Кіріспе

Христиандық лирикаға баса назар аударатын музыка жанры

Евангелие музыкасы – христиан музыкасының дәстүрлі жанры және христиандық медианың тірегі. Евангелие музыкасының тууы, орындалуы, маңызы және тіпті анықтамасы мәдениет пен әлеуметтік контекстке қарай өзгеріп отырады. Евангелие музыкасы эстетикалық ләззат алу, діни немесе рәсімдік мақсаттар, сондай-ақ нарықтағы ойын-сауық өнімі ретінде әртүрлі мақсаттар үшін жазылады және орындалады. Евангелие музыкасының ерекшелігі – қуатты вокал, христиандық лирикасымен үйлесімді гармония. Евангелие музыкасының тамыры 17 ғасырдың басына дейін жетеді. Әндер мен қасиетті әндер көбінесе африкалық ата-бабалар музыкасының ықпалымен, сұрақ-жауап әдісімен орындалған. Көптеген шіркеулерде қол соғу мен аяқтап тастау ырғақты сүйемелдеу ретінде қолданылған. Көбінесе ән а капелла орындалған. "Евангелие әні" термині алғаш рет 1874 жылы қолданылған. Алғашқы евангелие әндерін Джордж Ф. Рут, Филип Блис, Чарльз Х. Габриэль, Уильям Ховард Доун және Фанни Кросби сияқты авторлар жазған. Евангелие музыкасын басып шығаратын үйлер пайда болды. 1920 жылдары радионың пайда болуы евангелие музыкасының аудиториясын кеңейтті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін евангелие музыкасы ірі залдарға көшті, ал евангелие музыкасы концерттері әлдеқайда әсем әрі күрделі болды. Бұл стильдер афроамерикандық және американдық халық музыкасының дәстүрлерінен пайда болды және жылдар бойы дамып, бүгінгі күнге дейін қара шіркеулердегі құлшылықтың негізін құрап келеді. Сонымен қатар, ол әртүрлі мәдени дәстүрлердегі шіркеулерде (әсіресе Пентикостализмде) қолданылады және Томас Дорси бастаған евангелие хор құбылысы арқылы бүкіл әлемде музыкалық құлшылықтың бір түріне айналды. Оңтүстік аймағында тек еркектерден құралған тенор, баритон және бас квартеттері жиі қолданылған. Прогрессивті оңтүстік евангелиесі соңғы онжылдықтарда оңтүстік евангелиесінен өркендеді. Кантри стиліндегі христиан музыкасы, кейде кантри евангелиесі деп те аталады, евангелие музыкасының бір саласы. Оның танымалдылығы 1990 жылдардың ортасында шарықтау шегіне жетті. Блюграсс евангелиесі американдық тау музыкасының тамырынан өркендеген. Кельт евангелиесі евангелие музыкасын кельт стилімен үйлестіреді және Ирландия сияқты елдерде кең таралған. Британдық қара евангелиесі – Ұлыбританияда африкалық диаспорасының евангелие музыкасы.

Тарих

Йель университетінің музыка профессоры Уилли Раффтың айтуынша, шотланд Гель тілінде псалмдарды ән салу, шотланд Гебрид аралдарындағы пресвитериандар арасында бастапқыда бір адам жеке ән салып, қалғаны одан үлгі алып жатқан "жолдармен оқу" дәстүрінен, кейіннен американ Оңтүстігіндегі госпел музыкасының сұрақ-жауап әдісіне айналды. Тағы бір теория Исаак Уоттс және басқалардың шығармаларындағы бастауларын көрсетеді. Бұған қоса, бұл жанр сауаттылықтың жоғары деңгейде болмаған кезеңде пайда болды, көп қайталауды пайдаланды (дәстүрлі әнұрандардан өзгеше, бұл оқи алмайтындарға да қатысуға мүмкіндік берді).

18 ғасыр

Бәлкім, ең танымал жақсы жаңалыққа негізделген әндер 1760 және 1770 жылдары ағылшын жазушылары Джон Ньютон ("Таңғажайып рақым") және Август Топлади ("Ғасырлардың тасы") – Англикан шіркеуінің мүшелері – жазған. Бастапқыда тек сөздерден тұрған бұл әндерге, стандартты әуендер қосылуына ондаған жылдар кетті. Африка-американдық евангелистік музыкамен тікелей байланысы болмаса да, оларды африкалық американдықтар да, ақ американдықтар да қабылдады. Ньютонның құлдырауға қарсы қозғалысқа қатысуы осы екі мәдениеттің өзара байыуына мүмкіндік берді.

