Солтүстік Американың жергілікті халықтары: Нимиіпуу тайпасы

Кіріспе

Солтүстік Американың жергілікті халқы

Сахаптин тіл тобының мүшелері – нимипуу, сол кезде Колумбия жазығының басым бөлігінде үстемдік құрды, әсіресе 18 ғасырда Аппалуза жылқысын өсіруге мүмкіндік берген жылқыларды алғаннан кейін. Еуропалық отарлаушылармен алғашқы байланысқа дейін нимипуу сауда мен соғыста экономикалық және мәдени жағынан ықпалды болды, Орегон мен Вашингтонның батыс жағалауларынан, Монтананың биік жазықтарынан және оңтүстік Айдахо мен солтүстік Невададағы Солтүстік Ұлы Бекеннен басқа жергілікті халықтармен өзара әрекеттесті. Француз саяхатшылары мен аңшылары нимипуу және жақын маңдағы чинук тайпалары үшін "Нез Персе" атауын қолданды және танымал етті. Бұл атау "тесілген мұрын" деп аударылады, бірақ дене өзгертудің осы түрін тек чинук тайпасы ғана қолданды. Камас даласындағы көптеген бау-бақшалық алқаптарынан айырылып, федералдық деңгейде мойындалған тайпа ретінде Айдахо штатының Нез Персе тайпасы өздерінің резервациясын Лапвайда орналасқан орталық үкімет арқылы басқарады, ол Нез Персе тайпасының Атқару комитеті (NPTEC) деп аталады. Олар Айдахо штатындағы федералдық деңгейде мойындалған бес тайпаның бірі. Нез Персе өздерінің резервациясының барлық жерінің тек 12% ғана иесі, ал кейбір Нез Персе жерді фермерлерге немесе орман шаруашылығымен айналысатындарға жалға береді. Бүгінде лососьты өсіру, жинау және жеу Нез Персе тайпасының маңызды мәдени және экономикалық күші болып табылады, олар Кооскиа ұлттық балық шаруашылығы немесе Орофинодағы Дворшак ұлттық балық шаруашылығы сияқты әртүрлі лосось шаруашылықтарына толық иелік етеді немесе бірлесіп басқарады. Кейбіреулері әлі де дәстүрлі тілінде сөйлейді. Тайпа Clearwater өзені бойында (Камиада және Льюистондан шығысқа қарай) екі казино, денсаулық сақтау орталықтары, полиция және сот, қоғамдық орталықтар, лосось балық аулау кәсіпорындары, радиостанция және экономикалық және мәдени өзін-өзі анықтауды қолдайтын басқа да мекемелерге иелік етеді және оларды басқарады.

Атауы мен тарихы

Олардың өздерінің аты – nimíipuu (айтылуы ), яғни өз тілінде «Халық», Сахаптин отбасының бір бөлігі. Nez Percé – бұл 18-шы ғасырдың соңында осы аймаққа үнемі келетін француз-канадтық тері саудагерлері берген экзоним, сөзбе-сөз «мұрын тесілген» дегенді білдіреді. Ағылшын тілінде сөйлейтін саудагерлер мен қоныс аударушылар өз кезегінде осы атауды қабылдады. 20-шы ғасырдың соңынан бастап Нез Перселер өздерін Сахаптин тілінде Нимиипу деп жиі атайды. Ассинибоиндер оларды Pasú oȟnógA wįcaštA, арикаралар sinitčiškataríwiš деп атады. Бұл тайпа «Нез Персе» терминін де қолданады, оны АҚШ Үкіметі және қазіргі заманғы тарихшылар өздерінің ресми қарым-қатынастарында қолданады. Ескі тарихи этнологиялық еңбектер мен құжаттарда диакритикалық белгісімен бірге француз тіліндегі Nez Percé жазуы қолданылады. Негізгі французша айтылуы – ne pɛʁse, үш буынды. Льюис және Кларк экспедициясының аудармашылары Сакагавеа мен Туссент Шарбоно бұл халықты 1805 жылы тайпамен кездескенде қате түрде Nez Percé деп атады. 1889 жылы АҚШ үкіметі Айдахоға Нез Персе резервациясын бөлу үшін жіберген антрополог Элис Флетчер қате атаудың себебін түсіндірді. Ол былай деп жазды:

