Кіріспе

Оңтүстік Африканың негізгі топографиялық ерекшелігі Ұлы Ескарпмент - Африканың негізгі топографиялық ерекшелігі, ол оңтүстік Африканың үш жағында орналасқан мұхиттар бағытында оңтүстік Африканың жоғары орталық таулы жазығынан төмен қарай тік беткейлерден тұрады. Ол негізінен Оңтүстік Африканың шекарасында жатқанда, шығысында жарлық Мозамбик пен Зимбабве арасындағы шекараны құрау үшін солтүстікке қарай созылып, Замбези өзені аңғарының арғы жағына шығып, шығыс Замбиядағы Мучинга жарлығын құрайды. Батысында солтүстікке қарай Намибия мен Анголаға дейін созылады. Бұл жарлық пен Оңтүстік Африканың құрғақ жерінің үйлесімі Оңтүстік Африкадағы кеме жүзуге жарамды өзендердің жоқтығына әкеледі. Ұлы жардың әртүрлі бөліктеріне әртүрлі атаулар қолданылады, ең танымал бөлігі - Дракенсберг (оң жақтағы диаграмма). Шварцранд және Намибиядағы Хомас таулы жерінің шеттері, сондай-ақ Анголадағы Серра-да-Чела да жақсы танымал атаулар.

Геологиялық шығу тегі

Шамамен 180 миллион жыл бұрын, оңтүстік Гондвананың астында мантияның қалың тұмыры континенттік қабықтың кейіннен оңтүстік Африкаға айналатын аймақтағы бүгілуіне себеп болды. Эрозияның үзіліссіз кезеңі қазіргі уақытқа дейін жалғасып келеді, платоның бетінен көптеген шақырым қалың қабаттарды алып тастап, Гондвананың бөліну кезінде жағалау бойындағы жарақаты аңғарының қабырғаларын құраған бастапқы сынық сызықтарынан шамамен ішкі жағалауға қарай жылжып келеді. Дракенсберг аймағындағы жардың эрозиясы 1000 жылда немесе жылына орташа болады. Ең жас тау жыныстары Лесотодағы платоның түбінде және осы аймақтағы Ұлы жардың тік жақтарын құрайды. Бұл - 200 миллион жыл бұрын шөлдік жағдайда орналасқан Кларенс формациясы, оның үстінде лаваның қалың қабаты пайда болды және оңтүстік Африканың көп бөлігін және Гондвананың үлкен бөліктерін жапты, шамамен 180 миллион жыл бұрын. Эрозиялық шегіну дегеніміз - жағалаудағы жазықтағы жартастардың, өте аз және кішкентай ерекшеліктермен, жартасты қоршап тұрғандардан да ескі екендігін білдіреді. Ұлы тау жарлығының Мпумаланга бөлігінің төменгі бөлігінде орналасқан Төменгі даладағы тау жыныстары 3 миллиард жылдан астам уақытқа созылады. Эрозияға төзімді кварцитті құмтастан құралғандықтан, олар аз төзімді төсемдік шөгінділер алынып тасталған кезде қалды, ақыр соңында оңтүстік және оңтүстік-батыс мыстың жағалау жазығынан шығып тұрған параллель құрылымдарды құрады. Ұлы жардың Тзанееннің солтүстігінде (Зимбабве мен Мозамбик арасындағы шекарада Чиманимани тауларында қайта пайда болуы) болмауы 150 миллион жыл бұрын Гондвананың ыдырауы кезінде Антарктиканың оңтүстік Африкадан алыстауына себеп болған негізгі жарылыстың батыс тармағының сәтсіздігіне байланысты. Төменгі Лимпопо өзені мен Саве өзені осы жаңадан пайда болған жарақатылы аңғардың қалдықтары арқылы Үнді мұхитына құяды, ол қазір Оңтүстік Африканың төменгі жерінің бір бөлігін құрайды. Лимпопо, Мпумаланга және Лесото Дракенсбергтерінің эрозияға төзімді жоғарғы беттері қатты, сондықтан олар өте биік және қатпарлы болып көрінеді, олар тік бөренелер мен шыңдарды біріктіреді. Квазулу Натал Фри Стейт Дракенсберг жарлығы жұмсақ тау жыныстарынан тұрады, сондықтан төменгі жағынан дөңгелектенген, жұмсақ көрінеді. Жалпы, Ескрпменттің жоғарғы жағы тіпті Лесотода да тақтайшаның үстіне дейін тегіс және тегіс. "Лесото таулары" Дракенсберг жарлығынан ерозияның әсерінен пайда болған, ал мұнда Оранж өзеніне құятын қосалқы өзендер орналасқан терең аңғарлар пайда болады. Бұл тармақтар өте көп, сондықтан Лесотоның биік жерлері жер бетінен де, ауадан да өте қатал тау тәрізді көрінеді. Орталық жазықтың оңтүстік бөлігінде кейбір қалың, қатты, эрозияға төзімді долериттік қабырғалар жардың жоғарғы шетінің үлкен бөліктерін құрайды (оң жақтағы суретті қараңыз), бірақ қабырғалар жіңішкерек немесе жоқ болса, онда, Квазулу-Наталь Еркін мемлекет арасындағы Дракенсберг бөлігі сияқты, жар 250 мен 300 миллион жас аралығындағы жұмсақ тау жыныстарынан тұрады. Бұл дегеніміз, бұл аймақтарда жартастың түзу көрінісі бар немесе жартастың көрінбеуі мүмкін (мысалы, Бофорт-Уэст арасындағы N1 тас жолымен алынған жол бойында, жартастан төмен және Ричмонд немесе Виктория-Уэстке баратын жолдағы Үш ападан кейін, платода; сондай-ақ, Оранж өзені Атлант мұхитына құймас бұрын, батыстағы жартастан кең аңғарды бұзған жерде). Алайда, оның көп бөлігінде ол 400800 м биіктігі бар тау сияқты қырқаны құрайды, ол ішкі жолдарға кейде Бурк, Ванрхинс, Блукрас, Ганнага, Оуберг, Верлатеклуф, Теклуф, Молтено, Голиатскраал, Даггаборснек, Катберг, Нико Малан және Баркли сияқты тік бұрылысты үстімен өтуі керек. Дегенмен, жазықтың оңтүстігінде және батысында орналасқан жарлық бір жағынан Мпумалага мен Лесото Дракенсбергінің ұлылығынан, ал Ұлы жарлық жағында теңізге параллель жүретін Кейп Фолд тауларының өте қатал, күрделі бүктелген жоталарынан айырылып тұр. (Оң жақтан алып отырған Оңтүстік Африканың спутниктік суретіне Ұлы таудың бағытын көрсететін сол жақтағы диаграммамен салыстырғанда, таулардың оңтүстік жағындағы қатарлас жоталарын анық көруге болады.) Қиылысқан таулар шамамен 330 миллион жыл бұрын пайда болды, сондықтан жардың пайда болуына 200 миллион жылдай уақыт болды. Бұл екі оқиға геологиялық тұрғыдан бір-бірімен байланысты емес. Олар сондай-ақ екі өте әртүрлі геологиялық процесті білдіреді: Ұлы Ескарпмент жарылудан пайда болды және Гондвана суперконти�...