Кіріспе

Есімдер мен атауларды баса назар аударатын философия.

Метафизикада номинализм – жалпы ұғымдар мен абстракт объектілердің тек қана есімдер немесе атаулар болып табылатынан басқа, шындықта жоқ деген көзқарас. Номинализмнің кем дегенде екі негізгі түрі бар. Бір түрі көптеген жеке заттармен (мысалы, күш, адамзат) бейнелене немесе мысалға келтіріле алатын жалпы ұғымдардың бар екенін жоққа шығарады. Екінші түрі кеңістік пен уақытта жоқ, яғни абстракт объектілердің бар екенін жоққа шығарады. Көптеген номиналистер кеңістік пен уақыттағы тек физикалық жеке заттардың ғана шын екенін, ал жалпы ұғымдар тек кейіннен, яғни жеке заттардан кейін ғана пайда болады деп санайды. Дегенмен, номинализмнің кейбір түрлері кейбір жеке заттар абстракт объектілер (мысалы, сандар) болып табылады десе, ал басқалары – кеңістік пен уақытта бар нақты объектілер (мысалы, тіректер, жыландар және банандар) болып табылады. Номинализм – бұл, ең алдымен, жалпы ұғымдар мәселесіне қатысты ұстаным. Ол Платондық реализм сияқты реалистік философияларға, олар жалпы ұғымдардың жеке заттардан жоғары тұратынын айтады, және Аристотельдің гиломорфтық субстанциялық теориясына, ол жалпы ұғымдардың олардың ішінде шынайы екенін айтады, қарсы тұрады. Алайда, "номинализм" атауы орта ғасырлық философиядағы Росцеллинмен болған пікірталастардан туындады. Номинализм термині латын тіліндегі nomen – "атау" деген сөзден шыққан. Джон Стюарт Милл номинализмді өзінің афоризмінде "атаулардан басқа жалпы ештеңе жоқ" деп түйіндеді. Құқық философиясында номинализм конституциялық номинализм деп аталатын құбылыста қолданылады.

Ортағасырлық философия

Орта ғасыр философиясында француз философы және теологы Росцеллин (шамамен 1050 – 1125 ж.) номинализмнің алғашқы, көрнекті жақтаушысы болды. Номиналистік идеяларды Питер Абелардтың еңбегінде кездестіруге болады, ал олар Окхемдік Уильямның еңбегінде гүлденді, ол ең ықпалды және толыққанды номиналист болды. Абелард пен Окхемнің номинализм нұсқасы кейде концептуализм деп аталады, ол номинализм мен реализм арасындағы орта жол ретінде ұсынылады, яғни ұқсас жеке тұлғалардың арасында ортақ нәрсе бар, бірақ ол ақылдағы түсінік, ақылдан тәуелсіз нақты бірлік емес. Окхем жеке тұлғалар ғана бар екенін, ал универсалиялар – жеке тұлғалар жиынтығын білдірудің ақыл-ой арқылы жүзеге асырылатын тәсілі екенін айтты. «Менің пікірімше, универсалия – бұл субъектіде бар нақты нәрсе емес, ол тек ақылдағы ой объектісі ретінде ғана бар [anima-дағы объективтік]», – деп жазды ол. Жалпы ереже бойынша, Окхем түсіндіру үшін қажет емес кез келген бірліктерді қабылдауға қарсы болды. Сондықтан, ол «адамзат» деп аталатын бірлік Сократ сияқты жеке тұлғаның ішінде орналасқан дегенге сенуге ешқандай себеп жоқ екенін, және мұндай тұжырыммен ештеңе түсіндірілмейтінін жазды. Бұл Окхемнің қырғыш пышағы деп аталатын талдау әдісімен сәйкес келеді, яғни кез келген құбылысты түсіндіру үшін мүмкіндігінше аз болжам жасау қағидасы. Сыншылар концептуалистік тәсілдер универсалиялардың тек психологиялық мәселесіне ғана жауап беретінін айтады. Егер бір түсінік екі жеке тұлғаға дұрыс және кездейсоқ емес қолданылса, олардың бір түсінікке кіруін негіздеу үшін екі жеке тұлға арасында қандай да бір ұқсастық немесе ортақ қасиет болуы керек, және осы мәселе универсалиялардың туындауына себеп болған метафизикалық мәселенің бастапқы нүктесі болып табылады (МакЛеод және Рубенштейн, 2006, §3d). Егер жеке тұлғалар арасындағы ұқсастықтар расталса, концептуализм орташа реализмге айналады; егер олар жоққа шығарылса, ол номинализмге құлайды.

