Кіріспе

1994 жылғы Оливер Стоуннің қылмыс фильмі

"Табиғи туылған өлтірушілер" – 1994 жылғы американдық романтикалық қылмыс пен әрекет фильмi.

Сюжет

Микки Нокс әйелі Мэллоримен Нью-Мексико шөліндегі тамақханаға барады. Бір топ қызылдар келіп, Мэллоридің музыка қорапшасында би билегенін жыныстық қатынаспен қорлай бастайды. Ол еркектердің бірін аяусыз ұрып-соғудан бұрын, оны батыл қолдады. Микки оған қосылады, ал ерлі-зайыптылар тамақтану орнындағы барлық адамды өлтіреді, бір клиентті қалдырады, олар кетер алдында аттарын мақтан тұтады. Ерлі-зайыптылар шөл далаға қоныстанған кезде, Мэллори өзінің отбасылық үй шаруашылығына қызмет көрсеткен ет жеткізуші Миккимен қалай танысқанын еске алады. Бірде Миккиді автокөлік ұрлағаны үшін тұтқындап, түрмеге қамап қояды. Ол қашып кетіп, Мэллоридің үйіне қайта оралады. Жұп Mallory-дің жыныстық қатынаста қорлаушы әкесі мен абайсыз анасын өлтіреді, бірақ Mallory-дің кіші інісі Кевиннің өмірін сақтап қалады. Кейін олар көпірде ресми емес неке рәсімін жасайды. Кейін Микки мен Мэллори қонақ үйдегі бөлмеде әйелді тұтқынға алады. Миккидің үшеулік қатынасқа деген ықыласына ашуланған Mallory кетеді, ал Микки барымташыны зорлайды. Мэллори жақын маңдағы май құю станциясына барады, онда ол механикпен флирт жасайды. Олар машинаның капотында жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Mallory әкесімен зорланғандығын еске түсіргеннен кейін, және механик оны іздестірілген кісі өлтіруші ретінде таниды, Mallory оны өлтіреді. Екі адам өздерінің қастандықтарын жалғастырып, Нью-Мексико, Аризона және Невада штаттарында 52 адамды өлтірді. Оларды іздеп жүрген детектив Джек Скагнетти сегіз жасында өз анасын Чарльз Уитмен өлтіргенін көргеннен кейін, оны қатаңдап өлтірушілермен әуесқойлық таныта бастады. Батырлық пашшасының астында ол сондай-ақ зұлым психопат және өткенінде жезөкшелерді өлтірген. Екі адамның өлтіруін өз бетінше қызмет ететін таблоид журналисі Уэйн Гейл қадағалап, оларды өзінің "Америкалық маньяктер" шоуында таныстырады, көп ұзамай оларды құрметті кейіпкер мәртебесіне көтереді. Микки мен Мэллори психоделикалық саңырауқұлақтар ішкеннен кейін шөлде жоғалып кетеді және оларды тамақ пен баспанамен қамтамасыз ететін Навахо еркегі Уоррен Ред Клаудтың фермасына тап болады. Микки мен Мэллори ұйықтап жатқанда, Уоррен ерлі-зайыптылардың жамандығын сезіне отырып, Миккиде көрген жынды қуып шығаруға тырысады. Микки ата-анасының зұлымдықтарын көріп, армандайды, жын-шайтаннан құтылу кезінде оянады және Уорренді өлтіреді. Олар ұялы жыланның жоғарғы қабатына тап болып, қатты шағылып қалады. Олар жылан шаққанда дәрі-дәрмек сатып алу үшін дәріханаға барады, бірақ дүкеннің есіктері толып қалған. Фармацевт жұпты таниды да, Микки оны өлтірместен бұрын дабыл қағып қояды. Көп ұзамай полиция келіп, ерлі-зайыптыларды ұстап алады, содан кейін атыс басталады. Полиция ерлі-зайыптыларды ұрып-соғып, оқиғаның соңында жаңалықтар тобының видеосын түсіреді. Бір жылдан кейін тұтқынға алынған Микки мен Мэллориді қылмыстық тұрғыдан ақылдан тайған деп санайды және оларды психиатриялық ауруханаларға ауыстыру жоспарланған, Скагнетти олардың көшірмесін бақылайды. Түрме бастығы Дуайт МакКласки детективке Нокстерді көшіру кезінде өлтіріп, олардың қашып кетуді қалап жүргенін айту керектігін айтады. Осы арада Гейл Миккиге Супербоулдан кейін тікелей эфирде өтетін сұхбатты беруге көндірді. Сұхбат барысында Микки өзін "табиғи туылған өлтіруші" деп жариялап, басқа тұтқындарды түрмеде тәртіпсіздікке итермелейді. МакКласки сұхбатты аяқтағаннан кейін, Микки Гейлмен, кино бригадасымен және бірнеше күзетшілермен жалғыз қалды. Ол күзетшіге қол жеткізе алады және бөлмедегі адамдардың көпшілігін өлтіреді, Гейл мен бірнеше басқаларды тұтқынға алады. Гейл мен оның командасы көтерілістің жан-жақты бейнебаяны туралы тікелей эфирде хабар береді. Осы арада, Скагнети өзінің камерасында Мэллориді азғыруға тырысқанда, ол оны басқа күзетші оны жас шығаратын газбен бағындыруға дейін аяусыз ұрып-соғады. Микки мен Гейл Mallory's камерасына жетеді, онда Микки күзетшілерді өлтіреді және Mallory оны өлтірер алдында Scagnetti-мен мексикалық тосқауылға түседі. Гейлдің бүкіл теледидар ұжымы төңкерістен қашып құтылу үшін өлтіріледі, Гейлдің өзі түрме күзетшілеріне атқылап, зорлық-зомбылыққа барады. Микки мен Мэллори ванды ұрлап, Гейлмен бірге орманға қашады, оған ол өлуге тиіс деп жарияламас бұрын соңғы сұхбат береді. Ол олардың ойларын өзгертуге әр түрлі дәлелдерді келтіреді, олардың бір тірі қалғанды қалдырудың белгілі дәстүріне жүгінеді. Микки оған оқиғаны айтуға куә қалдыратынын айт�...