Қасиеттілік пен Пәтір дәуірі (19 ғасыр)

"Евангелие әндері" термині алғаш рет 1874 жылы Филип Блис "Евангелие әндері. Әндер мен күйлердің таңдаулы жинағы" атты әндер жинағын жариялағанда қолданылған болуы мүмкін. Бұл термин шіркеу музыкасының жаңа стилін сипаттау үшін пайдаланылды – дәстүрлі шіркеу әнұрандарына қарағанда түсіну оңай және орындалуы жеңіл әндер. Бұл стиль Дуайт Л. Муди бастаған жаппай жаңғыру қозғалысынан туындады, оның музыканты Ира Д. Санки болды, сондай-ақ қасиеттілік пен Пентикост қозғалысынан да әсер алды. Жаңғыру қозғалысы танымал әншілер мен ән жетекшілерін пайдаланды, олардың ең танымал өкілі – Ира Д. Санки. "Евангелие" әндерінің бастапқы авторлары Джордж Ф. Рут, Филип Блис, Чарльз Х. Габриэль, Уильям Ховард Доун және Фанни Кросби болды. Санки мен Блис жинағын бүгінде көптеген кітапханалардан табуға болады. Жаңғыру әншілерінің танымалдылығы және ауылдық шіркеулердің осы музыкаға деген ашықтығы (алғашқыда қалалық жаңғыруларда қолданылғанына қарамастан) 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Гомер Родехивер, Э.О. Эксел, Чарли Тилман және Чарльз Тиндли сияқты евангелие музыкасын басып шығаратын мекемелердің құрылуына әкелді. Бұл баспалар көптеген жаңа музыканы іздеді, соның арқасында көптеген әншілер мен композиторлардың шығармашылық еңбектеріне мүмкіндік туды. 1920 жылдары радионың пайда болуы евангелие музыкасының аудиториясын едәуір арттырды, ал Джеймс Д. Воган радионы өзінің бизнес-моделінің маңызды бөлігі ретінде пайдаланды, сонымен қатар ол жариялаған евангелие музыкасы кітаптарын насихаттау үшін жыл сайын саяхалап тұратын квартеттерді де қолданды. Вирджил О. Стампс және Джесси Р. Бакстер Воганның бизнес-моделін зерттеді және 1920 жылдардың соңына қарай Воганмен күшті бәсекелестікке түсті. 1920 жылдары Картер отбасы сияқты топтар евангелие пластинкаларын сатуды да бастады.

Қара евангелизмнің пайда болуы (1920-шы жылдар 1970-ші жылдар)

Пятидесятничестволық қозғалыс жылдам түрде Еуропалық стильдегі қара шіркеу музыкасына құлықсыз шіркеулерге еніп кетті. Бұл қауымдар 20-шы ғасырдың басындағы евангелиелік музыка жарияланымдарына оңай бейімделіп, үлес қосты. Рок-н-роллдың алғабастысы Розетта Тарп осы дәстүрден шығып, алғашқы көрнекті евангелиелік әнші болды. Рагтаймды евангелиеге енгізген (және евангелиелік жазбада фортепианода ойнаған алғашқы адам) Аризона Дранс еді. 1930-шы жылдар Миссисипидің Бес Соқыр Баласы және Алабаманың Бес Соқыр Баласы сияқты қара евангелиелік квартеттердің өркендеуіне куә болды. Бұл белгілі квартеттерден басқа, 1920-шы және 30-шы жылдары көптеген қара евангелиелік музыканттар болды, олар көбінесе гитарада ойнап, Оңтүстік қалаларының көшелерінде ән шырқады. 1930-шы жылдары Чикагода Томас А. Дорси евангелиелік музыкаға бет бұрып, баспа үйін құрды. 1930 жыл дәстүрлі қара евангелиелік музыканың басталуы болды делінеді, себебі Ұлттық Баптист Конвенциясы алғаш рет 1930 жылғы жиналысында осы музыканы жария түрде қолдады. Дорси Махалия Джексон (оның "Қымбат Ием, қолымды ал" әнімен танымал) сияқты көптеген афроамерикандық әртістердің музыкалық мансабын дамытуға жауапты болды. 1964 жылы Gospel Music Association құрылды, ол өз кезегінде Dove Awards (1969 жылы) және Gospel Music Hall of Fame (1972 жылы) сыйлықтарын іске қосты. Бұл екі ұйымның да бастапқыда Оңтүстік евангелиелік орындаушыларға бағытталғандығы рас, бірақ 1970-шы жылдардың соңында олар басқа жанрлардағы әртістерді де қабылдай бастады, соның арқасында көптеген қара әртістер қатысты. Сондай-ақ 1969 жылы Джеймс Кливленд Американың Евангелиелік Музыка Шеберханасын құрды, ол қара евангелиелік музыкасын насихаттау платформасы болды. 20-шы ғасырдың соңындағы Элвис Пресли, Джерри Ли Льюис және Блэквуд ағайындылары сияқты музыканттар да евангелиелік музыканың ықпалымен және жазбаларымен танымал болды.