Қазіргі заманғы және қазіргі философия

Қазіргі философияда номинализмді Томас Гоббс пен Пьер Гассенди қайта жаңғыртты. Қазіргі заманғы аналитикалық философияда оны Рудольф Карнап, Нельсон Гудман, Х. Х. Прайс қорғады. Соңғы уақытта кейбір ғалымдар номинализмнің жаңарулық және қазіргі заманғылық тұжырымдамасына қандай ықпал еткен болуы мүмкін екендігін сұрақтап жүр. Майкл Аллен Гиллеспидің пікірінше, номинализм осы екі кезеңге терең ықпал еткен. Жаңарулық және қазіргі заманғылық дәуірлер секулярлық болғанымен, олардың тамыры қасиеттілікке берік байланысты. Одан әрі, ол "Номинализм осы әлемді тоңкерді" дейді. "Номиналистер үшін барлық нақты болмыс жеке немесе ерекше болды, ал жалпылама ұғымдар – тек ойдан туған құбылыстар".

Түрлері

Номинализмнің әр түрлі түрлері бар, олар ең шектік нұсқасынан бастап, дерлік реализмге дейін жетеді. Бір шеткілігі – предикаттық номинализм, мысалы, Флаффи мен Китцлер екеуі де мысық, себебі «мысық» предикаты екеуіне де қатысты. Бұл барлық нысандардың атрибуттарының ұқсастығына байланысты. Осы көзқарасқа басты сын – ол универсалдар мәселесіне жеткілікті шешім ұсынбайды. Ол бір топ нәрсеге бірдей предикатты қолдануды қажет ететін себепті түсіндіре алмайды. Ұқсастық номинализмін жақтаушылар «мысық» екеуіне де қатысты дейді, себебі Флаффи мен Китцлер мысық үлгісіне жеткілікті ұқсас, оларды оның мүшелері ретінде жіктеуге болады, немесе олар бір-бірінен (және басқа мысықтардан) басқа нәрселерден кем айырмашылыққа ие, және осы себепті оларды бірге жіктеуге болады. Кейбір ұқсастық номиналистері ұқсастық қатынасының өзі универсал екенін, бірақ жалғыз қажетті универсал екенін мойындайды. Басқалары әрбір ұқсастық қатынасы ерекше екенін, және ол басқа ұқсастық қатынастарымен ұқсастығы арқасында ғана ұқсастық қатынасы болып табылады деп санайды. Бұл шексіз регрессияны тудырады, бірақ көптері бұл зиянды емес деп санайды. Сыныптық номинализм кластық мүшеліктің қасиеттік қатынастардың метафизикалық негізін құрайтынын айтады: екі қызыл шар қасиеттеріне сәйкес келетін кластардың мүшелері болып табылады – қызыл болу және шар болу. Сыныптық номинализмнің кейбір сыныптарды «табиғи сыныптар» деп қарастыратын нұсқасын Энтони Квинтон ұстанады. Концептуализм – бұл ойлау ақылының ішінде орналасқан тұжырымдалған құрылымдар ретінде ерекшеліктердің жалпылығын түсіндіретін философиялық теория. Концептуалистік көзқарас универсалдардың метафизикалық түсінігіне ақылдың оларды қабылдауынан тыс ерекшеліктерде олардың болуын жоққа шығаратын көзқараспен қарап, жуықтайды. Номинализмнің тағы бір түрі – троптық номинализм. Троп – бұл қасиеттің нақты бір мысалы, мысалы, көйлектің нақты жасыл түсі. Бір адам ұқсас троптар арасында бастапқы, объективті ұқсастық қатынасы бар деп айта алады. Тағы бір жол – барлық көрінетін троптар бастапқы троптардан құралады және ең бастапқы троптар толық физиканың элементтері болып табылады. Сондықтан, троптардың бастапқы ұқсастығын себептік ажыратылмаушылық тұрғысынан түсіндіруге болады. Екі троп бір-біріне толық ұқсас, егер бірін екіншісіне ауыстыру олар қатысып жатқан оқиғаларға ешқандай өзгеріс енгізбесе. Макродеңгейдегі ұқсастықтың әртүрлі дәрежелері микродеңгейдегі ұқсастықтың әртүрлі дәрежелерімен түсіндірілуі мүмкін, ал микродеңгейдегі ұқсастық себептік күштен кем емес физикалық нәрсе ретінде түсіндіріледі. Дэвид Армстронг, бәлкім, ең көрнекті қазіргі заманғы реалист, номинализмнің осындай троптық нұсқасы перспективалы екенін айтады, бірақ ол өзінің универсалдар теориясы сияқты табиғат заңдарын түсіндіре алмайды деп санайды. Иан Хэкинг сондай-ақ қазіргі заманғы ғылымның әлеуметтік конструктивизмі деп аталатын көп бөлігінің шын мәнінде айтылмаған номиналистік метафизикалық көзқараспен қозғалатынын дәлелдейді. Оның айтуынша, осы себепті ғалымдар мен конструктивистер көбінесе «бір-бірін естімейді». Марк Хуняди қазіргі заманғы Батыс әлемін «либидиналдық номинализм» фигурасы ретінде сипаттайды. Ол ортағасырлық номинализмде пайда болған жеке ерікке деген талаптың «либидиналдық номинализмге» айналып, онда құштарлық пен ерік біріктіріледі деп санайды.