Талдау және тақырыптар

"Табиғи туылған өлтірушілер" фильмінің басты тақырыптарының бірі – нақты өмірдегі зорлық-зомбылық пен бұқаралық ақпарат құралдарының оны жариялауы арасындағы байланыс. Бұл тақырыптық алаңдаушылық фильмнің жарнамалық материалдарында айтылған, оның театр афишасы оны "тақуалыққа, қылмысқа құмарланған және бұқаралық ақпарат құралдарына тәуелденген елге үңіліп қаратын батыл жаңа фильм" деп жарнамалаған. "Американдық маньяктар" телешоуының жүргізушісі Уэйн Гейл кейіпкері фильмде қылмыстық деректі фильмдердің символы ретінде бейнеленеді, ол зорлық-зомбылық пен қылмыстық оқиғаларды көпшілікке ойын-сауық ретінде ұсынады. Бірнеше рет фильмге Гейлдің қанға батқан шайтан бейнесіндегі экспрессионистік монтаждары енгізілген, Мьюр бұл фильмнің бұқаралық ақпарат құралдары мен қылмыс бір-бірін күшейтеді деген тұжырымын нығайтады. Фильмде ядролық отбасының бұқаралық ақпарат құралдарында бейнеленуі де маңызды тақырып болып табылады, әсіресе Мэллоридің дисфункционалды отбасылық өмірінің көрсетілуі, онда немқұрайлы анасы мен жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған әкесі бар. Мьюр Мэллоридің үй өмірін бейнелейтін "Мен Мэллориді жақсы көремін" ( "Мен Люсиді жақсы көремін" пародисы) деген атағы бар телекомедиялық түсірілім, "Америкаға отбасылық өмір туралы сатылған бейнелер мен 1990 жылдардағы көптеген американдықтар үшін оның шындығы арасындағы айқын айырмашылықты көрсетеді". Мэллоридің үйінің "ситком" форматы оның "қалай болса солай көрінгісі келген өмірі" (қорқынышты түсініксіздік сезімін жоятын қысымды күлкімен толы) мен "ащы шындығы" арасындағы визуалды қарама-қайшылыққа әкеледі. Ян Купер Микки Нокстің түрмедегі сұхбатының "[Чарльз] Мэнсонмен Жеральдо Ривераның түрмедегі сұхбатының пародиясы" екенін жазды.

