Кіріспе
Лаестадиандық (Лестадиандық, ), сондай-ақ Лаестадиандық лютерандық және Апостолдық лютерандық деп белгілі, – 19 ғасырдың ортасында Сапмиде бастау алған, пиетистік лютерандық қайта жаңғыру қозғалысы. Швеция лютерандық мемлекеттік шіркеуінің әкімшісі және тыйым салу қозғалысының жетекшісі Ларс Леви Лаестадиус атымен аталған. Бұл қозғалыс Солтүстік елдердегі ең ірі пиетистік жаңғыру қозғалысы болып табылады. Оның мүшелері көбінесе Финляндияда, Солтүстік Америкада, Норвегияда, Ресейде және Швецияда кездеседі. Африка, Оңтүстік Америка және Орталық Еуропада да шағын қауымдастықтар бар. Сонымен қатар, Лаестадиан лютерандары 23 елде миссионерлік қызмет атқарады. Әлем бойынша лаестадиандықтардың саны 144 000-нан 219 000-ға дейін жетеді деп есептеледі.
Laestadianism (Læstadianism, ), also known as Laestadian Lutheranism and Apostolic Lutheranism, is a pietistic Lutheran revival movement started in Sápmi in the middle of the 19th century. Named after Swedish Lutheran state church administrator and temperance movement leader Lars Levi Laestadius, it is the biggest pietistic revivalist movement in the Nordic countries. It has members mainly in Finland, Northern America, Norway, Russia and Sweden. There are also smaller congregations in Africa, South America and Central Europe. In addition Laestadian Lutherans have missionaries in 23 countries. The number of Laestadians worldwide is estimated to be between 144,000 and 219,000.
Финляндия мен Солтүстік Америкадағы ұйым
Финляндиядағы лаэстадиандардың көпшілігі Финляндияның ұлттық лютеран шіркеуінің мүшесі (сағ. Солтүстік лютерандық епархиялардың қауымдастығы); бірақ Америкада, ресми лютерандық шіркеу болмағандықтан, олар өз діни ұйымын құрды, ол 20 ғасырдың ортасында үш топқа бөлінді. Американдық шіркеудегі кейінгі бөлінулер 19 тармаққа әкелді, олардың шамамен 15-і бүгінде белсенді. Үш ірі негізгі тармақ – консервативті лаэстадиандық (Солтүстік Америкада басқа лаэстадиандарға 20 ғасырлық көшбасшы Пол А. Хейдеманның есімімен «Хайдеман» деп белгілі); Тұңғыш (Солтүстік Америкада «Ескі Апостолдық лютерандық шіркеу» («Esikoinens» басқа лаэстадиандық ағымдарға); және Раухан Сана («Бейбітшілік сөзі»), АҚШ және Канадада Американың Апостолдық лютерандық шіркеуі ретінде танымал (басқа лаэстадиандарға 20 ғасырлық пастор Эндрю Миккелсеннің есімімен «Миккелсендер»). Бұл лаэстадиандардың 90 пайызын құрайды. Басқа тармақтар шағын, ал кейбіреулері белсенді емес. Финляндияда «Өмір сөзі» («Elämän Sana») тобы, лаэстадиандықтың әртүрлі тармақтарының ең «негізгі» болып саналатыны, Финляндияның евангелистік лютеран шіркеуінің иерархиясында маңызды рөл атқарады: екі мүшесі Оулу епископтары болып сайланды, ал біреуі капеллан генерал (фин қорғаныс күштерінің бас капелланы, генерал-майор дәрежесімен тең) қызметін атқарды.
Негіздеуге баса назар аударылады
Барлық тармақтар көптеген маңызды ұстанымдарды бөліседі, оның ішінде лютерандық ақталу туралы ілімге (кешірім және инаят) ерекше мән беріледі.
Шынайы мәсіхшілердің ілімі
Тағы бір маңызды үйретім – нағыз сенушілердің бір жағынан, жалған христиандар мен сенбеушілердің екінші жағынан өмір салты мен сенімдері арасындағы негізгі айырмашылықтар. Бұл айырмашылық кейде "тірі сенім" мен "өлген сенім" деп ажыратылады.
