Түн және Тұман жарлығы

Кіріспе

1941 жылғы 7 желтоқсанда Адольф Гитлер шығарған директива. "Түн және тұман" (немісше: Nacht und Nebel) деп аталатын, сондай-ақ "Түн және тұман жарлығы" ретінде белгілі бұл директива, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия басып алған аумақтардағы саяси белсенділер мен қарсылық көрсетуге "көмектескендерге" бағытталған. Олар тұтқындалуы, өлтірілуі немесе із-түссіз жоғалуы тиіс еді, ал олардың отбасылары мен айналасындағы халық нацистік оккупациялық билікке қарсы болған адамдардың тағдыры мен қайда екені туралы хабарсыз қалды. Осы құпия операциялардың құрбандарының көпшілігінен ешқашан қайта естілген жоқ.

Атауы

Аллитеративтік хендиадис Nacht und Nebel ("Түн және тұман" - немісше) 17 ғасырдың басынан бері неміс тілінде кездеседі. Вагнер оны "Райнгольд" (1869) операсында қолданған, содан бері ол күнделікті неміс тіліне енген (мысалы, Томас Маннның "Сақылды тау" романында қолданылған). "Түн және тұман жарлығы" (Nacht und Nebel Erlass) термині 1945 жылға дейін кеңінен таралған немесе жарияланған-жарияланбағаны белгісіз. Дегенмен, сол кезде "НН" белгісі тұтқындар мен депортацияланғандарды ("NN Gefangener", "NN Häftling", "NN Sache") атау үшін кейде қолданылған.

Негізгі себептері

"Нахт унд Небель" саясатының көптеген себептері болды. Нацистер басып алған елдерде күшіне енгізілген бұл ереже бойынша, біреу тұтқындалған жағдайда, оның отбасысына оның тағдыры туралы ешқандай ақпарат жеткізілмейтін. Тұтқындалғандар, кейде тек қарсылық танытқан деген күдікпен ұсталғандар, құпия түрде Германияға, тіпті концлагерьге жіберілуі мүмкін еді. Олардың тірі ме, өлген ме екеніне қарамастан, неміс билігі отбасыларына ешқандай мәлімет бермейтін. Бұл, оккупацияланған елдердің халқын үрей, қорқыныш және құпиялылық атмосферасын тудыру арқылы үнсіздендіру мақсатымен жасалды. Бұл бағдарлама басқа мемлекеттер мен гуманитарлық ұйымдарға неміс үкіметін нақты бұзушылықтар жасады деп айыптау мүмкіндігін шектеді, себебі ол адамның тұтқынға алынғанын немесе қайтыс болғанын, тіпті жоғалу себебін де жасырды. Осылайша, нацистер жауапкершілікке тартылмайтын болды. Бұл халықаралық шарттар мен конвенцияларды толығымен елемеуге жол ашты – соғыста адамгершілік талаптарын сақтау үшін, құрбанның қайда екенін анықтап, оның тағдырын білу қажет. Сонымен қатар, бұл саясат неміс халқының нацистік режимге қатысты моральдық алаңдауын және оған қарсы сөйлеуге деген ниетін азайтты, себебі халық режимнің жасаған қылмыстарынан хабарсыз болды және әскери қызметшілерге үнсіздік сақтау үшін үлкен қысым көрсетілді.

Тұтқындарға қатысты шаралар

"Нахт унд Небель" түрмесінің тұтқындарының шаштары қырқылып, әйелдерге жұқа мақтадан тігілген көйлек, ағаштан жасалған сандал және үшбұрышты қара бас киімнен тұратын сотталғандардың киімі берілді. Тарихшы Вольфганг Софскийдің сөзіне сәйкес:

"Нахт унд Небель" көліктерімен келген тұтқындарды кең қызыл жолақтармен белгіледі; олардың арқасы мен екі шалбар аяғында "НН" әріптерімен көрсетілген крест белгісі болды. Осы белгілер арқылы тұтқынның қай топқа жататынын, СС қызметкерлері оны қалай жіктеп, бағалағанын бірден анықтауға болады. Тұтқындар көбінесе түрмеден түрмеге, мысалы, Париждегі Френес түрмесіне, Дрезденге жақын Уолдхаймға, Лейпцигке, Потсдамға, Любекке және Штеттинге кездейсоқ түрде ауыстырылды. Кейде депортацияланған 80 адамды бір уақытта, тік тұрып саяхаттауға мүмкіндік беретін, лас мал вагондарына тығып, азық-түлік пен сусыз, бес күнге дейін созылатын сапарға шығарып, келесі белгісіз бағытқа аттандыратын. Лагерьде тұтқындар әр таңғы сағат 5-те суық пен ылғалды ауа райында бірнеше сағат бойы тік тұрып, қатаң тәртіп сақтап, кейін он екі сағаттық жұмыс күніне жіберілді, оларға тек жиырма минуттық тамақ үзілісі берілді. Олар суық пен аштыққа ұшырады; көптегендері дизентерия немесе басқа ауруларға шалдықты, ал ең әлсіздері көбінесе ұрып-сапалап, атып өлтірілді, гильотинаға ілінді немесе асылды, ал қалғандары немістердің азаптауларына ұшырады. Тұтқындар толыққанды шаршағанда немесе жұмыс істеуге тым ауырғанда немесе әлсіз болғанда, оларды Revier (Krankenrevier, аурулар барағы) немесе басқа да жою орындарына көшірді. Егер лагерьде газ камерасы болмаса, "музельманнерлер" деп аталатын, яғни жұмыс істеуге дәрменсіз болған науқастар көбінесе өлтірілді немесе басқа концлагерьдерге жою үшін жіберілді.

