау герцогтігі) басталып, патшалық ынтымақты құруға бағытталған табысты күш-жігер болған. Бұл одақтар алғашқы біріккен және біріктірілген шіркеулердің құрылуына әкелді, бұл протестантизмнің жаңа дамуы еді, ол кейіннен әлемнің басқа бөліктеріне тарады. 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келген кезде, оның әкімшілігі ескі конфедерацияны біріктірілген неміс евангелистік шіркеуі ретінде қайта ұйымдастыруға тырысты, себебі Гитлер өзінің амбицияларын жүзеге асыру үшін бір протестанттық шіркеуді пайдалануды қалады. Алайда, үкіметке жақтас неміс христиандары мен шіркеудің мемлекеттік бақылауына қарсы шыққан Мойындау шіркеуі арасында бөлініс пайда болды. Басқа протестанттық шіркеулер осы топтардың бірінің жағына қосылды немесе осы шіркеу қақтығысында бейтарап қалды. Соғыстан кейінгі шіркеу кеңесі 1945 жылғы 19 қазанда Штутгарттың кінәлілік туралы декларациясын жариялады, онда Гитлер режимі жасаған зұлымдықтарға немқұрайлылық танытқаны үшін өкініш білдірілді және кінә мойындалды. 1948 жылы Германиядағы протестанттық шіркеу Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия протестанттық шіркеулері үшін жаңа бас ұйым ретінде құрылды. Батыс және Шығыс Германия арасындағы шиеленістердің салдарынан 1969 жылы Шығыс Германиядағы аймақтық шіркеулер ЭКД-дан бөлініп шықты. 1991 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін Шығыс Германияның шіркеулері ЭКД-ға қайта қосылды. Мүше шіркеулер (Gliedkirchen), тәуелсіз болып, өз теологиялық және ұйымдық құрылымына ие болғанымен, толық алтарь және мінбар серіктестігін бөліседі және ЭКД синодында біріктірілген, бірақ олар Дүниежүзілік шіркеулер кеңесінің (ДСК) және Еуропадағы протестанттық шіркеулер қауымдастығының (ЕПКК) жеке мүшелері ретінде әрекет етеді. Германиядағы ЭКД шіркеулерінің шекаралары, тарихи жақын қарым-қатынасқа байланысты, Киелі Рим империясының мемлекеттеріне және неміс мемлекеттілігінің кейінгі формаларына (көбінесе 1815 жылғы шекараларға) ұқсайды. Шіркеу басқаруына келетін болсақ, лютерандық шіркеулер әдетте епископтық жүйені қолданады, ал реформаланған және біріккен шіркеулер пресвитериандық және конгрегациялық жүйелердің қоспасын қолданады. Көптеген мүше шіркеулерді (мемлекеттік) епископ басқарады. Тек бір мүше шіркеу, Германиядағы евангелистік реформаланған шіркеу, белгілі бір аумаққа шектелмейді. Кейбір жағынан, басқа мүше шіркеулер ұйымдастыру тұрғысынан католик және англикан шіркеулерінің епархияларына ұқсайды.

Атауы

Неміс термині evangelisch ағылшын тіліндегі «протестант» деген кең мағыналы терминге, «эвангеликалды» (неміс тілінде evangelikal деп аталады) деген тар мағыналы терминге қарағанда дәлірек сәйкес келеді, әйтсе де Америкадағы, Канададағы және Англиядағы Евангелист-лютеран шіркеулері бұл терминді қолданады. Неміс тіліндегі evangelisch сөзі сөзбе-сөз «Жақсы жаңалыққа» қатысты дегенді білдіреді, бұл протестанттық реформацияның «тек қана кітапқа сүйену» (sola scriptura) принципіне баса назар аударады. Мартин Лютер осы терминді «христиандық» терминімен қатар қолдануға ұсынды.

