Кіріспе

Пангея суперконтинентінің бір бөлігін құраған солтүстік құрлық Лавразия (/l//ɔː/'/r//eɪ//ʒ//ə//, // //ʃ//i//ə/) шамамен (Мя) Пангея суперконтинентінің бір бөлігін құраған екі үлкен құрлықтың ең солтүстігі болды, екіншісі Гондвана. Лавразия Пангеяның ыдырауы кезінде Гондванадан бөліне бастады (триас кезеңінің соңында) және бөлінгеннен кейін солтүстікке қарай жылжып, Солтүстік Атлант мұхитының ашылуымен шамамен 56 млн жыл бұрын толығымен бөлінді. Аты Лаврентия және Азия сөздерінің қосылуынан жасалған. Лаврентия, Авалония, Балтика және бірқатар кішігірім территориялар шамамен 400 млн жыл бұрын Каледон орталық белдемінде соқтығысып, Лавруссия/Еурамериканы құрады. Лавруссия/Еурамерика кейін Гондванамен соқтығысып, Пангеяға айналды. 290–300 млн жыл бұрын Қазақстан мен Сібір Пангеяға қосылып, Лавразияны құрады. Пангея Гондвана мен Лавразияға бөлінген кезде Лавразия жеке құрлықтық массаға айналды.

Терминология және ұғымның шығу тегі

Лаурентия, Солтүстік Американың палеозойлық ядросы және қазіргі Еуропаның бір бөлігін құрайтын континенттік фрагменттер, Каледондық орогенезде шамамен 430-420 млн жыл бұрын Балтика және Авалониямен соқтығысып, Лавруссияны қалыптастырды. Кейінгі карбон дәуірінде Лавруссия мен Гондвана бірігіп Пангеяны құрды. Сібір мен Қазақстан Пермнің соңғы кезеңінде Балтикамен соқтығысып, Лавразияны жасады. Кейін Лавразияға қазіргі Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияны құрайтын континенттік блоктар қосылды. 1904-1909 жылдары австриялық геолог Эдуард Сюсс Оңтүстік жарты шардағы континенттердің бұрын Гондвана деп аталатын үлкен құрлыққа біріккенін болжады. 1915 жылы неміс метеорологы Альфред Вегенер Пангея деп аталатын суперконтиненттің бар екенін ұсынды. 1937 жылы Оңтүстік Африка геологы Александр дю Туа Пангеяның екі үлкен құрлыққа – Солтүстік жарты шардағы Лавразияға және Оңтүстік жарты шардағы Гондванаға бөлінгенін, оларды Тетис мұхиты бөліп тұрғанын айтты. "Лавруссия" терминін 1988 жылы швейцариялық геолог Питер Зиглер Лаурентия мен Балтиканың Солтүстік Каледондық тігіс бойымен бірігуі ретінде анықтады. "Ескі қызыл континент" – Лавруссияның орталық бөлігіндегі силур-карбон шөгінділеріне жиі қолданылатын ресми емес атау. 1990 жылдары және одан кейін ұсынылған және талқыланған бірнеше бұрынғы суперконтиненттер (мысалы, Родиния, Нуна, Нена) Лаурентия, Балтика және Сібір арасындағы бұрынғы байланыстарды қамтыды.

