Кіріспе
Хилари Путнам ұсынған ой эксперименті – философ Хилари Путнамның "Мағына және сілтеме" (1973) және "«Мағына» сөзінің мағынасы" (1975) мақалаларында ұсынған ой эксперименті. Ол семантикалық экстернализм, яғни сөздердің мағынасы тек психологиялық емес деген пікірін иллюстрациялауға арналған. Түйелі Жер ой эксперименті – Путнамның семантикалық экстернализмді қолдау үшін ұсынған үш мысалдың бірі болды, ал қалған екеуі Алюминий-молибден және Бек-жұрт жағдайлары деп аталды. Бұл жағдайлар жарияланғалы бері философтар ой экспериментінің көптеген түрін ұсынды.
Twin Earth is a thought experiment proposed by philosopher Hilary Putnam in his papers "Meaning and Reference" (1973) and "The Meaning of 'Meaning (1975). It is meant to serve as an illustration of his argument for semantic externalism, or the view that the meanings of words are not purely psychological. The Twin Earth thought experiment was one of three examples that Putnam offered in support of semantic externalism, the other two being what he called the Aluminum Molybdenum case and the Beech Elm case. Since the publication of these cases, numerous variations on the thought experiment have been proposed by philosophers.
Ой эксперименті
Путнамның эксперименттің бастапқы тұжырымдамасы былай болды: біз ғаламның басқа бір жерінде Жерге барлық жағынан дерлік ұқсас планета бар деп есептейміз, оны «Егіз Жер» деп атаймыз. (Сонымен қатар, тиісті орта Жердегіден дәл сол сияқты деп есептеуіміз керек; ол біздің Күнге ұқсас жұлдыздың айналасында айналады, және т.б.). Егіз Жерде Жердегі әрбір адам мен заттың Егіз нұсқасы бар. Екі планетаның арасындағы жалғыз айырмашылық – Егіз Жерде су жоқ. Оның орнында сырттай суға ұқсас, бірақ химиялық құрамы өзгеше сұйықтық бар, ол H2O емес, керісінше, «XYZ» деп қысқартатын күрделірек формуладан тұрады. Өз тілін «ағылшын» деп атайтын Егіз жерліктер XYZ-ді «су» деп атайды. Ой экспериментінің уақытын бірнеше ғасыр бұрынға белгілейміз, сол кезде Жер мен Егіз Жердің тұрғындары өздері «су» деп атаған сұйықтықтардың H2O және XYZ екенін білуге мүмкіндік болмаған. Жердегі адамдардың сумен, ал Егіз Жердегілердің XYZ-бен алатын тәжірибелері бірдей болар еді. Енді сұрақ туындайды: Жерлік (немесе әйгілеу үшін Оскар) және оның Егіз Жердегі егізі «су» дегенде, бір нәрсені меңзейді ме? (Оның туысы өз планетасында да «Оскар» деп аталады, әрине. Шындығында, сол планетаның тұрғындары өз планеталарын «Жер» деп атайды. Ыңғайлы болу үшін осы планетаны «Егіз Жер» деп атаймыз және осы атауды оны мекендейтін заттар мен адамдарға да қолданамыз, яғни Оскардың егізін Егіз Оскар деп атаймыз.) Гипотеза бойынша, олар бірдей психологиялық күйде, бірдей ойлармен, сезімдермен және т.б. бірақ, кем дегенде Путнамның пікірінше, Оскар «су» десе, бұл термин H2O-ға сілтеме жасайды, ал Егіз Оскар «су» десе, ол XYZ-ға сілтеме жасайды. Соның салдарынан, адам миының мазмұны қолданылатын терминдердің сілтемесін анықтау үшін жеткіліксіз, себебі бұл терминге ие болған адамның тарихын да қарастыру қажет. (Мысалы, Оскар H2O-ға толы әлемде «су» сөзін үйренген, ал Егіз Оскар XYZ-ға толы әлемде «су» сөзін үйренген.) Бұл семантикалық экстернализмнің негізгі тезисі. Путнам осы қорытындыны «мағыналар тек басында емес» деген сөзбен атақты түрде түйіндеді.
