Кіріспе

Протерозой эонының үшінші және соңғы дәуірі – Неопротерозой дәуірі. Бұл 1 миллиардтан 538,8 миллион жыл бұрынғы геологиялық уақыт аралығын қамтиды. Бұл Кэмбрийге дейінгі супереннің және Протерозой эонының соңғы дәуірі; ол Тониан, Криоген және Эдиакаран кезеңдеріне бөлінеді. Одан бұрын Мезопротерозой дәуірі, ал одан кейін Фанерозой эонының Палеозой дәуірі орналасқан. Геологиялық деректердегі ең ауыр мұз басу Криоген кезеңінде болды, сол кезде мұздықтар экваторға жетіп, "Қарлы Жер" құрған болуы мүмкін. Күрделі көпжасушалы тіршіліктің ең ерте окаменелеген қалдықтары Эдиакаран кезеңінде табылды. Бұл организмдер Эдиакаран биотасын құрайды, соның ішінде ең көне анықталған жануарлар да бар. Рино және оның әріптестерінің мәлімдемесіне сәйкес, Пан-Африка және Гренвилл оргенезі кезінде пайда болған континенттік қабықтың жалпы көлемі Неопротерозойды Жер тарихында ең көп континенттік қабық түзілген кезеңге айналдырды.

Геология

Неопротерозойдың басында, мезопротерозойдың соңғы кезеңінде қалыптасқан Родиния суперконтиненті экватордың бойымен созылып жатты. Тониан дәуірінде Родинияны бірнеше жеке құрлыққа бөліп жіберген жарылыс процесі басталды. Көптеген құрлықтардың төменгі ендікте орналасуы нәтижесінде неопротерозой дәуірінде бірнеше ірі көлемді мұз басу оқиғалары болды, оның ішінде криоген кезеңіндегі Стюртиан және Мариноан мұзданулары. Осы мұзданулардың тым күшті болғаны соншалық, экваторда да мұз қабаттары пайда болды – бұл жағдай "Қарлы Жер" деп аталады.

Бөлімшелер

Неопротерозой уақыты тониялық (1000–720 млн жыл), криогендік (720–635 млн жыл) және эдиакарлық (635–538,8 млн жыл) кезеңдерге бөлінеді. Ресей геологтары Сібірдегі неопротерозойды майялыққа (1000–850 млн жыл бұрын) және байкалдыққа (850–650 млн жыл бұрын) бөледі.

Палеобиология

Неопротерозой дәуірі туралы идея 1960 жылдары ұсынылды. XIX ғасыр палеонтологтары көпжасушалы өмірдің басталуын кембрий кезеңінің басында трилобиттер және археоциатидтер деп аталатын қабықты буынтық жануарлардың пайда болуымен байланыстырды. XX ғасырдың басында палеонтологтар кембрийге дейінгі көпжасушалы жануарлардың қазбаларын таба бастады. 1920 жылдары Оңтүстік-Батыс Африкада күрделі фауна табылды, бірақ оның мерзімі дұрыс анықталмады. 1940 жылдары Оңтүстік Австралияда тағы бір фауна табылды, бірақ ол 1950 жылдардың соңына дейін толық зерттелмеді. Ресейде, Англияда, Канадада және басқа да жерлерде ертерек жануарлардың болуы мүмкін қазбалары табылды (Эдиакаран биотасын қараңыз). Олардың кейбіреулері псевдоқазбалар екені анықталды, ал қалғандары жетік түсінілмеген күрделі биоталардың құрамында екені белгілі болды. Әлемнің кем дегенде 25 аймағында классикалық кембрийге дейінгі кембрий шекарасынан (қазіргі уақытта –) ескі метазоан қазбалары табылды. Хуайнань биотасы (соңғы Тоний дәуірінен) кішкентай құрт тәрізді организмдерден тұрады. Молекулалық филогенез жануарлар неопротерозойдың (алғашқы Тонийдің) ертерек кезеңінде пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бірақ мұндай жануарлар өміріне физикалық дәлелдер жоқ. 890 миллион жыл бұрынғы рифтердегі кератоздық губканың болуы мүмкін қазбалары хабарланды, бірақ олар әлі расталмады.

Терминал кезеңі

Неопротерозой дәуірінің соңғы кезеңінің номенклатурасы тұрақсыз болды. Ресейлік және скандинавиялық геологтар неопротерозойдың соңғы кезеңін Вендий деп атаған, ал қытайлық геологтар оны Синиан деп атаған, ал көптеген австралиялықтар мен Солтүстік Америкалықтар Эдиакаран атауын қолданған. Алайда 2004 жылы Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы Эдиакаран кезеңін Неопротерозойдың геологиялық дәуірі деп бекітті, ол миллион жыл бұрын (сол кезде 542) миллион жыл бұрын басталды. Эдиакаран кезеңінің шекаралары – абсолютті жаһандық стандартты стратиграфиялық жас емес, биологиялық жаһандық шекаралық стратотиптік бөлімдер мен нүктелермен анықталған жалғыз прекамбрий шекаралары.