Тарих

1555 жылы Аугсбург бейбіт шартынан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына және Германия империясының құлауына дейін кейбір протестант шіркеулері мемлекеттік шіркеулер болды. Әрбір Ландескирхе (мемлекеттік немесе аймақтық шіркеу) Германия мемлекеттерінің бірінің ресми шіркеуі болды, ал тиісті билеуші шіркеудің ресми басшысы болды (мысалы, Пруссия королі Пруссияның ескі провинцияларының Евангелиелік шіркеуін жоғарғы басқарушы ретінде басқарды), бұл британ монархының Англия шіркеуінің Жоғарғы басқарушысы рөліне ұқсас еді. 19-ғасырда, әсіресе Бремен, Франкфурт (1857), Любек және Гамбург (1860) республикаларында дін бостандығының өсуімен бұл жағдай өзгерді. Ең үлкен өзгеріс Германия революциясынан кейін Веймар республикасының құрылуымен және Германия мемлекеттерінің князьдерінің биліктен бас тартуымен болды. Веймар конституциясы (1919) мемлекеттік шіркеулер жүйесін жойды, шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне әкелді және протестант шіркеулерін біріктіруге ниет болды. Шындығында, бірігу туралы мәселе үнемі талқыланды, бірақ күшті аймақтық тәуелсіздік пен дәстүрлер, сондай-ақ лютерандық, реформаттық және біріккен шіркеулерге жіктелгендіктен орындалмады. Революция кезінде, ескі шіркеу басшылары билігін жоғалтқанда, Халық шіркеу одағы (Volkskirchenbund) құрылды және теологиялық дәстүрге қарамастан, сонымен қатар мирянның қатысуын арттыра отырып, бірігуді жақтады. Алайда, шіркеулердің жаңа үкіметпен қарым-қатынасы жақсарғаннан кейін Халық шіркеу одағы аумақтық принцип бойынша тез бөлінді. Германияның барлық аймағында бір ғана негізгі протестант шіркеуі болуы мүмкін емес екені және кез келген одаққа федеративтік модель қажет екені анық болды. 1919 жылы Дрезденде өткен шіркеулер федерация жоспарын жасады, ол 1921 жылы Штутгартта қабылданды. 1922 жылы сол кездегі 28 аймақтық протестант шіркеулері Германияның Евангелиелік шіркеулер конфедерациясын (Deutscher Evangelischer Kirchenbund, DEK) құрды. Ол кезде бұл конфедерация Еуропадағы ең ірі протестант шіркеу конфедерациясы болып, шамамен 40 миллион мүшесі болды. Кейіннен ЭКД-дан бөлініп, Германия Демократиялық Республикасындағы Евангелиелік шіркеулер лигасы (BEK) құрылды, ал 1970 жылы Моравия Херрнхут округі де қосылды. 1991 жылғы маусымда Германияның қайта бірігуінен кейін BEK ЭКД-мен бірікті. Мүшелері енді мемлекеттік шіркеулер емес, олар заңды корпорациялар ретінде конституциялық қорғауға ие, және олар әлі де Ландескирхе деп аталады, ал кейбіреулері осы терминді ресми атауларында сақтайды. Дегенмен, қазіргі ағылшын тіліндегі аударма – аймақтық шіркеу. Аумақтық шіркеулердің аумақтары, негізінен, 1848 жылғы Германияның саяси құрылымын көрсетеді, мемлекеттер немесе провинциялар үшін, олардың көпшілігі қазір жоқ немесе шекаралары өзгерген. Мысалы, 1945 және 1948 жылдар аралығында Ескі Пруссия провинцияларының әрқайсысын аумақтық құрамына біріктірген алты шіркеулік провинция (Kirchenprovinzen) Ескі Пруссия одағының Евангелиелік шіркеуінің ішінде нацистердің шіркеулерге қарсы күресі кезіндегі алшақтық салдарынан тәуелсіздік алды. Бұл Ескі Пруссия одағының Евангелиелік шіркеуін тек шатыр ұйымға айналдырды, ол өзі ЭКД-ның (және БЭК, 1969–1991) мүшесі болды, бірақ бірнеше аймақтық шіркеу органдарын қамтыды, олар өздері ЭКД-ның (және БЭК, 1969–1991) мүшелері болды. 1973 жылдан бастап, Еуропадағы көптеген протестант шіркеулері, соның ішінде ЭКД мүшелері Лёуэнберг келісімін жасады, сонымен қатар 21 ЭКД мүшесі өздерінің қауым мүшелері мен бір-біріне қызмет ету үшін толық қатынасты енгізді. Шығыс Германиядағы аймақтық протестант шіркеулері де Лёуэнберг келісімін қол қойғандықтан, Германия Демократиялық Республикасындағы Евангелиелік шіркеулер федерациясының сол кездегі он мүшесі ЭКД мүшелерімен де толық қатынаста болды. Әйелдерді діни қызметке тағайындау 20 мүше шіркеуде де жүзеге асырылады, соңғы жылдары көптеген әйелдер діни қызметке тағайындалды. Сондай-ақ, бірнеше әйелдер епископ болып қызмет етеді. Марго Кесманн, Ганновердің евангелиелік лютеран шіркеуінің бұрынғы епископы және 2009 жылдан 2010 жылдың ақпанына дейін ЭКД Кеңесінің төрағасы, ЭКД-ны басқарған алғашқы әйел болды. Бір жынысты некелерді баталау 20 шіркеудің 14-інде жүзеге асырылады және рұқсат етіледі, ал бір жынысты одақтарды баталау барлық басқа мүше шіркеулерде рұқсат етіледі. ЭКД көп жағдайда абортқа қарсы, бірақ оның заңды болуын жақтайды. ЭКД 20-ғасырда бөлініске ұшырады және бұрынғы Шығыс Германия үкіметінің дінсіз саясаты салдарынан Шығыс Германияда көптеген жақтастарын жоғалтты. 1990 жылдан кейін мүшелер саны саналып, Рим-католик шіркеуімен шамамен бірдей болды. 21-ғасырда Евангелиелік шіркеу мен Рим-католик шіркеуінің екеуінің де мүшелерінің саны азайып, дінге жат адамдардың саны артуда. 2019 жылғы зерттеу көрсеткендей, Германиядағы ЭКД және Католик шіркеулерінде 114 000 жасқа толмаған адамдар сексуалдық зорлық-зомбылық құрбаны болған. 95% сенімділік интервалы 28 000-нан 280 000-ға дейін құрбан болғандарды қамтиды. 2024 жылы жарияланған зерттеуге сәйкес, ЭКД-ның педофил мүшелері 1946 жылдан бері кем дегенде 9 355 кәмелетке толмаған балаға сексуалдық зорлық-зомбылық көрсеткен. Зерттеу координаторы бұл көрсеткіштің мұз тауының тек бір бөлігі екенін атап өтті. Құрбандардың орташа жасы 11 жас.