Лаестадиандық кіші топтар арасында кіру және кіргізу
Екі ірі лаэстадиандық топтың басшылары – консервативті лаэстадиандар мен тұңғыш лаэстадиандар – ондаған жылдар бойы бір-бірін және барлық басқа лаэстадиандық топтарды Көктем патшалығынан шеттетіп келді, тіпті осы діни ағымдардың негізгі ұстанымдары дерлік ешқандай айырмашылыққа ие емес. Кіші үшінші негізгі топтың басшылығы – Федерация – басқа топтарды нағыз сенімділер деп санауын жалғастырып келеді, 1930 жылдары оның ірі әріптестерінің басшылары бірлікке шақырғаннан кейін, ал кейіннен Федерациядан және басқа лаэстадиандық діни ағымдардан жаңғыруды талап еткеннен кейін Лаэстадиандықтар арасындағы бірлікті сақтауға жасаған сәтсіз әрекеттерінен кейін.
Кешірім туралы мәлімдеме
Шіркеу әрбір сенушінің басқалардың күнәлары кешірілді дегенге куәлік етуге құқылы екенін үйретеді, бұл кейде күнә кешірілгенін ауызша жариялау деп аталады. Лаестадиандар күнәларды көбінесе "Исаның аты мен қанымен" кешіреді деп жариялайды.
Іс жүзінде
Лаестадиандықтардың сенімі бойынша, мүмін күнә жасаған жағдайда, ойда болсын, істе болсын, сол күнәні басқа бір мүмінге мойындауы тиіс. Сондықтан, Лаестадиандықтардың шіркеу ішінде де, шіркеуден тыс да, кез келген уақытта, әсіресе қасиетті тағайымға дейін шіркеу қызметінде бір-біріне немесе кейде осы қасиетті тағайымды орындайтын дін қызметкерлеріне күнәларын мойындауы жиі кездесетін практика. Әдетте, "Исаның атымен және төгілген қанымен күнәлерің кешірілді" деген жариялама жасалады. Лаестадиандыққа берік орныққан бұл рәсім, негізгі лютеран шіркеулеріндегі кешірімнен бірнеше жағынан өзгеше: кешірім сұрау міндетті емес, көбінесе дін қызметкеріне емес; мойындау көбінесе ашық түрде жасалады; мойындау үшін жазбаға жазылу қажет емес, кез келген уақытта кез келген мүмін кез келген басқа мүміннен оңай алуға болады; және жарияламаның нақты сөздері күнәні өтеу құралы – Мәсіхтің төгілген қаны екенін көрсетеді.
Ең салтанатты рәсім
Лаестадиандықтар рақым тек нақты кешірілген күнәлары бар адамға ғана беріледі деген қағиданы өте қастерлейді, сондықтан осы қозғалыста кешірімді жариялау рәсімінен гөрі маңыздырақ нәрсе жоқ дерлік. Бұл доктрина – сенушінің діни қызметкерлігі доктринасының ерекше кеңейтілген түрі.
Бір-бірімен таныстыру сәлемдесулері және бір-бірімен таныстыру қоштасулары
Лаестадиандықтар бір-бірімен сәлемдескенде ағылшын тілінде "God's peace", ал фин тілінде "Jumalan terve" – «Құдайдың сәлемі» немесе «қош келдіңіз» дейді. Бір-бірімен қоштасқанда олар ағылшын тілінде "God's blessing" деп айтады, фин тіліндегі "Jumalan rauhaa" сөзімен бірдей – «Құдайдың құдіретімен» деген мағынаны білдіреді.
Күнә мен "дүниелік" нәрселерден аулақ болу керектігіне баса назар аударылады
Дүниелікке құштарлыққа қарсы шығады, ал Лаестадиандар некеге тұруға дейінгі жыныстық қатынасқа және қасиетті тағайын кезінде болмағанда алкоголь ішуге қарсы. Лаестадиандардың консервативті бағыты би, теледидар, контрацепция, ырғақты музыка, макияж, сырғалар, кино, татуировка және дөрекі сөздер сияқты дүниелік әдеттерге қарсы. Шіркеу ішіндегі кейбір консервативті топтар одан да әрі барып, осы дүниенің жолдарын жатқызып, мысалы, сақтандырудан бас тарту, балаларына ұйымдастырылған мектеп спортына қатысуға тыйым салу және көліктерінен радионы алып тастау сияқты шаралар қолданады. Үйдегі қарапайымдық, оның ішінде перделер мен гүлдерге тыйым салу да жиі кездесетін талап, әсіресе Тұңғыш Лаестадиандар арасында, бірақ бұл шіркеу доктринасы емес.
