Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Американың географиялық және геологиялық аймағы.
Geographic and geologic area of North America
Географиялық аумағы
Канада қалқаны – физиографиялық бөлініс, құрамында төрт кіші физиографиялық провинция бар: Лоуренциан жотасы, Казан аймағы, Дэвис және Джеймс. Қалқан АҚШ-қа Адирондак таулары (Фронтенак осі арқылы байланысқан) және Жоғарғы қырат ретінде жалғасады. Канада қалқаны – Лорантия кратонының U пішіндес бөлігі, бұл мұздық әсердің ең күшті болған аймағын көрсетеді (жалаңаш тасқа дейін тозып, жұқа топырақ қалыптастырады). Канада қалқанының жасы 4,28 млрд жылға бағаланады. Бұрын Канада қалқанында бүгінгі таулардан да биік, тік шыңдар болған, бірақ миллиондаған жылдар бойындағы эрозия оларды төбелі төбелерге айналдырған. Канада қалқаны – 2,45–1,24 млрд жыл аралығында біріккен архейлік плиталар, протозой эрасының аккрециялық жас доғалық территориялары мен шөгінді алаптарының жиынтығы, ең маңызды өсу кезеңі Транс-Гудзон орогенезінде (шамамен 1,90–1,80 млрд жыл) болған. Канада қалқаны Солтүстік Американың тұңғыш рет теңіз деңгейінен жоғары көтерілген бөлігі және құрлыққа теңіздің кезеңдік енуінен дерлік зардап көрмеген. Бұл – Жер бетіндегі ең үлкен археялық тау жыныстарының аймағы. Метаморфтық негізді тау жыныстары көбінесе Прекамбрийге (4,5 млрд жыл мен 540 млн жыл аралығында) жатады және көп рет көтеріліп, тозып үлкен. Бүгінде ол теңіз деңгейінен төменгі рельефті аймақтан тұрады, онда бірнеше монадноктар мен төменгі тау жоталары (Лоуренциан таулары қоса) бар, олар Кензозой дәуірінде жазықтан тозып үлкен. Плейстоцен дәуірінде континенттік мұз қабаттары жер бетін басып (Гудзон шығанағын құрады), сонымен қатар солтүстік-шығыс "қанатын" (Торнгат) көтеріп, мыңдаған көл алаптарын ойып, аймақтың топырағының көп бөлігін алып кетті. Алайда, солтүстік-шығыс бөлігі жоғары көтерілгендіктен, Лабрадордың солтүстігінде және Баффин аралында жер теңіз деңгейінен 1500 метрден астам биіктікке жетеді. Гренландия бөлігін қоса есептегенде, Канада қалқаны шамамен дөңгелек пішіндес, солтүстік-шығысында Гренландияның солтүстік-шығыс жиегімен, ортасында Гудзон шығанағымен шектелген. Ол Гренландияның көп бөлігін, Лабрадордың және Ньюфаундлендтің Ұлы Солтүстік жарты аралын, Сент-Лоуренс өзенінің солтүстігіндегі Квебектің көп бөлігін, Онтарионың көп бөлігін, оның ішінде Онтарио жарты аралының солтүстік бөліктерін, Нью-Йорктің Адирондак тауларын, Төменгі Мичиганның ең солтүстік бөлігін және бүкіл Жоғарғы Мичиганды, Висконсиннің солтүстік бөлігін, Миннесотаның солтүстік-шығыс бөлігін, Манитобаның орталық және солтүстік бөліктерін, Саскачеванның солтүстік бөлігін, солтүстік-шығыс Альбертаның шағын бөлігін, материктік Солтүстік-Батыс территорияларын Саскачеван-Альберта шекарасынан солтүстікке қарай созылған сызықтың шығысына дейін, Нунавуттың материгінің көп бөлігін және оның Арктикалық архипелагындағы Баффин аралын, сондай-ақ Сомерсет, Саутгемптон, Девон және Эльсмир аралдары арқылы өтетін маңызды жолақтарды қамтиды. Қалқанның нақты ауданы одан да үлкен және батыстағы Батыс Кордильерадан шығыстағы Аппалач тауларына және оңтүстікке Техасқа дейін созылады, бірақ бұл аймақтар жас тау жыныстарымен және шөгінділермен жабылған.