Виллиам Кларк өзінің күнделіктерінде халықты Chopunnish '/tʃ//oʊ//p//ə//n//ɪ//ʃ/' деп атады, бұл Сахаптин терминінің транслитерациясы. 1998 жылы Смитсоний институты үшін жазған Д. Э. Уокердің айтуынша, бұл термин cú·pŉitpeľu (Нез Персе халқы) терминінің бейімделуі. Бұл сөз cú·pŉit (ұштырған затпен тесу) және peľu (адамдар) сөздерінен құралған. Керісінше, Нез Персе тілінің сөздігі Уокердің cúpnitpelu терминіне қарағанда басқаша талдау жасайды. cú префиксі «бір қатарда» дегенді білдіреді. Бұл префикс piní етістігімен біріктіріледі, «шығу (мысалы, орманнан, бұталардан, мұздан)». Соңында pelú жұрнағы «адамдар немесе тұрғындары» деген мағынаны білдіреді. Осы үш элемент: cú + piní + pelú = cúpnitpelu, яғни «Ормандан бір қатарда шыққан халық». Нез Персе ауызша дәстүрі «Cuupn'itpel'uu» атауы «біз орманнан немесе таулардан шықтық» дегенді білдіреді және Нез Перселерде жылқы пайда болғанға дейінгі уақытты көрсетеді.

Тіл

Нез-перс тілі, немесе Нимиипутимит – Сахаптиннің бірнеше диалектілерімен туысқан сахаптық тіл. Сахаптық тілдер тобы – Платолық пенутиан тілдер отбасының бір тармағы, ал ол өз кезегінде, кеңірек пенутиандық топтамамен байланысты болуы мүмкін.

Түпкүлгілік аумақ

Льюис пен Кларктың (1804–1806) кезінде Нез Персе аумағы шамамен қазіргі Вашингтон, Орегон, Монтана және Айдахо штаттарының бөліктерін алып, Жылан (Вейкиспе), Гранде Ронде өзені, Салмон (Нако’x куус) ("Чинок салмонының суы") және Клирвотер (Коос Кай Кай) ("Ашық су") өзендерін қоршаған аймақты қамтыды. Тайпаның аумағы шығыстағы Биттеррут тауларынан (Монтананың солтүстік-батыс жазықтарына қақпа) батыстағы Көк тауларға дейін, 45°N және 47°N ендіктер арасында созылып жатты. 1800 жылы Нез Перседе 70-тен астам тұрақты ауыл болды, олардың саны маусым мен әлеуметтік топтасуға байланысты 30-дан 200 адамға дейін жетті. Археологтар шамамен 300 байланысты нысанды анықтады, оның ішінде лагерьлер мен ауылдар, көбінесе Салмон өзенінің шатқалында. 1805 жылы Нез Персе Колумбия өзені алқабындағы ең ірі тайпа болды, оның халқы шамамен 6000 адамды құрады. ХХ ғасырдың басында эпидемиялар, басқа тайпалармен қақтығыстар және басқа факторлар салдарынан Нез Персе халқы шамамен 1800 адамға дейін азайды. 2021 жылы тайпада 3500-ден астам мүше бар екені хабарланды. Басқа жазықтық тайпалары сияқты, Нез Персе де жыл бойы табиғи ресурстарды пайдалану үшін маусымдық ауылдар мен лагерьлерге көшіп отырды. Олардың қоныс аударуы тұрақты қыстық ауылдардан бірнеше уақытша лагерьлерге дейін қайталанатын үлгіге сәйкес келеді, әр жыл сайын бірдей жерлерге оралып тұратын. Нез Персе Лоло жолы (Салиш: Naptnišaqs – "Нез Персе жолы") (Khoo say ne ise kit) арқылы Монтананың жазықтарына (Khoo sayn / Kuseyn) ("Бүйвол елі") дейін бүйвол (Qoq'a lx) аулау үшін шығысқа, ал батысқа қарай Тынық мұхитының жағалауына (Eteyekuus) ("Ұлы су") дейін саяхаттады. 1957 жылы осы аймақты су басып кеткен The Dalles бөгеті салынар алдында, Celilo Falls (Silayloo) Колумбия өзенінде (Xuyelp) ("Ұлы өзен") лосось (lé'wliks) балық аулау үшін танымал орын болды. Колумбия бассейнінің бастамасы тайпа үшін лосось балық аулауды жақсартуға бағытталған.