Тууды бақылау
Әсіресе, Бірінші Туған Апостолдық Лютерандардың көп саны және Word of Peace тобындағы ең консервативті қауымдардың көптеген мүшелері бала тууды шектемейді, себебі олар баланы Құдайдың сыйы деп есептейді; сондықтан көптеген Laestadian отбасыларында көп бала болады.
Әлеуметтік кездесулер
Лаестадиандардың басты қызметтері – жыл сайынғы немесе одан да жиі өткізілетін шіркеу жиындары, оның ішінде консервативті лаестадиандардың жазғы құлшылықтары, онда алыс-жақын қауымдардан мүшелер жиналады; ал жастар үшін – хаптар (жасөспірімдер мен жастардың «Сион әндері мен гимндерінен» ән айту және бір-бірін зиярат ету жиындары), ән кештері, от жағу, жастар пікірсайыстары, қамқорлық жиналыстары және жаңару жиналыстары. Скандинавиядағы Тұңғыш Лаестадиандық ағымындағы ең маңызды жылдық шаралар – Гелливаредегі Рождестволық құлшылық және Лахтидегі жазғы құлшылық, онда әр жыл сайын түрлі елдерден мыңдаған Тұңғыш Лаестадиандар жиналады.
Жарияланымдар
Әр түрлі салалар өз газеттері мен журналдарын жариялайды.
Таңдалған жазба орны
Финляндияда лаестадиандар негізінен 1776 жылғы фин тіліндегі Киелі кітапты қолданады, ол жаңа аудармалардан өзгеше, Textus Receptus-қа негізделген. Финляндиялық Бейбітшілік қауымдастықтарының Орталық қауымдастығы (SRK) консервативті лаестадиан уағыздаушылары зерттеу және құлшылық үшін пайдаланатын фин тіліндегі үш аударманы (1776, 1933/1938 және 1992) жариялайды. Американдық және канадтық лаестадиандар да Textus Receptus-қа негізделген Король Джеймс нұсқасын қолданады.
Қозғалыстың бастамасы
Қозғалыс атауы швед саамы уағыздаушысы және Сапмидегі швед лютеран шіркеуінің әкімшісі, сонымен қатар белгілі ботаник Ларс Леви Лаестадиус (1800–1861) есімінен шыққан. Лаестадиус 1840 жылдары Швецияның солтүстігінде Швеция шіркеуінің пасторы болып жұмыс істеген кезде бұл қозғалысты бастады. 1844 жылы Аселедегі тексеру сапарында Лаестадиус Кроком муниципалитетінің Фоллинге ауылынан Милла Клементсдоттер есімді саам әйелімен кездесті. Ол Аңгерманландтағы Крамфорс муниципалитетінің Нора приходының пасторы Пэр Брэндэлл басқарған және пиетистік және моравиялық ықпалмен сипатталатын Швеция шіркеуі ішіндегі қайта жандану қозғалысының мүшесі болды. Ол Лаестадиусқа шынайы христиандыққа бет бұрғандағы рухани тәжірибелерін айтты, ал кездесуден кейін Лаестадиус тірі иманның құпиясын түсінгендей болды. Ол рақымға ие болғанын, күнәларының кешірілгенін және мәңгілік өмірге апаратын жолды соңынан көргенін сезінді. Оның уағыздары, өз сөздерімен айтқанда, "жаңа түр алды", оған адамдар жауап бере бастады. Қозғалыс Швециядан Финляндия мен Норвегияға, әсіресе саамдар мен квендер арасында тарала бастады. Ол өзінің ізбасарларын жай ғана "христиандар" деп атауды қалаған, бірақ басқалар оларды "лаестадиандар" деп атай бастады.