Тұжырымдама

"Табиғи туылған өлтірушілер" Квентин Тарантино жазған сценарий негізінде түсірілген, онда үйленген жұбайлар кенеттен кісі өлтіруге кіріседі. Тарантино өзінің сценарийін продюсерлер Джейн Хэмшер мен Дон Мерфиге 10 000 долларға сатқан, бұрын өзі 500 000 долларға режиссерлік етуге тырысып, сәтсіз аяқтағаннан кейін. Хэмшер мен Мерфи кейін сценарийді Warner Bros. компаниясына сатты. Ол сол кезде оның бұрынғы "Жер мен аспан" (1993) фильмінен гөрі қарапайым нәрсе табуға тырысты, ол оны шаршатып тастаған қиын түсірілім болған. Дэвид Велоз, атқарушы продюсер Ричард Рутовски және Стоун Тарантиноның сценарийін қайта жазды, көптеген диалогтарды сақтап қалды, бірақ фильмнің назарын журналист Уэйн Гейлден Микки мен Мэллориге ауыстырды. Сценарий осылайша өзгертілгендіктен, Тарантино тек оқиғаның авторы ретінде көрсетілді. 1993 жылғы сұхбатында Тарантино Стоунға ешқандай ашу-ызасы жоқ екенін және фильмге сәттілік тілегенін айтты. Бастапқыда, продюсерлер Хэмшер мен Мерфи сценарийді Стоунның назарына жеткізген кезде, ол оны әрекет фильм ретінде көріп, "Арнольд Шварценеггер мақтан тұтатын нәрсе" дейтін. Алайда, жоба дамыған сайын, О.Дж. Симпсон ісі, Менендес ағайындыларының ісі, Тоня Хардинг/Нэнси Керриган оқиғасы, Родни Кинг оқиғасы және Дэвид тармағына жасалған федералды шабуыл сияқты оқиғалар орын алды. Стоун бұл жағдайлардың нәтижесінде бұқаралық ақпарат құралдарының үлкен рөл атқарып, бұқаралық ақпарат құралдарының рейтинг үшін зорлық-зомбылық пен қайғыны насияттаған, кең таралған құрылымға айналғандығын сезінді. Осы себепті ол фильмнің жанрын таза әрекеттен "жаман, суыққан фарсқа" ауыстырды. Стоунның материалға деген көзқарасын қалыптастырған және фильмнің зорлық-зомбылыққа толы болуына ықпал еткен нәрсе – оның екінші некесінің ажырасуынан туған ашу мен қайғысы болды. Сондай-ақ, ол сұхбатында фильмге үнді киносының "жандылығы" әсер еткенін айтты.

Кастинг

Стоун Вуди Харрелсонды ішінен шығарды, себебі, "шындығында, оның американдық, қарапайым емес келбеті бар еді. Вудиде Кентукки немесе "ақ қоқыс" сияқты бір нәрсе бар". Ол кезде Харрелсон көбінесе комедиялық рөлдерімен, әсіресе "Шапағат" ситкомындағы рөлімен танымал болды, ал Стоун оны қалыпты бейнеден тыс рөлге тағайындауға мәжбүр болды. Роберт Дауни-младший Нокстар туралы баяндайтын репортер Уэйн Гейл рөліне бекітілді; Дауни австралиялық телешоудың патшасы Стив Данлевимен бірге уақыт өткізіп, Уэйн Гейл рөліне дайындалды, содан кейін Стоунды Гейлді австралиялық акцентпен сомдауға көндірді. Том Сайземор психопатиялық, кісі өлтіруге құмар полиция қызметкері детектив Джек Скагнетти рөліне, ал Томми Ли Джонс фильмнің соңғы бөлігінде пайда болатын түрме бастығы Дуайт МакКласки рөліне таңдалды. Көбінесе стендап комедиясымен таныс Родни Денджерфилд Mallory-ді зорлаған әкесін сомдады және Стоун оған өзінің кейіпкерінің барлық сөздерін қайта жазуға рұқсат берді.