Дос және одақтастар

Нез Персе көршілес халықтары арасында көптеген одақтастары мен сауда серіктестері болды, бірақ сонымен қатар жаулары мен қарсы тұратын тайпалары да болды. Олардың солтүстігінде Куэр д’Ален (Schitsu'umsh) (’Iskíicu’mix), Спокан (Sqeliz) (Heyéeynimuu/Heyeynimu "Стальды балық жеушілер"), одан әрі солтүстікте Калиспел (Ql̓ispé) (Qem’éespel’uu/Q'emespelu, екеуі де "Камас халқы" немесе "Камас жеушілер"), Колвилл (Páapspaloo/Papspelu "Шыршық ағашы халқы") және Кутенаи / Кутенай (Ktunaxa) (Kuuspel’úu/Kuuspelu "Су халқы", нақтырақ айтқанда "Өзен халқы") өмір сүрді. Солтүстік-батыста Палус (Pelúucpuu/Peluutspu "Палуш са/Палус ауылы халқы"), ал батыста Каюс (Lik si yu) (Weyíiletpuu – "Қызыл жусан халқы"), одан батысқа қарай Уматилла (Imatalamłáma) (Hiyówatalampoo/Hiyuwatalampo), Валла Валла, Васко (Wecq’úupuu) және Скин (Tike’éspel’uu) тайпалары табылды. Соңғысының солтүстік-батысында әртүрлі Якама тобы (Lexéyuu) болды. Оңтүстікте Жылан тайпалары (әртүрлі Солтүстік Пайют (Numu) тобы (Hey’ǘuxcpel’uu) оңтүстік-батыста және Баннок (Nimi Pan a'kwati) Солтүстік Шошон (Newe) тобы (Tiwélqe/Tewelk'a, кейінірек Сосона') оңтүстік-шығыста) өмір сүрді. Шығыста Лемхи Шошон (Lémhaay) тайпасы, олардың солтүстігінде Битеррут Салиш / Флэтхед (Seliš) (Séelix/Se'lix) тайпасы, одан шығысқа және солтүстік-шығысқа қарай Солтүстік жазықтарда Қроу (Apsáalooke) (’Isúuxe/Isuuxh'e "Қарға халқы") және екі күшті одақ – Темір конфедерациясы (Nehiyaw Pwat) (Үстемдік ететін жазық және орман Кри (Paskwāwiyiniwak and Sakāwithiniwak) және Ассинибойн (Nakoda) (Wihnen’íipel’uu) тайпаларының құрметіне аталған, тері саудасы негізінде құрылған Солтүстік жазықтардың тума халқының одағы, кейінірек Стоуни (Nakoda), Батыс Солтё / Жазық Оджибве (Bungi or Nakawē) (Sat'sashipunu/Sat'sashipuun "Қырғи халқы" немесе "Қырғи жеушілер") және Метис) және Қара аяқ конфедерациясы (Niitsitapi or Siksikaitsitapi) (’Isq’óyxnix/Issq oykinix "Қара аяқ халқы") (үш Қара аяқ тілінде сөйлейтін халықтан – Пиган немесе Пейган (Piikáni), Кайнай немесе Блудс (Káínaa) және Сиксика немесе Қара аяқ (Siksikáwa), кейінірек туыс емес Сарси (Tsuu T'ina) және (бір уақытқа) Грос Вентр немесе Атсина (A'aninin) (H'elutiin) қосылды) болды. Қорқынышты Қара аяқ конфедерациясы және әртүрлі Тетон Сиу (Лакота) (Iseq'uulkt "Жақын қиюшылар") және олардың кейінгі одақтастары, шайендер (Suhtai/Sutaio Tsitsistas) (T'septitimeni'n "[People with] Суреттелген жебелер"), бизон аулау үшін Солтүстік-Батыс жазықтарына кіргенде Алаң халықтарының басты жаулары болды.

The Nez Perce had many allies and trading partners among neighboring peoples, but also enemies and ongoing antagonist tribes. To the north of them lived the Coeur d’Alene (Schitsu'umsh) (’Iskíicu’mix), Spokane (Sqeliz) (Heyéeynimuu/Heyeynimu "Steelhead [Eating] People"), and further north the Kalispel (Ql̓ispé) (Qem’éespel’uu/Q'emespelu, both meaning "Camas People" or "Camas Eaters"), Colville (Páapspaloo/Papspelu "Fir Tree People") and Kootenay / Kootenai (Ktunaxa) (Kuuspel’úu/Kuuspelu "Water People", lit. "River People"), to the northwest lived the Palus (Pelúucpuu/Peluutspu "People of Pa luš sa/Palus [village]") and to the west the Cayuse (Lik si yu) (Weyíiletpuu – "Ryegrass People"), west bound there were found the Umatilla (Imatalamłáma) (Hiyówatalampoo/Hiyuwatalampo), Walla Walla, Wasco (Wecq’úupuu) and Sk'in (Tike’éspel’uu) and northwest of the latter various Yakama bands (Lexéyuu), to the south lived the Snake Indians (various Northern Paiute (Numu) bands (Hey’ǘuxcpel’uu) in the southwest and Bannock (Nimi Pan a'kwati) Northern Shoshone (Newe) bands (Tiwélqe/Tewelk'a, later Sosona') in the southeast), to the east lived the Lemhi Shoshone (Lémhaay), north of them the Bitterroot Salish / Flathead (Seliš) (Séelix/Se'lix), further east and northeast on the Northern Plains were the Crow (Apsáalooke) (’Isúuxe/Isuuxh'e "Crow People") and two powerful alliances – the Iron Confederacy (Nehiyaw Pwat) (named after the dominating Plains and Woods Cree (Paskwāwiyiniwak and Sakāwithiniwak) and Assiniboine (Nakoda) (Wihnen’íipel’uu), an alliance of northern plains Native American nations based around the fur trade, and later included the Stoney (Nakoda), Western Saulteaux / Plains Ojibwe (Bungi or Nakawē) (Sat'sashipunu/Sat'sashipuun "Porcupine People" or "Porcupine Eater"), and Métis) and the Blackfoot Confederacy (Niitsitapi or Siksikaitsitapi) (’Isq’óyxnix/Issq oykinix "Blackfooted People") (composed of three Blackfoot speaking peoples – the Piegan or Peigan (Piikáni), the Kainai or Bloods (Káínaa), and the Siksika or Blackfoot (Siksikáwa), later joined by the unrelated Sarcee (Tsuu T'ina) and (for a time) by Gros Ventre or Atsina (A'aninin) (H'elutiin)). The feared Blackfoot Confederacy and the various Teton Sioux (Lakota) (Iseq'uulkt "Cut Throats") and their later allies, the Cheyenne (Suhtai/Sutaio Tsitsistas) (T'septitimeni'n "[People with] Painted arrows"), were the main enemies of the Plateau peoples when entering the Northwestern Plains to hunt buffalo.