Родиния

Плиталық тектоникалық реконструкциялардың басым көпшілігінде Лорантия Родиния суперконтинентінің ядросын құрады, бірақ Родиния ішіндегі әртүрлі континенттердің нақты орналасуы күмәндануда. Кейбір реконструкцияларда Балтика Гренландиямен Скандинавиялық немесе Каледонид шеті арқылы жалғасқан, ал Амазония Балтиканың Торнквист шетімен тікелей іргелес болған. Австралия және Шығыс Антарктида Лорантияның батыс шетінде орналасқан. Сібір көптеген реконструкцияларда Лорантияның солтүстік шетіне жақын, бірақ біршама қашықтықта болды. Алайда, кейбір ресейлік геологтардың реконструкциясында Сібірдің оңтүстік шеті (қазіргі координаттар бойынша) Лорантияның солтүстік шетімен бірігіп, бұл екі континент 570 млн жылдан кешіктірмей, қазіргі Орталық Азияның бүктелу белдеуі бойымен бөлініп кеткен. Бұл бөліністің іздері Солтүстік Канададағы Франклин дике шоғырында және Сібірдегі Алдан қалқанында әлі де кездеседі. Прототихоокеан ашылып, Родиния неопротерозой дәуірінде (шамамен 750–600 млн жыл бұрын) бөліне бастады, Австралия-Антарктида (Шығыс Гондвана) Лорантияның батыс шетінен айрылып, ал Родинияның қалған бөлігі (Батыс Гондвана және Лавразия) сағат тілімен айналып, оңтүстікке қарай жылжыды. Кейіннен Жер Варангер (шамамен 650 млн жыл бұрын, сондай-ақ «Қар шарлы Жер» деп те аталады) және Рапитан мен Ice Brook мұздықтары (шамамен 610–590 млн жыл бұрын) сияқты бірнеше мұз басу кезеңдерін бастан өткерді. Бұл кезде Лаврентия мен Балтика 30°S-тан оңтүстікке орналасқан, Оңтүстік полюсі шығыс Балтикада болған, ал осы кезеңге жататын мұздық шөгінділері Лаврентия мен Балтикада табылды, бірақ Сібірде жоқ. Мантиялық майма (Орталық Япет магмалық провинциясы) Лорантия мен Балтиканы шамамен 650–600 млн жыл бұрын айырды, олардың арасында Япет мұхиты ашылды. Содан кейін Лаврентия тез солтүстікке қарай экваторға қарай жылдам қозғалды, онда ол Прототихоокеанның суық нүктесінде тоқтады. Балтика ордовик дәуіріне дейін Гондвананың оңтүстік ендіктерінде қалды. Тетис арқылы терандардың солтүстікке қарай жылжуына Хуник терандары да кірді, олар қазір Еуропадан Қытайға дейін тараған. Паннотия кембрийге дейінгі кезеңнің соңында Лорантия, Балтика, Сібір және Гондванаға бөлінді. Кадомия-Авалония, Катай және Киммерия терандары сияқты континенттік блоктар Гондванадан айрылып, солтүстікке қарай жылдам қозғала бастады.

Пангея

Япет мұхитының тектоникалық қозғалысы Лавруссия мен Гондвананың девонның соңғы кезеңінде алғашқы жанасуына алып келді және ерте карбон кезеңінде (340 млн жыл бұрын) толық соқтығысумен немесе Герциний/Вариска тау жасалуымен аяқталды. Вариска тау жасалуы күрделі, және қатысқан микроконтиненттердің соқтығысу уақыты мен реті ондаған жылдар бойы пікірталас тудырып келеді. Азия блоктарынан басқа Пангея перм кезеңінде толық құрастырылды. Суперконтинент триас және юра кезеңдерінде экваторда орналасқан, бұл Пангея мегамуссонының пайда болуына себеп болған кезең. Көп жауын жаууы жер асты суларының деңгейінің көтерілуіне әкеп соқты, нәтижесінде торф пайдалып, кең көлемде көмір кен орындары қалыптасты. Кембрий және ерте ордовик кезеңдерінде, барлық ірі континенттерді кең мұхиттар бөліп тұрғанда, теңіз планктоны сияқты пелагикалық теңіз организмдері ғана ашық мұхит арқылы еркін қозғала алды, сондықтан континенттер арасындағы мұхиттық кеңістіктер теңіз түбінде тіршілік ететін және құрлықта тіршілік ететін түрлердің қазба қалдықтарында оңай анықталады. Ордовик кезеңінің соңында, континенттер жақындасып, мұхиттық кеңістіктер жабылғанда, бентос (брахиоподтар мен трилобиттер) континенттер арасында тарала алды, ал остракодтар мен балықтар оқшауланған күйде қалды. Лавруссия девон кезеңінде, ал Пангея қалыптасқанда, Лавруссия мен Гондванадағы балық түрлері континенттер арасында көші-қон бастады, және девонның соңына дейін Вариска тосқауылының қалдықтарының екі жағында да ұқсас түрлер табылды. Ең көне ағаш қазбалары девонның ортасындағы Гилбоа орманынан (қазіргі Нью-Йорк, АҚШ) табылған птеридофиттерге жатады. Карбонның соңғы кезеңінде Лавруссия экваторда орналасқан және тропикалық жаңбырлы ормандармен жабылған, оны көбінесе көмір орманы деп атайды. Перм кезеңіне қарай климат құрғақ болды және бұл жаңбырлы ормандар құлдырап, ликопсидтер (гиганттық есекшөптер) ағаш тәрізді папоротниктермен алмастырылды. Құрғақ климатта детритофагтық фауна – сақиналы құрттар, моллюскалар және кейбір бунақденелілер – өсімдіктермен және етпен қоректенетін басқа бунақденелілермен бірге, сондай-ақ жәндіктер мен балықтарды жейтін қосмекенділер мен ерте амниоттар сияқты төрт аяқты жануарлар дамып, әртараптанды.