The Canadian Shield is a physiographic division comprising four smaller physiographic provinces: the Laurentian Upland, Kazan Region, Davis and James. The shield extends into the United States as the Adirondack Mountains (connected by the Frontenac Axis) and the Superior Upland. The Canadian Shield is a U shaped subsection of the Laurentia craton signifying the area of greatest glacial impact (scraping down to bare rock) creating the thin soils. The age of the Canadian Shield is estimated to be 4.28 Ga. The Canadian Shield once had jagged peaks, higher than any of today's mountains, but millions of years of erosion have changed these mountains to rolling hills. The Canadian Shield is a collage of Archean plates and accreted juvenile arc terranes and sedimentary basins of the Proterozoic Eon that were progressively amalgamated during the interval 2.45–1.24 Ga, with the most substantial growth period occurring during the Trans Hudson orogeny, between c. 1.90–1.80 Ga. The Canadian Shield was the first part of North America to be permanently elevated above sea level and has remained almost wholly untouched by successive encroachments of the sea upon the continent. It is the Earth's greatest area of exposed Archean rock. The metamorphic base rocks are mostly from the Precambrian (between 4.5 Ga and 540 Ma) and have been repeatedly uplifted and eroded. Today it consists largely of an area of low relief above sea level with a few monadnocks and low mountain ranges (including the Laurentian Mountains) probably eroded from the plateau during the Cenozoic Era. During the Pleistocene Epoch, continental ice sheets depressed the land surface (creating Hudson Bay) but also tilted up its northeastern "rim" (the Torngat), scooped out thousands of lake basins, and carried away much of the region's soil. The northeastern portion, however, became tilted up so that, in northern Labrador and Baffin Island, the land rises to more than 1,500 metres (5,000 feet) above sea level. When the Greenland section is included, the Canadian Shield is approximately circular, bounded on the northeast by the northeast edge of Greenland, with Hudson Bay in the middle. It covers much of Greenland, all of Labrador and the Great Northern Peninsula of Newfoundland, most of Quebec north of the St. Lawrence River, much of Ontario including northern sections of the Ontario Peninsula, the Adirondack Mountains of New York, the northernmost part of Lower Michigan and all of Upper Michigan, northern Wisconsin, northeastern Minnesota, the central and northern portions of Manitoba, northern Saskatchewan, a small portion of northeastern Alberta, mainland Northwest Territories to the east of a line extended north from the Saskatchewan Alberta border, most of Nunavut's mainland and, of its Arctic Archipelago, Baffin Island and significant bands through Somerset, Southampton, Devon and Ellesmere islands. In total, the exposed area of the shield covers approximately The true extent of the shield is greater still and stretches from the Western Cordillera in the west to the Appalachians in the east and as far south as Texas, but these regions are overlaid with much younger rocks and sediment.