Түсірілім

Негізгі түсірілім 56 күнге созылды. Стоун осы соңғы сахнаны пайдаланудан бас тартты, себебі ол "1990-жылдар замандастарының жаман жігіттер жазасыз қалған кезі" деп есептеді. Фильмде Coca-Cola компаниясының полярлық аюы бар жарнамасы екі рет көрсетіледі. Стоунның сөзіне сүйенсек, Coca-Cola фильм туралы толыққанды түсініксіз жарнаманы пайдалануға келісім берді. Фильм аяқталғаннан кейін олар қатты ашуланды. Сонымен қатар, фильмде ерекше түс схемалары мен визуалды композициялар қолданылды. Кино зерттеушісі Роберт Колкер фильмде голланд бұрышының қолданылуын "терең дезориентацияның, объектінің тұрақтылығының жоғалуының және субъективтіліктің өзінің сырғуының визуалды теңдесі" деп атап өтті. Колкердің пікірінше, "Табиғи туылған өлтірушілер" фильмі "Бонни мен Клайд" сияқты фильмдерден әсер алғанмен, "көрермен бастапқыда екі жағдайға түсіп қалады, ешқайсысы да басты кейіпкерлерге тікелей қол жеткізуге мүмкіндік бермейді. Бір жағдай, фильм бойына созылады, ол – таң қалдыратын суреттер ағыны арқылы туындаған ритмдік назар. Стоун өзінің визуалдық шешімдерін күтпеген байланыстар мен кадрлар мен монтаждағы шатастыратын қосымшаларға негіздеді". Фильм тақырыптық тұрғыдан медиаға баса назар бергендіктен, Стоун фильмнің визуалды стиліне танымал теледидар элементтерін енгізуге тырысты: "Мұндай қоспа бұрын жасалмаған – стильдер мен материалдардың үйлесімі. Мен, әрине, 80-90-шы жылдардағы MTV мен теледидардағы стильдерге қатты әсер еттім. Бірақ ешкім 90-100 минут бойы осы стильді қолданған емес". Фильмнің соңғы монтаждауында сол кездегі әртүрлі қылмыстық істер туралы тележаңалықтардан алынған фрагменттер бар, мысалы, О.Дж. Симпсон ісі, Менендес ағайындылары және Тоня Хардинг/Нэнси Керриган оқиғасы. Кино зерттеушісі Джон Кеннет Мьюр бұл қосымшаны фильмнің тезисін аяқтаушы "көрініс нүктесі" деп атап, былай деді: "Бұл, "1990-жылдардағы Американың таблоидтық теледидар мәдениетіне қош келдіңіз, онда қылмыс пайдалы және жақсы төленеді" дегенді білдіруі мүмкін".

Музыка

Фильмнің саундтрегін Nine Inch Nails тобынан Stone және Trent Reznor жасаған, олар "көңіл күйге ену" үшін фильмді 50-ден астам рет көрген деген хабар бар. Саундтректі дайындау жолы туралы Резнор MTV арнасына былай айтты:

Мен Оливерге [Стоунға] саундтректі фильмде музыка қолданылған сияқты дыбыстың коллажына айналдыруға тырысуды ұсындым: монтаждау жасау, диалогтар қосу және бұрын жарияланған әндер жинағынан гөрі қызықтырақ нәрсе жасау. Мысалы, Nine Inch Nails тобының "Burn" әні сияқты, кейбір әндер фильмге немесе саундтрекке арнайы жазылды.