Нәтижелер

Соғыстың басында бұл бағдарлама саяси тұтқындарды, әсіресе совет әскери тұтқындарын жаппай өлімге ұшыратты, олар 1942 жылдың басында тіпті Аушвицте де еврейлерден көп өлді. Транспорттар көбейген сайын және Гитлер әскерлері Еуропа бойынша жылжығанда, бұл көрсеткіш күрт өзгерді. "Нахт унд Небель" жарлығы құпия түрде орындалды, бірақ ол келесі бұйрықтардың негізін қалады және "қорқыныштың жаңа деңгейін" орнатты. Соғыс жалғасқан сайын, мұндай жарлықтар мен бұйрықтардың ашықтығы да артты. Әртүрлі жазбалардан көрініп тұрғанындай, Германия халқы бастапқыда Гитлердің "Жаңа Еуропалық тәртібін" енгізу жоспарлары туралы аз ғана білген. Жылдар өте келе, Жозеф Геббельс пен Пропаганда министрлігінің күшті ішкі ақпаратты бақылауына қарамастан, сол кездегі күнделіктер мен мерзімдік басылымдар бағдарламаның қаталдығы мен қатыгездігі туралы ақпарат неміс халқына біртіндеп жеткенін көрсетеді. Әскерлер ақпарат әкелді, отбасылар сирек болса да, жақындарынан немесе олар туралы естіді, ал одақтас жаңалықтар агенттіктері мен BBC цензураны кейде бұзып өте алды. SD-ден тартылып алынған мұрағаттарда "NN" (Nacht und Nebel) мөрімен көптеген бұйрықтар бар болғанымен, осы жарлықтың салдарынан қанша адам жоғалып кеткені әлі анықталған жоқ. Бастапқыда нацистердің жасаған зұлымдықтары туралы хабарларға күмәнданып, одақтастардың күмәндануы 1944 жылдың 23 қарашасында француз әскері Натцвайлер-Штрутхоф лагеріне (Nacht und Nebel нысандарының бірі) кірген кезде сейілді. Олар жертөледе құрбандардың қолынан ілгіштерге ілініп, уытты Циклон B газымен толтырылған камераны тапты. Кейін Кейтель Нюрнберг процесінде өзінің атқарған барлық заңсыз бұйрықтарының ішінде "Нахт унд Небель" жарлығының "ең жаман" болғанын мойындады. Бұрынғы Жоғарғы Сот судьясы және Нюрнберг халықаралық трибуналының бас прокуроры Роберт Х. Джексон өзінің қорытынды сөзінде нацистер жасаған қылмыстармен қатар "үрейлі" "Нахт унд Небель" жарлығын да атады. Осы жарлықты орындаудағы рөлі үшін Кейтель өлім жазасына кесілді, әскери қызметі мен шеніне байланысты оны атуға талап еткеніне қарамастан. 1946 жылдың 16 қазанында сағат 1:20-да Кейтель аяғының астындағы еден ашылғанда, қарсылық білдіре отырып, "Alles für Deutschland! Deutschland über alles!" деп айғайлады.

Early in the war, the program caused the mass execution of political prisoners, especially Soviet POWs, who in early 1942 outnumbered the Jews in number of deaths even at Auschwitz. As the transports grew and Hitler's troops moved across Europe, that ratio changed dramatically. The Nacht und Nebel decree was carried out surreptitiously, but it set the background for orders that would follow and established a "new dimension of fear". As the war continued, so did the openness of such decrees and orders. It can be surmised from various writings that in the beginning the German public knew only a little of the plans Hitler had to enforce a "New European Order". As the years passed, despite the best attempts of Joseph Goebbels and the Propaganda Ministry with its formidable domestic information control, diaries and periodicals of the time show that information about the harshness and cruelty of the program became progressively known to the German public. Soldiers brought back information, families on rare occasion heard from or about loved ones and Allied news sources and the BBC were able to get past censorship sporadically. Although captured archives from the SD contain numerous orders stamped with "NN" (Nacht und Nebel), it has never been determined exactly how many people disappeared as a result of the decree. Hesitant if not outright skeptical at first of reports coming in about the atrocities being committed by the Nazis, the Allies' doubts were pushed aside when the French entered the Natzweiler Struthof camp (one of the Nacht und Nebel facilities) on 23 November 1944, and discovered a chamber where victims were hung by their wrists from hooks to accommodate the process of pumping poisonous Zyklon B gas into the room. Keitel later testified at the Nuremberg Trials that of all the illegal orders he had carried out, the Nacht und Nebel decree was "the worst of all". Former Supreme Court Justice and chief prosecutor at the international Nuremberg trial, Robert H. Jackson listed the "terrifying" Nacht und Nebel decree with the other crimes committed by the Nazis in his closing address. In part because of his role in carrying out this decree, Keitel was sentenced to death by hanging, despite his insistence on being shot instead due to his military service and rank. At 1:20 a. m. on 16 October 1946 Keitel defiantly shouted out, "Alles für Deutschland! Deutschland über alles!" just before the trapdoor opened beneath his feet.