Геология
Канада қалқаны Жердегі ең көнелердің бірі, оның аймақтары 2,5–4,2 миллиард жыл бұрын қалыптасқан. Аймақтағы көптеген өзендер мен көлдер – мұздықтар мен мұздықтан кейінгі көтерілудің әсерінен суайдындарының бұзылуынан туындаған, бұзылған су желісінің классикалық мысалы. Қалқан бастапқыда өте үлкен, биік таулы аймақ (шамамен) және жоғары жанартаулық белсенділікке ие болды, бірақ 500 миллион жылдан астам уақыттан бері аймақ эрозияға ұшырап, қазіргіге жуық, салыстырмалы түрде төменгі рельефті топографиялық бейнеге ие болды. Эрозия таулардың тамырын ашыққа шығарды, олар метаморфизмге ұшыраған жанартаулық тау жыныстарының белдеулерімен қоршалған жасыл тас белдеулері түрінде көрінеді. Бұл белдеулердің жасы 3,6–2,7 миллиард жыл аралығында. Граниттік тау жыныстарының көп бөлігі Архей құрлық қабығына тән тоналит–трондьемит–гранодиорит тау жыныстарының ерекше тобына жатады. Канаданың көптеген маңызды кен орындары жасыл тас белдеулерімен байланысты. Онтарио штатының Кенора округіндегі Стерджон көлінің кальдерасы 2,7 миллиард жыл бұрын қалыптасқан және әлемдегі ең жақсы сақталған минералданған неоархей кальдера кешендерінің бірі болып табылады. Канада қалқанында сонымен қатар жер бетіндегі ең ірі дике үйірісі – Маккензи дикелері де бар. Солтүстік Америка кратоны – Солтүстік Америка құрлығының негізін құрайтын тау жынысы, ал Канада қалқаны – кратонның тау жынысының ең үлкен ашық бөлігі. Канада қалқаны неоархей дәуірінде, шамамен 2,5 миллиард жыл бұрын пайда болған Арктика деп аталатын ежелгі құрлықтың бір бөлігі. Таулардың терең тамыры бар және олар теңіздегі мұз таулары сияқты тығыз мантияда жүзеді. Таулар эрозияға ұшырағанда, олардың тамыры көтеріліп, өз кезегінде эрозияға ұшырайды. Қазір қалқанның бетін құрайтын тау жыныстары бір кезде Жердің тереңінен келген. Бұл тереңдіктегі жоғары қысым мен температура минералдану үшін қолайлы жағдай жасады. Бұл таулар қазір қатты эрозияға ұшырағанмен, Канаданың алыс солтүстігінде Арктикалық Кордильера деп аталатын көптеген үлкен таулар әлі де бар. Бұл – Ельсмир аралының солтүстігінен Лабрадордың солтүстік ұшына дейін созылған, терең тілімделген, кең таулы жүйе. Бұл жүйенің ең биік нүктесі – Нунавутқа қарасты Барбоу шыңы, теңіз деңгейінен жоғары. Кембрийге дейінгі тау жынысы – тау жынысының басты құрамдас бөлігі.
The Canadian Shield is among the oldest on Earth, with regions dating from 2.5 to 4.2 billion years. The multitude of rivers and lakes in the region is classical example of a deranged drainage system, caused by the watersheds of the area being disturbed by glaciation and the effect of post glacial rebound. The shield was originally an area of very large, very tall mountains (about ) with much volcanic activity, but the area was eroded to nearly its current topographic appearance of relatively low relief over 500 Ma. Erosion has exposed the roots of the mountains, which take the form of greenstone belts in which belts of volcanic rock that have been altered by metamorphism are surrounded by granitic rock. These belts range in age from 3.6 to 2.7 Ga. Much of the granitic rock belongs to the distinctive tonalite–trondhjemite–granodiorite family of rocks, which are characteristic of Archean continental crust. Many of Canada's major ore deposits are associated with greenstone belts. The Sturgeon Lake Caldera in Kenora District, Ontario, is one of the world's best preserved mineralized Neoarchean caldera complexes, which is 2.7 Ga. The Canadian Shield also contains the Mackenzie dike swarm, which is the largest dike swarm known on Earth. The North American craton is the bedrock forming the heart of the North American continent, and the Canadian Shield is the largest exposed part of the craton's bedrock. The Canadian Shield is part of an ancient continent called Arctica, which was formed about 2.5 Ga during the Neoarchean era. Mountains have deep roots and float on the denser mantle much like an iceberg at sea. As mountains erode, their roots rise and are eroded in turn. The rocks that now form the surface of the shield were once far below the Earth's surface. The high pressures and temperatures at those depths provided ideal conditions for mineralization. Although these mountains are now heavily eroded, many large mountains still exist in Canada's far north called the Arctic Cordillera. This is a vast, deeply dissected mountain range, stretching from northernmost Ellesmere Island to the northernmost tip of Labrador. The range's highest peak is Nunavut's Barbeau Peak at above sea level. Precambrian rock is the major component of the bedrock.