Кассалық жинақ

Алғашқы көрсетілім аптасында "Табиғи туылған өлтірушілер" 1,510 кинотеатрда 11,2 миллион долларлық табыс алып, АҚШ кассасында бірінші орынға шықты. АҚШ және Канададағы кинотеатрлардағы көрсетілімінен кейін жалпы табысы 50,3 миллион долларды құрады. Халықаралық аренада шамамен 60 миллион доллар жинап, әлем бойынша барлығы 110 миллион доллар табыс тапты.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes шолу агрегаторында фильм 50 шолу негізінде 50% мақұлдау рейтингісіне ие, орташа бағасы 5.8/10. Сайттың сын пікірінде: "Natural Born Killers" фильмі стилімен көзге түседі, бірақ оның сатирасы мәшһүрлер мен қылмыс туралы жаңа көзқарас ұсынбайды – көрерменді әдепсіздікпен шаршатып, әсері күңкіреп қалады. Metacritic-те фильмнің орташа салмақты бағасы 100 баллдан 74 баллды құрайды, бұл 20 сыншының пікіріне негізделген және "жалпы алғанда жағымды пікірлерді" көрсетеді. CinemaScore сауалнамасы бойынша көрермендер фильмге A+ мен F шкаласы бойынша орташа баға "B−" берді. Chicago Sun Times газетінен Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздың төртеуін берді және былай деп жазды: "Бұл фильмін бір рет көру жеткіліксіз. Бірінші рет – тікелей сезім үшін, екінші рет – мағынасын түсіну үшін." Телевизиялық бағдарламасында оның әріптесі Джин Сискел оған қосылып, Родни Денджерфилд қатысқан эпизодқа ерекше мақтау айтты.

Сын

Басқа сыншылар фильмнің мақсатына жете алмағанын айтты. Көптеген сын фильмнің сатира ретінде тиімсіздігіне және оның идеясының шатасқандығына қатысты болды. "Нью-Йорк Таймс" газетінен Жанет Маслин былай жазды: "«Табиғи туылған өлтірушілер» кейде Микки мен Мэллоридің қорқынышты әлеміне ашуланып, көбінесе олардың керемет еркіндігіне құмар болып көрінеді. Егер осы карикатуралар нигилисттік кейіпкерлерге айнала бастаса, фильм осы шектен бірнеше рет өтеді". Хинсон фильм түрмелік фильмге ауысқанда "символдық негізін" жоғалтатынын атап өтті. Джеймс Берардинелли фильмге жағымсыз баға берді, бірақ оның сыны басқа көптеген сыншылардың пікірінен өзгеше болды, олар әдетте Оливер Стоун американдық көзқарастарды сынау үшін өте зорлық-зомбылыққа толы фильм түсірген екіжүзділікке ұқсайды деді. Берардинелли фильмнің Американың қанға деген құштарлығын сатиралық тұрғыдан "дұрыс табатынын" айтты, бірақ Стоунның негізгі ойын тым жиі және қатты қайталап, шыдамсыздық тудырды. Стоун Рассел Мэнсті пайдаланғаны үшін үндістер қауымымен келіспеушіліктерге тап болды.

Марапаттар

1994 жылғы Stinkers Bad Movie Awards марапатында Харрелсон «Ең нашар актер» номинациясы бойынша ұсынылды, бірақ «Түннің түсі» және «Солтүстік» фильмдері үшін Брюс Уиллиске есе жіберді. Фильм «Ең нашар фильм» номинациясы бойынша ұсынылды, бірақ «Солтүстік» фильмі жеңіске жетті.

Ретроспективті

2019 жылы фильмнің 25 жылдығына орай сыншылар фильмнің танымал мәдениетке тигізген әсері мен қазіргі уақыттағы маңыздылығы туралы жазды. The Guardian газетінде жазған Чарльз Брамеско фильмдегі бұқаралық ақпарат құралдарының зорлық-зомбылыққа себепкер екенін сынауы қазіргі заманға сай келмейтінін айтты. Брамеско былай деп жазды: "Қазіргі жаңалықтардағы әрбір қанды оқиғада, оның түбір себептерін қабылдауға жақындап барамыз, ол қару-жарақ заңдарының әлсіздігі және қоғамнан шеттетілгендерде кең таралған психоздың салдарынан туындайды. Стоунның осы мәселеге жасаған зерттеуі сол кездегі жүйеге соққы болғанымен, психозды теледидардың зиянды әсерімен байланыстыру қазіргі көзқарас бойынша керітартпалық болып көрінеді". Фильмнің режиссерлік нұсқасы келесі жылы Vidmark/Lionsgate компаниясы VHS форматында шығарды, ал 2000 жылы режиссерлік нұсқаның анаморфты емес DVD-ін жарыққа шығарды. 2009 жылы Стоунның режиссерлік нұсқасына құқық Lionsgate-тен Warner Bros. компаниясына өтті, содан кейін Warner анаморфты DVD нұсқасын шығарды. Shout Factory фильмді 4K UHD форматында шығару үшін лицензиялады және 2023 жылдың 26 қыркүйегінде жарыққа шығарды.