Мүшелік

Протестантизм – Солтүстік, Шығыс және Орта Германиядағы басты дін. Реформациялық бағыты Солтүстік-батыстағы ең шеткі аймақтарда және Липпеде басым, лютерандық бағыты – солтүстік және оңтүстікте, ал Біріккен бағыты – Орталық және Батыс Германияда кең таралған. Оңтүстік Германиядағы христиандардың көпшілігі католик болғанымен, Баден-Вюртемберг және Баварияның кейбір аймақтарында протестанттар басым, мысалы, Орта Франкония және Штутгарт әкімшілік аймағы. Германия протестанттарының көп бөлігі ЭКД-нің мүше шіркеулеріне жатады. 2020 жылы 20,236,000 мүшесі бар, яғни Германияның шамамен 24,3 пайызы ЭКД мүше шіркеулеріне қатысты. Дегенмен, шіркеуге қатысушылардың саны аз, барлық немістердің 1,2 пайызын құрайтын (шамамен 1 миллион адам) ғана жексенбі күні қызметке қатысады. Айырмашылықтарына қарамастан, аймақтық протестант шіркеулері бір-бірін тең құқылы деп мойындайды. Ешбір мүше шіркеу басқа шіркеудің аумағында қауымдар мен шіркеулерді құрып, осылайша, жамағаттар үшін бәсекелестікті болдырмайды. Бір ғана ерекшелік – Евангелиелік реформациялық шіркеу, ол әдетте лютерандық мүше шіркеулер құрамына кіретін реформациялық қауымдарды біріктіреді, бірақ жергілікті реформациялық қауымдарды олардың құрамына қоспайды. Мысалы, лютерандық шіркеуге жататын жерден басқа жерге көшіп келген лютеранин, жаңа тұратын жерінде басқа мүше шіркеудің жергілікті қауымынан қабылданады, тіпті бұл шіркеу мен оның жергілікті қауымы реформациялық немесе біріккен протестанттық бағытта болса да, лютерандық бағытты EKD-дегі басқа екі протестанттық бағытпен алмастыруға болады. Бұл ЭКД мүше шіркеулерінің толық алтарь және мінбар бірлігіне байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, мүше шіркеулердің аумағы Англикандық немесе Рим-католик шіркеулерінің епархияларына ұқсас, бірақ мүше шіркеулерді бақылайтын ортақ иерархия жоқ. Олар заңды түрде тәуелсіз және ЭКД олардың бас ұйымы болып табылады. Мүше шіркеулердегі қауымдардың мүшелері – католик шіркеулеріндегі приходтардың мүшелері және еврей қауымдарына жатқандар сияқты – заңды корпоративтік мәртебеге ие және шіркеу салығын төлеуге міндетті. Бұл салық Германия штаттары жинаған және тиісті діни ұйымға берілген табыс салығынан қосымша төленеді.