Экология
Қалқанның қазіргі беткі көрінісі – жартастың үстіне жатқан өте жұқа топырақ, көптеген ашық жартастар бар. Бұл жағдай мұз дәуіріндегі қатал мұз басудың салдарынан туындады, ол қалқанды жауып, жартасты тазартты. Канада қалқанының жазықтарында орман өсіруге жарамсыз, өте тығыз топырақ бар; сонымен қатар, онда көптеген батпақтар мен сортаңдар (мускегтер) кездеседі. Аймақтың қалған бөлігінде ылғалды жақсы ұстамайтын, жыл бойы тоң қабаты бар қатаң топырақ орналасқан. Солтүстікте орман тығыздығы төмендеу. Қалқанның оңтүстігінде кең жайылған бореалдық ормандар табиғи экожүйелерді және ірі ағаш өңдеу өнеркәсібін қолдайды. Бореалдық орман аймағы Шығыс Канада қалқанының тайгасына жол береді, ол солтүстік Квебек пен Лабрадордың көп бөлігін қамтиды. Солтүстік-батыс Онтариодан батысқа қарай созылатын Орталық Канада қалқанының орманды аймағында бореалдық ормандар Манитоба мен Саскачеванның ең солтүстік бөліктерінде тайгаға ауысады. Гидрологиялық дренаж көбінесе нашар, себебі мұз басу топырақты тығыздайды. Тундра әдетте солтүстік аймақтарда басым болады. Бұл жерде көптеген сүтқоректілер мекендейді, мысалы, суыр, карибу, аққұйрықты елік, моос, қасқыр, құмсыран, күзен, норка, сусар, гризли аюы, полярлық аюлар және қара аюлар. Полярлық аюлар (Ursus maritimus) үшін қалқан аймағында олардың көптеген ұялау орындары бар, мысалы Вапуск ұлттық паркі. Қалқандағы көптеген көлдер мен өзендерде әртүрлі спорттық балық түрлері өте көп, оның ішінде қайың, солтүстік шортан, көл шабағы, сары шабақ, ақ балық, бұлақ шабағы, арктикалық сұр балық және көптеген жемдік балықтар бар. Су бетінде көптеген су құстары, ең әйгілісі – Канада қаздары, қара қаз және шағалалар мекендейді. Көптеген ормандарда құстардың көптеген түрлері бар, оның ішінде қарғалар, жыртқыш құстар және әнші құстар.
The current surface expression of the shield is one of very thin soil lying on top of the bedrock, with many bare outcrops. This arrangement was caused by severe glaciation during the ice ages that covered the shield and scraped the rock clean. The lowlands of the Canadian Shield have a very dense soil that is not suitable for forestation; it also contains many marshes and bogs (muskegs). The rest of the region has coarse soil that does not retain moisture well and is frozen with permafrost throughout the year. Forests are not as dense in the north. The shield is covered in parts by vast boreal forests in the south that support natural ecosystems as well as a major logging industry. The boreal forest area gives way to the Eastern Canadian Shield taiga that covers northern Quebec and most of Labrador. The Midwestern Canadian Shield forests that run westwards from Northwestern Ontario have boreal forests that give way to taiga in the most northerly parts of Manitoba and Saskatchewan. Hydrologic drainage is generally poor, the soil compacting effects of glaciation being one of the many causes. Tundra typically prevails in the northern regions. Many mammals such as beaver, caribou, white tailed deer, moose, wolves, wolverines, weasels, mink, otters, grizzly bear, polar bears and black bears are present. In the case of polar bears (Ursus maritimus), the shield area contains many of their denning locations, such as the Wapusk National Park. The many lakes and rivers on the shield contain a plentiful quantity of different sports fish species, including walleye, northern pike, lake trout, yellow perch, whitefish, brook trout, arctic grayling, and many types of baitfish. The water surfaces are also home to many waterfowl, most notably Canada geese, loons and gulls. The vast forests contain a myriad population of other birds, including ravens and crows, predatory birds and many songbirds.