Математикалық номинализм

Философия, әсіресе онтология және математика философиясы жиын теориясынан бас тартуы керек деген пікір Нельсон Гудманның еңбектеріне көп қарызды (әсіресе Гудманның 1940 және 1977 жылдарғы жазбаларын қараңыз), ол бөліктері жоқ, нақты және абстрактілі тұлғалар – жеке тұлғалардың бар екенін айтты. Жеке тұлғалардың жиындары да бар, бірақ бірдей жеке тұлғаларды қамтитын екі жиын бір жиын болып табылады. Гудман өзі Станислав Лесневскийдің еңбектеріне, әсіресе оның мереологиясына көп сүйенді, ол Кантор жиын теориясымен байланысты парадокстарға жауап ретінде пайда болды. Лесневский бос жиынның бар екенін жоққа шығарды және кез келген бір элементті жиын оның ішіндегі жеке тұлғамен сәйкес деп санады. Түрлер немесе туыстар деп есептелетін кластар – олардың құрамына кіретін нақты тұлғалардың нақты қосындысы болып табылады. Мысалы, философтар класы – барлық нақты, жеке философтардың қосындысы ғана. Жинақ теориясының экстенсионалдық принципі, бір немесе бірнеше бірдей элементтерді қамтитын жақшалардың кез келген жұбы бір жиынды білдіреді деп сендіреді. Сондықтан {a, b}, {b, a}, {a, b, a, b} – бәрі де бір жиын. Гудман және математикалық номинализмнің басқа да жақтастары үшін {a, b} сондай-ақ {a, {b}}, {b, {a, b}} және a мен b-нің бір немесе бірнеше мысалдарымен жақшалардың кез келген комбинациясына тең, егер a және b жеке тұлғалардың есімдері болса, ал жиын емес. Гудман, Ричард Милтон Мартин және Уиллард Куин барлығы да ұжымдықтар туралы ойлау үшін виртуалды жиындар теориясын қолдады (әсіресе Куиннің 1969 жылғы еңбегін қараңыз), бұл квантталған айнымалының ғаламында виртуалды жиындар болмайды дегеннен басқа, жиындардағы барлық элементарлық операцияларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Математика негіздерінде номинализм математикалық мағынадағы жиындардың бар екенін қабылдамай, математика жасауды білдіреді. Практикада бұл квантталған айнымалылар сандар, нүктелер, бастапқы реттелген жұптар және басқа да абстрактілі онтологиялық примитивтердің ғаламдарынан өте алады, бірақ мүшелері осындай тұлғалар болып табылатын жиындардан емес. Бүгінгі күнге дейін заманауи математиканың корпусының аз ғана бөлігі номиналистік тұрғыдан қайта құруға болады.