Лаестадиус қауымының саамдық мүшелеріне алғашқы әсері
Лаестадиус шіркеу қызметкері болған күндерінен бастап екі үлкен қиындыққа тап болды: швед үкіметінің шамандық дінінен лютерандыққа көшуге мәжбүрлеген саамдықтардың салқындығы және олардың арасындағы алкоголизмнен туған қайғы-қасірет. Лаестадиусқа келген рухани түсінік пен оның жаңа уағыздарындағы "самилердің өмірінен алынған, оларға түсінікті, адамдардың өміріне қамқор болатын Құдай туралы көрнекті метафораларға толы" сөздер екі мәселеге де терең оң әсер етті. Саамдық мәдениет көзқарасынан алынған деректе саамдардың оқуға деген жаңа құштарлығы, шіркеудегі қозғалыс пен энергия, адамдардың күнәларын мойындауы, кешірім сұрап жылауы мен дұға етуі айтылады – лаестадиандық ішінде бұл "ликутускет" деп белгілі, бір түрлі шабыт. Маскүнемдік пен мал ұрлығы азайды, бұл саамдардың қарым-қатынасына, қаржылық жағдайына және отбасылық өміріне жағымды ықпал етті.
Самилер арасында лаестадиандықтың өрлеуі
Самилер арасында лаестадиандық діннің жылдам таралуы бірнеше факторға байланысты болды. Лаестадиус өзін оңтүстік саамдық анасы арқылы саам деп мақтан тұтқан. Ол екі саам диалектісінде сөйлеп, уағыз айтқан. Бұдан әрі, ол саамдық бұғы шаруаларынан білімсіз жай уағызшыларды таңдап, жыл бойы олармен бірге саяхаттап, олардың арасында тәубе етпегендерге уағыз айтты. Сонымен қатар, діннің алғашқы күндерінде Лаестадиус, өзінің дінтастарымен ортақ тіл табу үшін саамдардың таныс пұтқа табынушылық құдайлары мен ұғымдарын алып, оларды христиандыққа бейімдеді. Самилер арасында лаестадиандық діннің өсуіне себеп болған тағы бір фактор – мемлекеттік мектеп-интернаттарда лаестадиандық қызметкерлердің көптеп пайда болуы болды. Келесісі, лаестадиандық діннің қатаң моральдық кодексі, соның ішінде қатаң тыйым салушылық саамдарға ұнады. Алкоголизмге ұшыраған тұтас қауымдар бірден-бірге арақтан бас тарды. Бұл саамдардың сыртқы әлемдегі әлеуметтік беделін жақсартуға қосымша оң әсер етті. Соңында, лаестадиандық – саамдардың өзінен туған дін ретінде тани алатын сенім болды, себебі Лаестадиус өзі кедей, зорлық көрген саам әйелі Милла Клементсдоттермен кездескеннен кейін ғана нағыз тірі сенімді білгенін айтқан.
"Тірі мәсіхшіліктің үзілмейтін желісі"
Лаестадиандықтардың бір тобы бұл қозғалыстың Лютер, богемиялық бауырлар, лоллардтар және вальденстер арқылы алғашқы шіркеуге дейін созылған, үзілмеген христиандық дәстүрдің қазіргі кездегі тікелей жалғасы деп есептейді. Мартин Лютер, Ян Гус, Джон Уиклиф және Питер Вальдо – лаестадиандықтардың рухани аталары саналады.
2012 жылғы топтар
1. Консервативті Лаестадиандықтар 115 000 адам (Финляндияда (SRK), АҚШ (Лаестадиан лютеран шіркеуі), Швеция (SFC), Ресей, Того (ELLT), Канада (LLC), Кения (LLOP), Гана (LLC), Гамбия (LLC), Эквадор, Норвегия, Эстония (ELR), Латвия, Лондон, Германия, Венгрия, Испания, Швейцария, Түркия және т.