Тау-кен және экономика
Канадалық қалқан – минералды кендерге қатысты әлемдегі ең бай аймақтардың бірі. Онда никель, алтын, күміс және мыс кендері көптеп кездеседі. Бұл минералдарды өндіретін көптеген кен қалалары бар. Ең ірісі және ең танымалдарының бірі – Онтарио штатындағы Садбери. Судбери алабы – ежелгі метеорит соқтығысынан пайдалған кратер болғандықтан, қалқандағы минералдардың қалыптасу процесінен ерекшеленеді. 2007 жылдың мамыр айында Роув формациясында метеорит соқтығысынан шашылған материалдар табылған. Жақын орналасқан, бірақ аз танымал Темагами магниттік аномалиясы Судбери алабымен ұқсас белгілерге ие. Бұл оның да металға бай соқтығыс кратері болуы мүмкін екенін көрсетеді. Квебек штатының солтүстік-шығысындағы Manicouagan су қоймасы ірі гидроэлектрлік жобаға (Manic cinq немесе Manic 5) орналасқан жер. Бұл Жер бетіндегі ең үлкен метеорит соқтығыс кратерлерінің бірі, бірақ Судбери кратерінен кіші. Манитоба штатының орталық және Саскачеван штатының шығыс-орталық бөлігіндегі Флин-Флон жасыл тас белдемі "әлемдегі ең ірі Палеопротерозойлық жанартаулық массивті сульфид (ВМС) аудандарының бірі болып табылады, онда мыс-мырыш (алтын) кен орындарынан 183 миллион тоннадан астам сульфид өндірілген". Солтүстік-Батыс территориясында жақында бірнеше ірі алмаз жатындары табылды. Алмаздар табылған кимберлит құбырлары кратондармен тығыз байланысты, олар алмасты минерал ретінде тұрақтандыруға қажетті терең литосфералық мантияны қамтамасыз етеді. Кимберлит атылыстары алмастарды тереңнен жер бетіне көтеріп шығарады. Эккати және Диавик кен орындарында кимберлит алмастары белсенді түрде өндірілуде.
The Canadian Shield is one of the world's richest areas in terms of mineral ores. It is filled with substantial deposits of nickel, gold, silver, and copper. There are many mining towns extracting these minerals. The largest, and one of the best known, is Sudbury, Ontario. Sudbury is an exception to the normal process of forming minerals in the shield since the Sudbury Basin is an ancient meteorite impact crater. Ejecta from the meteorite impact was found in the Rove Formation in May 2007. The nearby but less known Temagami Magnetic Anomaly has striking similarities to the Sudbury Basin. This suggests it could be a second metal rich impact crater. In northeastern Quebec, the giant Manicouagan Reservoir is the site of an extensive hydroelectric project (Manic cinq, or Manic 5). This is one of the largest known meteorite impact craters on Earth, though not as large as the Sudbury crater. The Flin Flon greenstone belt in central Manitoba and east central Saskatchewan "is one of the largest Paleoproterozoic volcanic hosted massive sulfide (VMS) districts in the world, containing 27 copper zinc (gold) deposits from which more than 183 million tonnes of sulfide have been mined." The portion in the Northwest Territories has recently been the site of several major diamond discoveries. The kimberlite pipes in which the diamonds are found are closely associated with cratons, which provide the deep lithospheric mantle required to stabilize diamond as a mineral. The kimberlite eruptions then bring the diamonds from over depth to the surface. The Ekati and Diavik mines are actively mining kimberlite diamonds.