Мәдениет

Жартылай көшпелі Нез Перселер – аулаушы-жинаушылар, егін шаруашылығымен айналыспаған, қоғамда тамақтың көп бөлігі немесе барлығы табиғаттан (жабайы өсімдіктер мен тамырларды жинау және жабайы жануарларды аулау) алынған. Олар аң аулау, балық аулау және жабайы өсімдіктер мен жидектерді жинаумен айналысқан. Нез Персе халқы тарихи түрде Тынық мұхитының ласогы мен фореліне тәуелді болды: Чинук ласосы немесе "накокс" (Oncorhynchus tschawytscha) ең көп желінетін, бірақ Тынық мұхитының лампреясы (Entosphenus tridentatus немесе Lampetra tridentata) және кесік ауызды балық та желінетін. Басқа маңызды балықтарға сокей лососы (Oncorhynchus nerka), күміс лососы немесе ka'llay (Oncorhynchus kisutch), чум лососы немесе ит лососы немесе ka'llay (Oncorhynchus keta), тау ақ балығы немесе "ci'mey" (Prosopium williamsoni), ақ осетр (Acipenser transmontanus), ақ сораң (Catostomus commersonii) және форельдің түрлері – Батыс жағалауының сталь балығы немесе "heyey" (Oncorhynchus mykiss), бұлақ форелі немесе "pi'ckatyo" (Salvelinus fontinalis), бұқа форелі немесе "i'slam" (Salvelinus confluentus) және кескіш форель немесе "wawa'lam" (Oncorhynchus clarkii) кіретін. Еуропалықтармен байланысқа дейін Нез Перселердің дәстүрлі аңшылық және балық аулау аймақтары батыстағы Каскад тауларынан шығыстағы Биттерут тауларына дейін созылған. Тарихи мәліметтерге сәйкес, мамырдың соңы мен маусымның басында Нез Персе ауылдықтары балық аулау орындарына жиналатын, ителкелерді, сталь балықтары мен чинук ласосын ұстауға тырысатын немесе үлкен торлармен балықты судан шығаратын. Балық аулау жаз және күз бойы жүргізілді, алдымен төменгі өзендерде, содан кейін жоғары ағыстағы салаларда. Балық аулаудан алынған өнімдерге ласось, осетр, ақ балық, сораң және форель түрлері кіретін. Қысқа дайындалу үшін қажетті жабдықтардың көп бөлігі күзде екінші толқында, өзендерге көптеген сокей, күміс және ит лососы келген кезде жиналды. Балық аулау Нез Персе тайпасы үшін дәстүрлі түрде маңызды салтанатты және коммерциялық қызмет болып табылады. Бүгінде Нез Персе балықшылары Бонневилл мен МакНэри бөгеттері арасындағы Колумбия өзенінің негізгі ағынында тайпалық балық аулауға қатысады. Нез Персе сонымен қатар Жылан өзенінде және оның салаларында көктемгі және жазғы чинук ласосын және Көкжұлдызды алабұға/болат бас балықтарын аулайды. Нез Персе тайпасы Клервотер өзеніндегі Нез Персе тайпалық шарапханасын, сондай-ақ бірнеше серіктес шарапхана бағдарламаларын басқарады. Маусымның алғашқы балық аулауы белгілі бір рәсімдермен және "коойит" деп аталатын салтанатты тоймен бірге жүрді. Олар Жаратушыға және балықтарға қайтып келгені үшін және адамдарға тамақ ретінде бергені үшін алғыс айтты. Осылайша, балық келесі жылы қайта оралады деп үміттенді. Ласось сияқты, өсімдіктер де дәстүрлі Нез Персе мәдениетіне материалдық және рухани тұрғыдан үлкен үлес қосты. Балық пен аңнан басқа, өсімдіктер тағамдық калориялардың жартысынан астамын