Сын
Путнам алғашқы мақаласында егіздердің "суына" қатысты анықтамаларының тіпті олардың психологиялық күйлері бірдей болған жағдайда да әртүрлі болуы мүмкін екенін айтқан. Тайлер Бердж кейіннен "Басқа денелер" (1982) еңбегінде егіздердің психикалық күйлерінің әртүрлі екенін дәлелдеді: Оскардың H2O түсінігі бар, ал Егіз Оскардың XYZ түсінігі бар. Путнам содан бері Берджтің ой экспериментіне қатысты түсінігімен келіскенін мәлімдеді. (Путнамның Pessin және Goldberg 1996 жылғы кіріспесіне қараңыз, xxi.) Бірқатар философтар Оскар мен Егіз Оскар үшін "су" жеткілікті түрде суға ұқсас кез келген нәрсені білдіреді деп санайды (яғни терминнің кеңеюі H2O және XYZ екеуін де қамтиды). Сондықтан олар "судың" H2O-ға қатысты қатаң белгіш екенін жоққа шығарады. Мысалы, Джон Сёрл ("Intentionality: An Essay in the Philosophy of Mind") судың H2O екенін анықтағаннан кейін, оны H2O ретінде қайта анықтауға (классикалық қайта анықтау) немесе "су" терминінің судың негізгі қасиеттеріне (мөлдірлік, ылғалдылық және т.б.) ие нәрселерге қатысты болуына рұқсат етуді таңдауға болатынын айтады. Сёрл Түйелі Жер мысалында екіншісінің көбірек сенімді көрінетінін айтады, себебі егер Түйелі Жерде су болмаса, онда оның суға негізделген барлық өнімдері де әртүрлі болады. Мысалы, Түйелі Жердегі балмұздақ құрамы жағынан өзгеше болады, бірақ оны балмұздақ деп атауға әлі де ниеттенерміз. Сёрл және басқалар бұл аргументті ой экспериментін "шешуге" жеткілікті деп санайды; Дональд Дэвидсон сияқты басқалар эксперименттің түрлерін сол қорытындыға жету үшін пайдалануға болатынын айтады. Пол Богосян экстернализммен үйлеспейтінін көрсетуге бағытталған аргумент түрінде Түйелі Жер стиліндегі аргументтерге қарсылық білдірді. Мұнда артықшылықты өзіңді білу, адамның сыртқы әлемді зерттеудің қажеті болмастан (эмпирикалық дәлелдер үшін) өз ойларының мазмұнын білуі мүмкін деген идея ретінде қарастырылады. Бұл аргументтер экстернализмді тікелей жоққа шығармаса да, артықшылықты өзіңді білудің болуына байланысты интуитивті сенімділікке байланысты маңызды. Кейбір философтар мұндай ғылыми-фантастикалық ой эксперименттерін (мысалы, Түйелі Жер) мұқият қарастыру керек деп санайды. Олар ой эксперименті нақты жағдайдан түбегейлі өзгеше жағдайды сипаттағанда (немесе біз оны қалай ойлаймыз), біздің интуициямыздың сенімсіз болуы мүмкін екенін, сондықтан олардан алынған философиялық қорытындылар да сенімсіз болуы мүмкін екенін айтады. Дэниел Деннет Түйелі Жерді және басқа да осыған ұқсас эксперименттерді "интуициялық сорғылар" деп атайды, себебі олар ойшылға проблеманы шешу үшін өз интуициясын пайдалануға мүмкіндік беретіндей етіп жасалған. Кейбір философтар Түйелі Жер ой эксперименті / интуициялық сорғысының қате интуицияларды тартуға және осылайша қате қорытындыларға әкелуге қабілетті екенін айтады. Мысалы, Фил Хатчинсон атап өткендей, а) Путнамның басқаларға қатысты кейінгі сын-пікірлерін қарастырсақ (мысалы, оның "Үш қырлы сым" кітабындағы Джегвон Кимді сынауы), ол өзінің бұрынғы өзін сынайтынын көреміз; және б) Түйелі Жер ой эксперименті / интуициялық сорғысының сендіруші күші Путнамның мәлімдегенін орнату үшін эксперименттің кейбір аспектілеріне көз жұмуымызға байланысты. Қысқасы, ой эксперименті интуицияны қажетті бағытта бағыттау үшін құрылған. Джон Макдауэлл "Путнамның ақыл мен мағына туралы" мақаласында Путнамды әлі де мидың бейнесі бойынша құрылған және басында орналасқан ақыл-ойына қатысты жасырын берік ұстанымда екені үшін сынады. Путнам содан бері бұл тұжырымға келісті және Макдауэллдің нео-Виттгенштейндік терапиялық ақыл-ойының қабілеттерді қамтитын объектінің құрылымдалған жүйесі ретіндегі шақыруын қолдайды (Путнам бұл ақыл-ойының нео-аристотельдік суреті ретінде қорғайды). Фил Хатчинсон бұл концессия Путнамның интенсия мен кеңею арасындағы ажыратымды жүзеге асыруын қалайтыны қазір проблемалық екенін білдіреді деп санайды. Джон Дюпре бірнеше мақаласында және негізінен "Табиғи түрлер мен биологиялық таксология" атты мақаласында көптеген адамдар Путнамның Түйелі Жер ой экспериментімен орнатылған және / немесе қолдау тапқан табиғи түрлер теориясы ғылыми сыныптама практикасында қолдау таппағанын көрсетті. Аврум Стролл өзінің "Ландшафтардың эскиздері" атты кітабында табиғи семантика бағдарламасының (Путнамның да, Крипкенің де) ең жан-жақты сын-тексеруін жасады. Путнам түрлі мәселелер бойынша философиялық ұстанымдарын өзгерткенімен танымал, бірақ кейінірек өмірде...