Кіріспе

Паразиттік өсімдік - өзінің кейбір немесе барлық қоректік қажеттіліктерін басқа тірі өсімдіктен алатын өсімдік. Олар ангиоспермалардың 1% құрайды және барлық биомаларда кездеседі. Барлық паразиттік өсімдіктерде хост өсімдікке еніп, оларды хост тамыр жүйесіне - ксилемаға, флоэмаға немесе екеуіне де жалғастыратын хост органына тән хостторий деп аталатын арнайы орган пайда болады. Мысалы, Striga немесе Rhinanthus сияқты өсімдіктер ксилем көпірлері арқылы (ксилемді қоректендіру) ксилеммен ғана байланысады. Ал, Cuscuta және Orobanche кейбір мүшелері сияқты өсімдіктер хосттың ксилеміне де, флоэміне де қосылады. Бұл оларға хосттан ресурстарды алу мүмкіндігін береді. Бұл ресурстарға су, азот, көміртек және/немесе қант кіруі мүмкін. Паразиттік өсімдіктер қожайынға (тамыр немесе сабақ) жабысатын жеріне, қажетті қоректік заттардың мөлшеріне және фотосинтез қабілетіне байланысты жіктеледі. Кейбір паразиттік өсімдіктер қожайын өсімдіктерін ауадағы немесе топырақтағы қожайынның сабақтары немесе тамырлары шығаратын ұшпалы химиялық заттарды анықтау арқылы таба алады. Гүлді өсімдіктердің шамамен 20 туысына жататын 4500-дей паразиттік өсімдік түрі белгілі. Паразиттік өсімдіктің болуынан қожалық өсімдікке әсер етудің кең ауқымы бар. Жиі хосттардың, әсіресе геми паразиттік жағдайларда, өсуінің тоқтауы байқалады, бірақ сонымен қатар үлкен паразиттік өсімдіктер популяциясын енгізгеннен кейін хост өсімдіктер түрлерінің өлім-жітімі жоғары болуы мүмкін.

Тұқымның өсіп-өнуі

Паразиттік өсімдіктер бірнеше әдіспен өседі. Бұл химиялық немесе механикалық болуы мүмкін, ал тұқымдардың қолданатын құралдары көбінесе паразиттердің тамыр паразиттері немесе сабақ паразиттері екендігіне байланысты. Паразиттік өсімдіктердің көпшілігі қожалық өсімдіктерінің жанында өсіп-өнуі керек, өйткені олардың тұқымдары қожалық өсімдіктерінен қоректік заттарсыз тіршілік ету үшін қажетті ресурстар санымен шектеледі. Ресурстар шектеулі, себебі көбінесе паразиттік өсімдіктер тұқым себудің алғашқы кезеңдерін орнату үшін автотрофты тамақтануды пайдалана алмайды. Тамырлық паразиттік өсімдіктер тұқымы өсіп-өну үшін химиялық белгілерді қолданады. Тұқымдар өсіп-өну үшін қоныс тектес өсімдікке жақын орналасуы керек. Тамыр паразиттері, түбір паразиттерінен айырмашылығы, эндоспермдері ішіндегі ресурстарды пайдаланып өседі және біраз уақыт өмір сүре алады. Мысалы, шұбарлар (Cuscuta spp.) тұқымдарын жерге тастайды. Олар қоныс тектес өсімдікті таппай тұрып, бес жылға дейін ұйықтай алады. Тұқымның эндосперміндегі ресурстарды пайдаланып, додер өсіп шығады. Өсімдік шыққылағаннан кейін, ресурстары толып кеткенге дейін, қожайын өсімдікпен байланыс орнату үшін 6 күн уақыт беріледі. Ол қожайын өсімдікті тапқан соң, оны тұяғымен айналдырады. Доддер кездейсоқ тамырларды пайдаланып, хост өсімдіктің тамырлар тініндегі сіңіретін орган - хаусториум арқылы хост өсімдіктің сабағына кіреді. Доддер өсімдіктің үстіне көтерілген сайын қожайынмен бірнеше байланыстар жасайды.