2011 жылғы халық санағының штаттар бойынша нәтижелері

Мемлекеттік шіркеу мүшелігі (2011) Халықтың үлесі 1 550 200 55,7% 3 976 430 51,5% 279 180 43,2% 2 426 990 40,8% 3 552 450 34,1% 573 960 33,9% 1 260 720 31,8% 24 552 110 30,8% 4 974 240 28,5% 529 010 24,3% 706 650 21,6% 856 340 21,4% 2 592 550 21,1% 199 240 20,1% 448 970 18,4% 280 500 17,7% 344 680 15,2%

Құрылымы

EKD құрылымы федеративтік принциптерге негізделген. Әрбір аймақтық шіркеу өз аймағындағы христиандық өмірге жауапты, сонымен қатар әрбір аймақтық шіркеудің өзгеше ерекшеліктері бар және ол тәуелсіздігін сақтайды. EKD өз мүшелері сеніп тапсырған ортақ міндеттерді атқарады. Бұл міндеттерді орындау үшін Шіркеуде демократиялық қағидалар бойынша ұйымдастырылған және сайланған келесі басқару органдары бар:

Синод

Синод – ЕҚД-ның заң шығару органы. Онда 126 мүше бар: 106-сы жергілікті шіркеулердің синодтарымен сайланады, ал 20-сы кеңес тағайындайды. Бұл 20 адам шіркеу және оның ұйымдарының өміріндегі рөлі үшін тағайындалады. Мүшелердің өкілеттік мерзімі алты жылды құрайды және синод жыл сайын өтеді.

EKD кеңесі

EKD кеңесі – Германиядағы протестанттық шіркеудің өкілді және басқару органы. ЕКД кеңесіне Синод пен Шіркеу Конференциясы бірлесіп сайлайтын 15 мүше кіреді, олардың өкілеттік мерзімі алты жылды құрайды.

Шіркеу конференциясы (тұрақты орган)

Шіркеу конференциясы – мүше шіркеулердің басқарушы кеңестерінің өкілдері арқылы EKD жұмысына тікелей қатысу мүмкіндігін беретін платформа.

Халықаралық қызмет

EKD өзінің қамқорлығымен түрлі қайырымдылық ұйымдарын ("Hilfswerke") ұстап тұрады. Густав Адольф Век (ГАВ) (бұрынғы Густаф Адольф Одағы) 1832 жылы Лейпцигте алғашқы және ең ескі осындай ұйым ретінде құрылды және әлсіз бауырлас шіркеулерге, әсіресе Рим-католик елдері мен протестанттық диаспорада көмек көрсетуге жауапты. Оның халықаралық деңгейде жекелеген бөлімшелері бар, Австриядағы ұйым әлі күнге дейін Густав Адольф Верейн деп аталады. "Брот für die Welt" халықаралық даму көмегімен айналысады.