Британдықтар

Британдық қара евангелие – Ұлыбританиядағы африкалық диаспораның евангелие музыкасы. Оны көбінесе «Ұлыбритания евангелиесі» деп те атайды. Бұл жанрдың ерекше дыбысы Ұлыбритания көше мәдениетінің күшті ықпалында, сонымен қатар Ұлыбританиядағы африкалық және карибтік қара шіркеулерінен шыққан көптеген әртістердің үлкен үлесі бар. Жанр GEM (Gospel Entertainment Music) Awards, MOBO Awards, Urban Music Awards сияқты түрлі марапаттарда мойынделді және өзінің ресми христиандық және евангелиелік альбомдар тізіміне ие.

Оңтүстік евангелистік музыка

Оңтүстік евангелистік музыкасы АҚШ-тың оңтүстік-шығысынан пайда болған және христиан кантри музыкасына ұқсас, бірақ дәстүрлі "төрт ер адам мен фортепиано" құрамымен "квартет музыкасы" деп те аталады. Бұл жанр негізінен ақ адамдардың арасында танымал болғанымен, 1960 жылдары қара евангелиесінің стильдерін қабылдай бастады. Содан бері ол АҚШ және басқа елдерде, әсіресе бейби-бумерлер мен Оңтүстікте тұратындардың арасында кең таралған музыка түріне айналды. Басқа музыка жанрлары сияқты, оңтүстік евангелиесінің жасалуы, орындалуы, маңызы және тіпті анықтамасы да мәдениет пен әлеуметтік контекстке байланысты өзгереді. Ол әртүрлі мақсаттар үшін жазылып, орындалады, мысалы, эстетикалық ләззат алу, діни немесе рәсімдік мақсаттар, немесе нарықтағы ойын-сауық өнімі ретінде.

Христиандық кантри музыкасы

Христиандық кантри музыкасы, кейде кантри евангелистік музыкасы деп те аталады, кантри үлгісіндегі евангелистік музыканың бір саласы, сонымен қатар шабыттандыратын кантри деп те біледі. Христиандық кантри жылдар бойы шабыттандыратын немесе оң көзқарас білдіретін кантри мәтіндері бар, кең таралған кантри дыбысына жетті. 1990 жылдардың ортасында христиандық кантри ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Бұл танымалдылық соншалыққа жетті, Ларри Гатлин, Чарли Дэниелс және Барбара Мандрелл сияқты танымал әртістер осы оң христиандық кантри стилінде музыка жазуды бастады. Бұл танымал әртістер қазір осы жанрда жүлдегер атанды.

Басқа ән-жырлармен салыстыру

"Стандартты" әнұрандардың жақтаушыларының кейбіреуі 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы евангелиелік музыканы ұнатпайды, себебі оның доктринадан гөрі эмоцияға көбірек назар аударады деп санайды. Мысалы, Патрик пен Сиднор коммерциялық табыстың мұндай музыканың көбеюіне алып келгенін, тіпті "бастапқыда жоғары емес стандартты нашарлатқанын" айтады. Олар былай деді: "Осы типтегі ән мен күйді қолдану талғамның нашарлауына әкеп соқтырады, бұл тривиальды және сенсациялық нәрселерге құмарлық тудырады, соның салдарынан Құдайға қызмет етуде қолданылатын әнге лайықты қадір-қасиет пен сұлулықты күңкірттеді және көбінесе жояды". Голд 1958 жылы бұл мәселені қарастырып, Патрик пен Сиднордың шағымдарына ұқсас көптеген цитаталарды жинады. Бірақ ол мынадай сөздерді де келтірді: "Евангелиелік әндер Американың христиан әндеріне жасаған ең ерекше үлесі болып табылады. Осылайша, оның шабыты мен қолданылуы дұрыс". Бүгінде, тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай евангелиелік әндерді ресми діни ән жинақтарына қабылдау көбейді. Мысалы, Біріккен методистік шіркеу бұл қабылдауды 2000 жылы ресми діни ән жинағына қосымша ретінде шыққан "Біз сеніммен ән саламыз" кітабында ашық білдірді. Кіріспе сөзінде редакторлар: "Тәжірибе көрсеткендей, қазіргі ән жинағы құрастырылған кезде кейбір құнды ескі әндер назардан тыс қалды" деді.