Хосттар диапазоны

Кейбір паразиттік өсімдіктер жалпыға бірдей және көптеген әртүрлі түрлерді, тіпті бірнеше түрлерді бір мезгілде паразиттеуге қабілетті. Доддер (Cuscuta spp.) және қызыл қоңырау (Odontites vernus) - жалпы паразиттер. Басқа паразиттік өсімдіктер - бірнеше немесе бір ғана түрді паразиттеуші мамандар. Бикеш тамшылары (Epifagus virginiana) тек американдық бикеште (Fagus grandifolia) болатын тамырдың голопаразиті болып табылады. Раффлезия - Tetrastigma тұқымдасының холопаразиті. Pterospora сияқты өсімдіктер микоризалық саңырауқұлақтың паразиттері болады. Паразиттер де өзін-өзі кемсітуді жүзеге асырады деген дәлелдер бар, Triphysaria түрлерінің басқа Triphysaria бар болғанда haustorium дамуының төмендеуі байқалады. Паразиттерде өзін- өзі ажырату механизмі әлі белгісіз. Теңіз паразиттері тропикалық суларға қарағанда, орташа температуралы суларда теңіз флорасының жоғары үлесі ретінде кездеседі. Бұл туралы толық түсінік жоқ болса да, көптеген ықтимал қоныс өсімдіктері, мысалы, кельп және басқа макроскопиялық қоңыр балдырлар, әдетте, қоңыржай аймақтармен шектеледі. Паразиттік қызыл балдырлардың шамамен 75% -ы өздерімен бірдей таксономиялық отбасындағы қожайынды жұқтырады, оларға адельфопаразиттер атағы беріледі. Эндозойлық деп саналатын басқа теңіз паразиттері теңіз омыртқасыздарының (молюскалар, жалпақ құрттар, қоңырауқұлақ) паразиттері болып табылады және олар голопаразиттік немесе гемипаразиттік болуы мүмкін, кейбіреулері инфекциядан кейін фотосинтез қабілетін сақтайды. Бұл жануарлар қоныстарында паразиттік тіршілік ететін жалғыз өсімдіктер. және Brassica тұқымдасының сорттары (мысалы, көкөніс және брокколи). Оробанчеден алынатын өнімнің жоғалуы 100% -ға жетуі мүмкін және әлемнің кейбір аймақтарындағы фермерлер кейбір негізгі дақылдарды тастап, басқаларын импорттай бастады. Көптеген зерттеулер әлемнің дамушы аймақтарында одан да көп зардап шеккен Оробанче мен Стрига түрлерін бақылауға арналған, бірақ ешқандай әдіс толықтай сәтті болып табылмады. Кейде адамдар бірнеше ондаған паразиттік өсімдіктерді тамақ ретінде пайдаланады. Батыс Австралиядағы Рождество ағашы (Nuytsia floribunda) кейде жер асты сымдарына зақым келтіреді. Ол сымдарды қоныс тектеріне айналдырады да, оларды өзінің склеренхиматикалық гильотинасымен паразиттік әрекетке итермелеуге тырысады. Кейбір паразиттік өсімдіктер зиянды болса, кейбіреулері өздерінің қоғамдастықтарында оң әсер етеді. Кейбір паразиттік өсімдіктер инвазивті түрлерге жергілікті түрлерге қарағанда көбірек зиян келтіреді. Бұл инвазивті түрлердің қоғамда зиянды әсерін азайтуға әкеледі. Паразиттік өсімдіктер өздерінің қауымдастығының негізгі формаларын қалыптастырады, олар тек қожайын түрлеріне ғана емес, басқаларға да жанама әсер етеді. Паразиттік өсімдіктің әсерінен қоныс тектес түрлер арасындағы бәсекелестік өзгереді. Өсімдік паразиті инвазивті түрлерді бақылауда ұстап, экожүйедегі негізгі түрлерге айналады. Көптеген аймақтарда, соның ішінде Непалдың шығыс Гималай тауларында паразиттік өсімдіктер дәрілік және діни мақсаттарда қолданылады.

Саңырауқұлақтарда паразиттік өсімдіктер

Гүлді өсімдіктердің 400-ге жуық түрі, сонымен қатар бір гимнасперма (Parasitaxus usta) және бір бриофит (босқауыл Aneura mirabilis) микориздік саңырауқұлақтарда паразиттік. Бұл өсімдіктерге айналасындағы көптеген өсімдіктермен байланысуға мүмкіндік береді. Олар микогетеротрофтар деп аталады. Кейбір мико гетеротрофтар - үнділік құбыр (Monotropa uniflora), қар өсімдігі (Sarcodes sanguinea), жер асты орхидеясы (Rhizanthella gardneri), құс ұясы орхидеясы (Neottia nidus avis) және қант таяқшасы (Allotropa virgata). Микоризалардың кең таралған туыстығымен танымал Эрикаceae таксономиялық отбасында Монотропидтер бар. Монотропидтер тұқымдасына Монотропа, Монотропсис және Птероспора тұқымдастары жатады. Мико гетеротрофтық мінез-құлық әдетте хлорофилл жоғалуымен бірге жүреді.