қамтамасыз етті, ал қыста тіршілік ету негізінен құрғақ тамырларға байланысты, әсіресе Kouse, немесе "qáamsit" (жаңа кезде) және "qáaws" (тақталанған және құрғатылған кезде) (әсіресе Lomatium cous), және Camas, немесе "qém'es" (Nez Perce: "тұз") (Camassia quamash). Біріншісі шұңқырларда қуырылса, екіншісі минометтерде ұнтақталып, болашақта пайдалану үшін торттарға пісірілді. Екі өсімдік де дәстүрлі түрде маңызды азық-түлік және сауда тауары болды. Қысқы азық-түлікті дайындау және сақтау әдістері адамдарға суық қыста тағам жетіспесе де тірі қалуға мүмкіндік берді. Вейкин адамды зияннан қорғайды және жеке қорғаушы рухқа айналады. Вейкин алу үшін ізденуші тауларға жалғыз барып, аян іздейді. Бұл бірнеше күн бойы ораза ұстау және медитация жасауды қамтиды. Іздеу кезінде адам сүтқоректі немесе құс түрінде болатын рухтың аянын көруі мүмкін. Бұл көрініс физикалық түрде немесе түс немесе транс арқылы пайда болуы мүмкін. Вейкин иесіне жануардың қабілеттерін сыйлайды, мысалы, бұғы жылдамдық сыйлайды. Адамның вейкин өте жеке болады, оны сирек біреумен бөліседі және жеке ойластырады. Вейкин адам өлгенше онымен бірге болады. 1889 жылы жазылған "Абыройсыздық ғасыры" атты кітабының авторы Хелен Хант Джексон Нез Перселерді "ең бай, ең асыл және ең мейірімді" индейкалық халықтардың бірі және ең еңбекқор деп атады. Нез Персе ұлттық тарихи саябағындағы мұражай, Идахо штатының Спэлдинг қаласында орналасқан және Ұлттық парк қызметі басқарады. Мұражайда зерттеу орталығы, архивтер және кітапхана бар. Нез Персе тарихы мен мәдениетін зерттеу және түсіндіру үшін тарихи жазбалар қолжетімді. Саябақ Идахо, Монтана, Орегон және Вашингтон штаттарындағы Нез Персемен байланысты 38 орынды қамтиды, олардың көпшілігі жергілікті және мемлекеттік агенттіктермен басқарылады. Льюис пен Кларк тобының Нез Персемен кездесуін еске алып, 1889 жылы антрополог Алиса Флетчер "Льюис пен Кларк саяхатшылары көптеген адамдардың ең алғаш көрген ақ адамдары болды және әйелдер оларды әдемі деп ойлады" деп жазды. Ол Нез Перселердің "шаршаған және аш партияға мейірімді болды. Олар жаңа жылқылармен және құрғақ ет пен балықпен, жабайы картоп пен басқа да жеуге жарамды тамырлармен қамтамасыз етті, ал жаңарған ақ адамдар батысқа қарай жалғастырды, индейкаларға күтім жасау үшін жасқарылған, тозығы жеткен жылқыларын қалдырды, содан кейін Льюис пен Кларк үйге қайтып келгенде олардың жылқылары семіп, күшті болады" деп жазды. Олар қайтып келген кезде келесі көктемде Нез Персе лагеріне келді, тағы да аш және шаршаған. Тайпа олар үшін үлкен шатыр салып, тағы да тамақтандырды. Жаңа қызыл етке құмар партия Нез Персе жылқысын алмастыруды ұсынды. Флетчер Льюис пен Кларк күнделігінен цитата келтіреді: "Басшылардың мейірімділігі алмасу идеясына ренжіді. Олар біздің жас жылқымыз көп екенін және егер біз осы тамақты пайдаланғымыз келсе, бізге қалағанымызша ала алатынымызды айтты". Партия Нез Персемен бір ай бойы болды, содан кейін жолға шықты.