Квентин Тарантино

Квентин Тарантино өзінің "Табиғи туылған өлтірушілер" фильмінің түпнұсқа сценарийін, "Настоящий романс", "Резервуар иттері" және "Пулп-фикшн" фильмдерінің сценарийлерін баспаға шығарған тәрізде, кітап ретінде жариялауға тырысқаннан кейін, "Табиғи туылған өлтірушілер" фильмінің продюсерлері Тарантиноға қарсы сотқа жүгінді. Олар сценарийді сатқан кезде ол басылым құқықтарынан бас тарғанын мәлімдеді. Ақырында Тарантино өзінің түпнұсқа сценарийін жариялауға рұқсат алды. Тарантино фильмнен бас тартып: "Мен сол киноны жек көрдім. Егер менің туындыларым ұнаса, онда оны көрудің қажеті жоқ."

Цензура

Фильм алғаш рет Америка киноассоциациясына (MPAA) ұсынылғанда, қызметкерлер Стоунға оны монтаждамаса NC-17 рейтингі берілетінін айтты. Сондықтан Стоун шамамен төрт минуттық кадрларды алып тастау арқылы зорлық-зомбылықтың бір бөлігін қысқартып, MPAA фильмді R рейтингісіне қайта жіктеді. 1996 жылы Видмарк Энтертейнмент және Пионер Энтертейнмент фильмнің режиссерлік кесуін үй видеонарығында шығарды. Кейін Warner Home Video осы кесуді Blu-ray форматында жарыққа шығарды. Фильм Ирландияда, тіпті кино клубтарында көрсетуге тыйым салынды. Бірақ бұл тыйым кейіннен алынды. Ұлыбританияда фильмнің АҚШ және Франциядағы шалақөлдіктерге ұқсас қылмыстарға себепкер болғаны туралы хабарларды BBFC тергегендіктен кинотеатрларда көрсетілуі кейінге шегерілді. Ақыры фильм 1995 жылдың ақпан айында кинотеатрларда көрсетілді. BBFC фильмді қысқартусыз 18+ деп жіктеді, себебі онда күшті қанды және сексуалдық зорлық-зомбылық көріністері бар еді. Фильм Филиппиндегі Мемлекеттік МоMovie and Television Review and Classification Board (MTRCB) агенттігі тарапынан да тыйым салынды. 1996 жылдың наурыз айында Ұлыбританиядағы үй видеонарығына шығару жоспары Шотландиядағы Данблан трагедиясынан кейін тоқтатылды. Осы уақытта "Бесінші арна" 1997 жылдың қараша айында фильмді көрсетті. Фильм тек 2001 жылдың шілдесінде ғана видеода жарық көрді. Entertainment Weekly осы фильмін әлемдегі ең көп дау тудырған фильмдердің сегізіншісі деп санайды.

"Көшірме" қылмыстары

Шығарылысынан шамалы уақыт өткен соң фильм Солтүстік Америкадағы көптеген қаніпестерді, оның ішінде 1997 жылғы Хит орта мектебіндегі оқ жарылысы мен Колумбайн орта мектебіндегі қырғынды жасағандарды ынталандырды және шабыттандырды деген айыптаулар көтерілді. Колумбайн қаніпестері тіпті өз шабуылдарына "NBK" деген кодовое атау берді, бұл "Natural Born Killers" аббревиатурасы.