б.) 2. Бірінші Лаестадиандықтар – мүшелерінің саны белгісіз (АҚШ-та (Ескі Апостолдық Лютеран шіркеуі), Финляндияда (Esikoislestadiolaiset ry), Швеция, Норвегия, Ресей, Латвия) 3. Кіші Бірінші Лаестадиандықтар тобы (Rauhan Sana тобы) 21 000 адам (Финляндияда (LFF және LYRS), АҚШ (Американың Апостолдық лютеран шіркеуі), Швеция, Норвегия, Канада (ALC), Гватемала, Нигерия, Үндістан, Того (ALC) және Кения) 4. Торола тобы 4 000 адам (АҚШ-та (Бірінші Апостолдық Лютеран шіркеуі), Швеция және Финляндия (SVR)) 5. Рид тобы (Pollarites) 3 500 адам (АҚШ-та (Тәуелсіз Апостолдық Лютеран шіркеуі)) 6. Жаңару 3 000 адам (Финляндияда (LLK) және Норвегияда) 7. Ескі Эриктилер (Lyngen тобы) 1 200 адам (Норвегияда) 8. Жаңа Эриктилер 800 адам (Норвегияда) 9. Аунес тобы 550 адам (АҚШ-та (Апостолдық лютеран шіркеуі)) 10. Elämän Sana тобы (клирикалистер) 300 адам (Финляндияда, Швецияда (SFK) және Норвегияда) 11. Леви тобы 200 адам (Финляндия және Швецияда) 12. GALC 50 адам (АҚШ-та (Grace Apostolic Lutheran Church)) 13. Лескинен тобы 50 адам (Швецияда және Норвегияда) 14. Кваенганен тобы (svärmeri) 50 адам (Норвегияда) 15. Дэвидтер 40 адам (АҚШ-та) 16. Гундерсен тобы 30 адам (Норвегияда) 17. Ханка тобы (Мелвиниттер) 20 адам (АҚШ-та) 18. Стен тобы 15 адам (Финляндияда) 19. Контио тобы 5 адам (Финляндияда)
3. Little Firstborn group (Rauhan Sana group) 21,000 people (in Finland (LFF and LYRS), U. S. A. (Apostolic Lutheran Church of America), Sweden, Norway, Canada (ALC), Guatemala, Nigeria, India, Togo (ALC) and Kenya)
4. Torola group 4,000 people (in U. S. A. (First Apostolic Lutheran Church), Sweden and Finland (SVR))
5. Reed group (Pollarites) 3,500 people in U. S. A. (Independent Apostolic Lutheran Church)
6. Reawakening 3,000 people (in Finland (LLK) and Norway)
7. Old Erikians (Lyngen group) 1,200 people in Norway
8. New Erikians 800 people in Norway
9. Aunes group 550 people in U. S. A. (The Apostolic Lutheran Church)
10. Elämän Sana group (clericalists) 300 people (in Finland, Sweden (SFK) and Norway)
11. Levi group 200 people (in Finland and Sweden)
12. GALC 50 people in U. S. A. (Grace Apostolic Lutheran Church)
13. Leskinen group 50 people (in Sweden and Norway)
14. Kvaenangen group (svärmeri) 50 people in Norway
15. Davidites 40 people in U. S. A. 16. Gundersen group 30 people in Norway
17. Hanka group (Melvinites) 20 people in U. S. A. 18. Sten group 15 people in Finland
19. Kontio group 5 people in Finland
Ұрықтық
Қатысушылардың отбасылары Батыс стандарттары бойынша ірі болып келеді. Финляндияда олардың демографиялық артықшылығы ұлттық туу көрсеткіші төмендеген сайын артты: 1940 жылдары олардың туу көрсеткіші ұлттық орташа көрсеткіштен екі есеге, ал 1980 жылдары төрт есеге жоғары болды. 1985–1987 жылдары Лаестадиандықтар мен Финляндияның жалпы туу көрсеткіші (ТФР) сәйкесінше 5,47 және 1,45 құрады. Тіпті 5,47 Лаестадиандық ТФР-де де әртүрлілік бар, онда "орташа" топ төрт баламен тоқтауға және тууды реттеуге бейім, ал консервативті топтар шексіз көбейтуге ұмтылады. Лаестадиандықтардың іштен үйлену деңгейі және мүшелікті сақтау туралы зерттеулер 2010 жылға дейін жүргізілмеген. Дегенмен, олар тұру және жұмыс орны жағынан интеграцияланған, сондықтан ассимиляцияға байланысты көбірек мүшелерін жоғалтады. Мысалы, Ларсмо деген шағын қалада, аралас некелерге және эмиграцияға байланысты кейбір шығындарға қарамастан, олардың халық арасындағы үлесі отыз жыл ішінде екі есеге өсіп, 1991 жылы шамамен 40% құрады және бір буын ішінде қала халқының үштен екі бөлігін құрайды деп болжанды.
Лаестадианның танымал тұрғындары
Финляндиялық депутат, бұрынғы премьер-министр және Орталық партияның жетекшісі Юха Сипиля өмір бойы Раухан Сана Лаестадиан дінін ұстанады. Сексман (нағыз аты Эдвард Максимилиан Сене) – платиналық дискіні алған фин артисі, Сийлиньярвиде Лаестадиан отбасында туып өскен.