The semi sedentary Nez Percés were Hunter gatherer without agriculture living in a society in which most or all food is obtained by foraging (collecting wild plants and roots and pursuing wild animals). They depended on hunting, fishing, and the gathering of wild roots and berries. Nez Perce people historically depended on various Pacific salmon and Pacific trout for their food: Chinook salmon or "nacoox" (Oncorhynchus tschawytscha) were eaten the most, but other species such as Pacific lamprey (Entosphenus tridentatus or Lampetra tridentata), and chiselmouth were eaten too. Other important fishes included the Sockeye salmon (Oncorhynchus nerka), Silver salmon or ka'llay (Oncorhynchus kisutch), Chum salmon or dog salmon or ka'llay (Oncorhynchus keta), Mountain whitefish or "ci'mey" (Prosopium williamsoni), White sturgeon (Acipenser transmontanus), White sucker or "mu'quc" (Catostomus commersonii), and varieties of trout – West Coast steelhead or "heyey" (Oncorhynchus mykiss), brook trout or "pi'ckatyo" (Salvelinus fontinalis), bull trout or "i'slam" (Salvelinus confluentus), and Cutthroat trout or "wawa'lam" (Oncorhynchus clarkii). Prior to contact with Europeans, the Nez Perce's traditional hunting and fishing areas spanned from the Cascade Range in the west to the Bitterroot Mountains in the east. Historically, in late May and early June, Nez Perce villagers crowded to communal fishing sites to trap eels, steelhead, and chinook salmon, or haul in fish with large dip nets. Fishing took place throughout the summer and fall, first on the lower streams and then on the higher tributaries, and catches also included salmon, sturgeon, whitefish, suckers, and varieties of trout. Most of the supplies for winter use came from a second run in the fall, when large numbers of Sockeye salmon, silver, and dog salmon appeared in the rivers. Fishing is traditionally an important ceremonial and commercial activity for the Nez Perce tribe. Today Nez Perce fishers participate in tribal fisheries in the mainstream Columbia River between Bonneville and McNary dams. The Nez Perce also fish for spring and summer Chinook salmon and Rainbow trout/steelhead in the Snake River and its tributaries. The Nez Perce tribe runs the Nez Perce Tribal Hatchery on the Clearwater River, as well as several satellite hatchery programs. The first fishing of the season was accompanied by prescribed rituals and a ceremonial feast known as "kooyit". Thanksgiving was offered to the Creator and to the fish for having returned and given themselves to the people as food. In this way, it was hoped that the fish would return the next year. Like salmon, plants contributed to traditional Nez Perce culture in both material and spiritual dimensions. Aside from fish and game, Plant foods provided over half of the dietary calories, with winter survival depending largely on dried roots, especially Kouse, or "qáamsit" (when fresh) and "qáaws" (when peeled and dried) (Lomatium especially Lomatium cous), and Camas, or "qém'es" (Nez Perce: "sweet") (Camassia quamash), the first being roasted in pits, while the other was ground in mortars and molded into cakes for future use, both plants had been traditionally an important food and trade item. Techniques for preparing and storing winter foods enabled people to survive times of colder winters with little or no fresh foods. The weyekin would protect one from harm and become a personal guardian spirit. To receive a weyekin, a seeker would go to the mountains alone on a vision quest. This included fasting and meditation over several days. While on the quest, the individual may receive a vision of a spirit, which would take the form of a mammal or bird. This vision could appear physically or in a dream or trance. The weyekin was to bestow the animal's powers on its bearer—for example; a deer might give its bearer swiftness. A person's weyekin was very personal. It was rarely shared with anyone and was contemplated in private. The weyekin stayed with the person until death. Helen Hunt Jackson, author of "A Century of Dishonor", written in 1889 refers to the Nez Perce as "the richest, noblest, and most gentle" of Indian peoples as well as the most industrious. The museum at the Nez Perce National Historical Park, headquartered in Spalding, Idaho, and managed by the National Park Service includes a research center, archives, and library. Historical records are available for on site study and interpretation of Nez Perce history and culture. The park includes 38 sites associated with the Nez Perce in the states of Idaho, Montana, Oregon, and Washington, many of which are managed by local and state agencies. Recollecting the Nez Perce encounter with the Lewis and Clark party, in 1889 anthropologist Alice Fletcher wrote that "the Lewis and Clark explorers were the first white men that many of the people had ever seen and the women thought them beautiful." She wrote that the Nez Perce "were kind to the tired and hungry party. They furnished fresh horses and dried meat and fish with wild potatoes and other roots which were good to eat, and the refreshed white men went further on, westward, leaving their bony, wornout horses for the Indians to take care of and have fat and strong when Lewis and Clark should come back on their way home." On their return trip they arrived at the Nez Perce encampment the following spring, again hungry and exhausted. The tribe constructed a large tent for them and again fed them. Desiring fresh red meat, the party offered an exchange for a Nez Perce horse. Quoting from the Lewis and Clark diary, Fletcher writes, "The hospitality of the Chiefs was offended at the idea of an exchange. He observed that his people had an abundance of young horses and that if we were disposed to use that food, we might have as many as we wanted." The party stayed with the Nez Perce for a month before moving on.