Лавразия

Карбон-перм кезеңінде Сібір, Қазақстан және Балтика Орал оргенезінде соқтығысып, Лауразияны құрады. Палеозой-мезозой кезеңінің ауысуы Жердің тектоникалық тақталарының қайта ұйымдастырылуымен белгіленді, нәтижесінде Пангея құрастырылды және соңында оның ыдырауы болды. Субдукцияланған мантиялық тақталардың бөлінуі салдарынан болған бұл қайта ұйымдастыру мантия қауырсындарының пайда болуына әкелді, олар қыртысқа жеткенде ірі магмалық провинцияларды құрды. Бұл тектоникалық белсенділік перм-триас жойылу оқиғасына да себеп болды. Еуразиядағы тартылыс күштері Уренгой, Шығыс Урал, Торғай және Худосей рифтік бассейндерінің, сондай-ақ Батыс Сібір, Печора бассейндері мен Оңтүстік Қытайдағы су тасқыны базальттарының кең жүйесін қалыптастырды. Лавразия мен Гондвана шамамен бірдей өлшемде болғанмен, геологиялық тарихтары ерекшеленді. Гондвана Пангеяның пайда болуына дейін жиналды, ал Лавразия суперконтиненттің қалыптасуы кезінде және одан кейін жиналды. Бұл айырмашылықтар бассейннің қалыптасуы мен шөгінділердің тасымалдануының әртүрлі схемаларына әкелді. Шығыс Антарктида Пангеяның ең жоғары жері болып табылды және шығыс Гондвана арқылы тасымалданған, бірақ Лавразияға жетпеген шөгінділерді өндірді. Палеозой кезеңінде Лауразияның 30-40%, ал Гондвананың 10-20% ылғы сумен жабылған.