Терминнің тарихи шығу тегі

Кейінгі орта ғасырлық ой-санатының бір саласы ретінде "номинализм" ұғымына деген қызығушылық артып келеді. Дәстүр бойынша, он төртінші ғасыр номинализмнің өркендеу дәуірі саналады, ал Джон Бурридан және Уильям Окхэм сияқты тұлғалар оның негізін қалаушылары деп есептеледі. Дегенмен, "номинализм" ұғымы қозғалыс ретінде (әдетте "реализмнен" өзгеше) алғаш рет тек он төртінші ғасырдың соңында пайда болды және он бесінші ғасырда ғана кеңінен тарала бастады. Реализммен байланысты антиква және номинализммен байланысты модерна екі түрлі жол туралы түсінік тек он бесінші ғасырдың соңында ғана кеңіне таралды – бұл дау-жанжал он алтыншы ғасырда тоқтап қалды. "Номинализм" мен "реализм" арасындағы айырмашылық тұрғысынан нақты ойлау тек он бесінші ғасырда пайда болғанын білген ғалымдар он төртінші ғасырда номинализм мектебінің бар болғанына күмән келтіруде. Окхэм, Бурридан, Марсилиус және басқалардың арасында ұқсастықтар болғанымен, айқын ерекшеліктері де бар. Негізгі мәселе, Роберт Паснау он төртінші ғасырдың жазбаларында "номинализм" деп аталатын дәйекті ой-санатының қандай да бір формасын табуға болатынына күмән келтірді. Бұл, кейбір ғалымдардың пікірінше, он төртінші ғасырда модерна, яғни номинализм мен антиква, яғни реализм арасындағы дау ретінде бейнеленген кейінгі схоластикалық философияның тарихын түсінуді қиындатады. Бұл оқиғалар, Уильям Окхэмнің номиналистік идеяларының он жетінші ғасырдағы схоластиканың жоқ болуына көрінгендей болжам жасауымен байланысты.

Анықтамалар және қосымша оқу

Адамс, Мэрилин МакКорд. Уильям Окхэм (2 томдық) Нотр-Дам, Индиана: Нотр-Дам университетінің баспасы, 1987. Ағылшын тілінің америкалық мұралық сөздігі, төртінші басылым, 2000. Борхес, Хорхе Луис (1960). “De las alegorías a las novelas” (“Алегориялардан романдарға”) “Otras inquisiciones” (“Басқа да зерттеулер”) (153–56 бб.). Берджесс, Джон (1983). Сондықтан мен номиналист емеспін. Нотр-Дам журналы. Формальды логика 24, № 1, 93–105. Берджесс, Джон және Розен, Гидеон (1997). Объектісі жоқ субъект. Принстон университетінің баспасы. Куртенэй, Уильям Дж. Адам Водехам: Оның өмірі мен еңбектеріне кіріспе. Лейден: E. J. Brill, 1978. Фейблман, Джеймс К. (1962). “Номинализм” “Философия сөздігінде”, Дагоберт Д. Рунес (ред.). Тотова, Нью-Джерси: Littlefield, Adams & Co. (сілтеме) Гудман, Нельсон (1977). Көріністің құрылымы, 3-ші басылым. Kluwer. Хаккинг, Иан (1999). Не құрылыс жасайды? Гарвард университетінің баспасы. Карин Усади Кац және Михаил Г. Кац (2011). Қазіргі математикадағы номиналистік тенденцияларға буржуазиялық сын және оның тарихнамасы. Ғылымның негіздері. Сілтемесін қараңыз. Милль, Дж. С. (1872). Уильям Гамильтонның философиясын зерттеу, 4-ші басылым, XVII тарау. Оберман, Хайко. Ортағасырлық теологияның еңбегі: Габриэль Биль және кеш ортағасырлық номинализм. Гранд-Рапидс, Мичиган: Baker Academic, 2001. Пеннер, Т. (1987). Номинализмден көтерілу. D. Reidel Publishing. Питерс, Ф. (1967). Грек философиялық терминдері. Нью-Йорк университетінің баспасы. Прайс, Х. Х. (1953). “Жалпылама және ұқсастық”, “Ойлау және тәжірибе” еңбегінің 1-тарауы. Hutchinson's University Library. Куайн, У. В. О. (1961). “Не бар?”, “Логикалық тұрғыдан қарағанда”, 2-ші басылым. Нью-Йорк: Harper and Row. Куайн, У. В. О. (1969). Жиын теориясы және оның логикасы, 2-ші басылым. Гарвард университетінің баспасы. (1-тарау виртуалды жиындар мен қатынастардың классикалық қарастырылуын қамтиды, жиын теориясына номиналистік балама.) Робсон, Джон Адам. Уиклиф және Оксфорд мектептері: “Summa de Ente” еңбегінің Оксфордтағы схоластикалық пікірталастармен байланысы, Кембридж, Англия: Cambridge University Press, 1961. Утц, Ричард. “Әдеби номинализм”. Орта ғасырлар сөздігі. Ред. Роберт Э. Бьорк. Оксфорд: Oxford University Press, 2010. 3-том, 1000-бет. Рассел, Бертран (1912). “Жалпыламалар әлемі”, “Философия мәселелері”, Оксфорд университетінің баспасы. Уильямс, Д. К. (1953). “Ізгіліктің элементтері туралы: I”, Метафизиканы қарастыру, 17-том, 3–18 бб.