Нез-Персе халқының қашуы

Нез Персе тайпалары 1855 жылғы Walla Walla кеңесіне (Кайузе, Уматилла, Walla Walla және Якама тайпаларымен бірге) қатысып, Walla Walla шартын жасаған тайпалық халықтардың бірі болды. 19-ғасырдың соңында еуропалық американдықтардың қысымымен Нез Персе екі топқа бөлінді: бірі резервацияға күштеп көшірілуге келісті, ал екіншісі Вашингтон және Орегон штаттарындағы өнімді жерлерін тастағысы келмеді. Резервацияға баруға дайын болғандар 1877 жылы келісімге келді. Шарты бар емес Нез Персе тайпасының қашуы 1877 жылдың 15 маусымында басталды. Басшы Жозеф, Көзілдірмек, Ақ құс, Олькот, Lean Elk (Poker Joe) және Toohoolhoolzote 750 ер адам, әйел және балаға бейбіт пана іздеуге жетекшілік етті. Олар одақтас Крау тайпасынан пана табуды жоспарлаған, бірақ Крау көмек көрсетуден бас тартқаннан кейін, Нез Персе Канададағы Лакота басшысы Отырған Бұрыш лагеріне жетуге тырысты. Ол Кіші Бигорн шайқасында үндістердің жеңісінен кейін қарсы тұрудың орнына, сол жерге көшіп келген болатын. Нез Персе тайпасын АҚШ армиясының 2000-нан астам әскері төрт штат және көптеген тау жоталары арқылы 1170 мильден (1883 км) астам еркіндікке қарай эпикалық ұшуға түсті. 250 Нез Персе жауынгері 18 шайқаста, ұсақ шайқаста және қақтығыста қуып келген әскерлерді жеңіп немесе тоқтатты. Бұл қақтығыстарда 100-ден астам АҚШ әскері және 100 Нез Персе (әйелдер мен балаларды қоса алғанда) қаза тапты. Аман қалған Нез Персе тайпасының көп бөлігі, ақыры, 1877 жылдың 5 қазанында Монтана штатындағы Bear Paw таулары шайқасынан кейін, Канада-АҚШ шекарасынан 64 шақырым қашықтықта берілуге мәжбүр болды. Басшы Жозеф АҚШ кавалериясының генералы Оливер О. Ховардқа берілді. Бас тарту туралы келіссөздер кезінде басшы Жозеф АҚШ әскеріне, көбінесе сөйлеу ретінде сипатталатын хабарлама жіберді. Бұл сөз американдық сөздердің ең ұлыларының бірі ретінде танымал: "Мені тыңдаңдар, басшыларым, мен шаршадым. Жүрегім ауыр және қайғылы. Күн тұрған жерден бастап, мен енді ешқашан соғыспаймын". Басшы Жозеф 1879 жылдың қаңтарында президент пен Конгресспен кездесу үшін Вашингтонға барды, содан кейін оның есебі Солтүстік Америка шолуында жарияланды. Нез Персе тайпасының қашу жолы Нез Персе ұлттық тарихи жолы арқылы сақталған. Маусым айындағы жылдық Cypress Hills атты саяхат Нез Персе халқының Канадаға қашуға жасаған әрекетін еске түсіреді.

The Nez Perce were one of the tribal nations at the Walla Walla Council (1855) (along with the Cayuse, Umatilla, Walla Walla, and Yakama), which signed the Treaty of Walla Walla. Under pressure from the European Americans, in the late 19th century the Nez Perce split into two groups: one side accepted the coerced relocation to a reservation and the other refused to give up their fertile land in Washington and Oregon. Those willing to go to a reservation made a treaty in 1877. The flight of the non treaty Nez Perce began on June 15, 1877, with Chief Joseph, Looking Glass, White Bird, Ollokot, Lean Elk (Poker Joe) and Toohoolhoolzote leading 750 men, women and children in an attempt to reach a peaceful sanctuary. They intended to seek shelter with their allies the Crow but, upon the Crow's refusal to offer help, the Nez Perce tried to reach the camp in Canada of Lakota Chief Sitting Bull. He had migrated there instead of surrendering after the Indian victory at the Battle of the Little Bighorn. The Nez Perce were pursued by over 2,000 soldiers of the U. S. Army on an epic flight to freedom of more than 1170 mile (1883 km) across four states and multiple mountain ranges. The 250 Nez Perce warriors defeated or held off the pursuing troops in 18 battles, skirmishes, and engagements. More than 100 US soldiers and 100 Nez Perce (including women and children) were killed in these conflicts. A majority of the surviving Nez Perce were finally forced to surrender on October 5, 1877, after the Battle of the Bear Paw Mountains in Montana, 40 mile (64 km) from the Canada–US border. Chief Joseph surrendered to General Oliver O. Howard of the U. S. Cavalry. During the surrender negotiations, Chief Joseph sent a message, usually described as a speech, to the US soldiers. It has become renowned as one of the greatest American speeches: " Hear me, my chiefs, I am tired. My heart is sick and sad. From where the sun now stands, I will fight no more forever." Chief Joseph went to Washington, D. C. in January 1879 to meet with the President and Congress, after which his account was published in the North American Review. The route of the Nez Perce flight is preserved by the Nez Perce National Historic Trail. The annual Cypress Hills ride in June commemorates the Nez Perce people's attempt to escape to Canada.