Азиялық блоктар

Пангея жиналу кезінде Лавразия континенттік блоктардың Гондвананың солтүстік шетінен бөлінуімен кеңейді; олардың алдындағы ежелгі жабылатын мұхиттармен тартылып, артындағы жаңа ашылатын мұхиттармен итерілді. Неопротерозойдың ерте палеозойлық Родинаның ыдырауы кезінде Прото-Тетис мұхитының ашылуы Азия блоктарын – Тарым, Қайдам, Алекс, Солтүстік Қытай және Оңтүстік Қытайды – Гондвананың солтүстік жағалауларынан (қазіргі координаттар бойынша Австралияның солтүстігінде) бөліп шығарды, ал осы мұхиттың жабылуы оларды 500–460 млн жыл бұрын сол жағалаулар бойымен қайта біріктірді, нәтижесінде Гондвана ең үлкен аумағына ие болды. Силур-девон кезеңінде Солтүстік Қытай, Оңтүстік Қытай, Индокитай және Тарым Гондванадан бөлінді; Палео-Тетис олардың артында ашылды. Сибумасу, Циантанг және басқа да киммериялық континенттік фрагменттер ерте перм кезеңінде бөлінді. Ласа, Батыс Бирма, Сикуле, оңтүстік-батыс Суматра, Батыс Сулавеси және Борнеоның бір бөлігі кеш триас-кеш юра кезеңінде бөлінді. Карбон және перм кезеңдерінде Балтика алдымен Қазақстан және Сібірмен, содан кейін Солтүстік Қытай Моңғолия және Сібірмен соқтығысты. Дегенмен, карбонның ортасында Оңтүстік Қытай Солтүстік Қытаймен екі континент арасында флора алмасуға мүмкіндік беретіндей ұзақ уақыт бойы байланыста болды. Киммериялық блоктар карбонның соңында Гондванадан бөлінді. Қайың ағаштары ерте мезозой дәуірінде шамамен 250 млн жыл бұрын пайда болды, ал қарағай туысы Лавразияда ерте креда дәуірінде шамамен 130 млн жыл бұрын, гүлді өсімдіктерден тез өсетіндермен бәсекелесіп пайда болды. Қарағайлар өсу маусымы қысқа немесе орман өрттері жиі болатын ортада суық және құрғақ климатқа бейімделді; бұл эволюция қарағайдың ареалын 31° және 50° солтүстік градустар арасында шектеді және екі кішітүрге бөлінді: стресстік ортаға бейімделген Strobus және өртке бейімделген ландшафттарда Pinus. Креданың соңына қарай қарағайлар Лавразияның барлық аймақтарында, Солтүстік Америкадан Шығыс Азияға дейін орналасты. Триас дәуірінен ерте юраға дейін, Пангеяның ыдырауынан бұрын, архозаврлар (круротарсандар, птерозаврлар және динозаврлар, соның ішінде құстар) жаһандық таралымға ие болды, әсіресе круротарсандар, крокодилдердің ата-бабалары. Бұл космополитизм Гондвананың фрагментациялануымен және Лавразияның бірігуімен аяқталды. Птерозаврлардың әртүрлілігі кеш юра-ерте креда кезеңінде ең жоғары деңгейге жетті, ал тектоникалық плиталар осы ұшатын жорғалаушылардың таралуына әсер етпеді. Крокодилдердің ата-бабалары да ерте креда кезеңінде әртүрлі болды, бірақ олар Лавразия және Гондвана популяцияларына бөлінді; нағыз крокодилдер бұрынғылардан пайда болды. Динозаврлардың үш негізгі тобының – сауроподтар, тероподтар және орнитосхиандардың – таралуы крокодилдердікіне ұқсас болды. Шығыс Азия пситтакозаврлар (мүйізді динозаврлар) және анкилозаврлар (клубты құйрықты, броньды динозаврлар) сияқты эндемикалық түрлермен оқшауланды. Осы арада сүтқоректілер триас кезеңінде Гондванадан Лавразияға баяу қоныстанды, соңғысы олардың пермдік ата-бабаларының мекендеу орыны болды. Олар екі топқа бөлінді, біреуі Гондванаға оралды (және Пангеяның бөлінуінен кейін сол жерде қалды), ал екіншісі Лавразияда қалды (кейінгі ұрпақтары юра дәуірінен бастап Гондванаға ауысқанға дейін). Эоценнің басында жаһандық жылынудың шыңы Арктикалық шеңбердің солтүстігінде аллигаторлар мен қосмекенділердің кездесетін пан-Арктикалық фаунаға әкелді. Ерте палеогенде құрлықтағы көпірлер әлі де континенттерді байланыстырып, құрлықтағы жануарлардың арасында миграцияға мүмкіндік берді. Екінші жағынан, су астында қалған аймақтар кейде континенттерді бөліп тастады: Тургай теңізі Юраның ортасынан олигоценге дейін Еуропа мен Азияны бөліп тұрды, ал бұл теңіз немесе бұғаз құрғаған сайын, жануарлар дүниесінің үлкен алмасуы орын алды және нәтижесінде Еуропадағы жойылу оқиғасы Гранде-Купюр деп аталды. Корациформдар (балық аулаушылар сияқты құстардың отряды) Лавразияда пайда болды. Бұл топтың қазіргі кезде көбінесе тропикалық таралуы болса да, олар эоценнің соңында шамамен 35 млн жыл бұрын Арктикада пайда болды, содан кейін Лавразия бойынша және экватордан оңтүстікке қарай кеңейді. Плаценталық сүтқоректілер тобы Лауразиатерия Лавразияның құрметіне аталған.

Соңғы бөлініс

Триас-ерте юра дәуірінде (шамамен 200 млн жыл бұрын) Орталық Атлант мұхитының ашылуына дейін Солтүстік Американың шығысында, қазіргі Мексика шығанағынан Нова-Скотияға дейін, Африка мен Еуропада, Мароккодан Гренландияға дейін Ньюарк бассейні сияқты ірі жарылыс алаптары қалыптасты. Шамамен 83 млн жыл бұрын таралу Солтүстік Атлантикада, Еуразия тақтасының үстінде орналасқан континенттік фрагмент – Роколл платосы мен Солтүстік Америка арасында басталды. 56 млн жыл бұрын Гренландия Лабрадор теңізі-Баффин шығанағы жарылысы арқылы Солтүстік Америкадан бөлініп, тәуелсіз тақтаға айналды. 33 млн жыл бұрын Лабрадор теңізінде таралу тоқталып, Орталық Атлант жотасына көшті. Солтүстік Атлант мұхитының ашылуы Лауразияны екіге бөліп жіберді.