Жылқы өсіру бағдарламасы

1994 жылы нез-перс тайпасы аппалуза тұқымын және Орта Азиядағы Ахал-Теке тұқымын будандастыру арқылы нез-перс аттарын өсіру бағдарламасын бастады. Олар байлық пен мәртебе белгісі саналған жылқыларын таңдап өсіру дәстүрін қайта жаңғыртуды және өздерінің жақсы ат тебушілерін тәрбиелеуді мақсат етті. 19 ғасырда резервациядағы өмір салты мен американдықтар мен үкімет тарапынан ассимиляциялық қысым салдарынан олардың жылқы мәдениеті жойылды. 20 ғасырдағы өсіру бағдарламасын АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті, нез-перс тайпасы және «Бірінші Ұлттарды дамыту институты» атты коммерциялық емес ұйым қаржылады. Бұл институт американдықтардың жеріндегі халықтардың құндылықтары мен дәстүрлерін көрсететін кәсіпорындарды қолдады. Нез-перс аттары жылдамдығымен ерекшеленеді.

Қазіргі кездегі тайпалық жерлер

Қазіргі кездегі тайпалық жерлер Солтүстік Орталық Айдаходағы резервациядан тұрады, негізінен Клайруотер өзенінің оңтүстігіндегі Камас Прери аймағында, төрт округтің бір бөлігінде. Жер бетінің ауданы бойынша төмендеу ретімен округтер: Нез Перс, Льюис, Айдахо және Клирвотер. Жалпы жер көлемі шамамен 1195 шаршы миль (3,095 км2), ал 2000 жылғы халық санауы бойынша резервацияда 17,959 адам тұрды. Жерді жоғалту салдарынан резервациядағы халықтың көп бөлігі ақ нәсілді, 1988 жылы бұл көрсеткіш 90% -ға жуық болды. Ең ірі қала – Орофино, ол резервацияның солтүстік-шығыс бөлігіне жақын орналасқан. Лапвай – тайпалық үкіметтің орталығы, және онда Нез Перс халқының үлесі ең жоғары – шамамен 81,4%. Оклахомадағы үндістердің жерлерін ашуға ұқсас, яғни үй шаруашылықтарына жер берілгеннен кейін, жергілікті емес адамдарға артық жерді сатып алуға рұқсат беру арқылы, АҚШ үкіметі 18 қарашада Нез Персе резервациясын жалпы отырықшылық үшін ашты. Бұл жарлыққа президент Гровер Кливленд екі аптадан астам бұрын қол қойған болатын. Мыңдаған адамдар резервациядағы жерді иеленуге асықты, тіпті Нез Персе отбасыларына тиесілі жерлерге де талаптарын білдірді. Нез Персе тайпасының Уоллова отаны Солтүстік-Шығыс Орегондағы Уолловада, ірі Уоллова тобының тарихи аумағында орналасқан. 2000 жылдан бері «Отан» жерінде және келушілерді қабылдау орталығы бар, олардың мақсаты – «үндістердің ұрпақтары мен Уоллова аймағының қазіргі тұрғындары арасындағы қарым-қатынастарды жақсарту, сондай-ақ жергілікті халықтың салт-дәстүрлерін және мәдениетін сақтау және дамыту». 1877 жылы Уолловада методист шіркеуі құрылды, ал 2021 жылы Біріккен методист шіркеуі Нез Персе тайпасына шағын жер учаскесі мен шіркеу ғимаратын қайтарды.

Жыл сайынғы мәдени іс-шаралар

"Тамкалик" тойы – тауларды көруге болатын жер деген мағынаны білдіретін нез-персе сөзімен аталған дәстүрлі мереке. Ол 1991 жылы нез-персе халқын Уоллова аңғарына қайта оралуын құрметпен қарсы алу мақсатында басталды.

Епоним

Нез Персе тайпасының жерінде табылған Триас кезеңінің Cryptaulax nezperceorum (Нютцель және Эрвин, 2004) ішкі қабықты ұлуы, олардың құрметіне осылай аталыпты.