Кіріспе

Жаңа Каледонияның (Новая Каледония) географиясы, Францияның теңізден тыс коллективінің Меланезия субөңірінде орналасқан, континенттік арал тобын Тынық мұхитының оңтүстік-батысында бірегей етеді. Басқа да себептерге қоса, арал тізбегі мезозой кезеңінен бастап бірегей биологиялық тектестіктерді сақтауда маңызды рөл атқарды. Бұл полинезиялықтардың алдыңғылары Лапита мәдениетінің кеңейуінде жол станциясы болды. Еркін француз кезінде Тынық мұхитындағы соғыс кезінде одақтас әскерлер үшін маңызды теңіз базасы болды. Бұл арал Австралияның шығысында, Жаңа Зеландияның солтүстігінде, экватордың оңтүстігінде және Фиджи мен Вануатудың батысында орналасқан. Жаңа Каледония негізгі аралдан, Гранде-Терреден, Лоялти аралдарынан және бірнеше кіші аралдардан тұрады. Бұл аралдар Тайваньның шамамен жартысына тең, ал олардың құрлық ауданы – 18 575 шаршы километрді құрайды. Аралдардың жағалау сызығының ұзындығы 1 518 километрге жетеді. Жаңа Каледония жағадан бастап шақырым қашықтықтағы эксклюзивті балық аулау аймағына және шақырымдық теңіз аумағына құқығын талап етеді. Жаңа Каледония – 130 мен 85 миллион жыл бұрын (мя) Антарктидадан және 85–60 миллион жыл бұрын Австралиядан бөлініп шыққан, толығымен (93%) су астында қалған Зеландия деп аталатын континенттің ең солтүстік бөліктерінің бірі. (Зеландияның ұзын үшбұрышты материктік массасының көп бөлігі жер асты платосы болып табылады. Жаңа Зеландия – оның ортасындағы су үстіне көтерілген таулы үстірт, ал Жаңа Каледония – континенттің солтүстік шетіндегі үстірт жотасы.) Жаңа Каледонияның өзі 66 миллион жыл бұрын Австралиядан алыстап, содан кейін солтүстік-шығыс бағытта жылжып, қазіргі орнына 50 миллион жыл бұрын жеткен. Ұзақ уақыт бойы тұрақтылығы мен оқшаулануының арқасында Жаңа Каледония бірегей экожүйені қамтиған және басқа жерде кездеспейтін Гондван өсімдіктері мен жануарларының тұқымдарын сақтаған бірегей арал баспанасы ретінде қызмет етеді.

Құрамы

Жаңа Каледония негізгі Гранде-Терре аралынан және бірнеше кіші аралдардан тұрады: Гранде-Терренің солтүстігіндегі Белеп архипелагы, Гранде-Терренің шығысындағы Лоялти аралдары, Гранде-Терренің оңтүстігіндегі Пайн аралы, батысқа қарай Честерфилд аралдары және Беллона рифтері. Бұл төрт арал тобының әрқайсысының геологиялық тегі әртүрлі: Гранде-Терре, Белеп және Иль-де-Пинс аралдарын қамтитын Жаңа Каледония архипелагы Перм кезеңінің (251–299 млн жыл бұрын) және палеоген мен неоген кезеңдерінің (1,5–66 млн жыл бұрын) арасындағы Жер мантиясының қатпарларының тізбегі ретінде пайда болды. Бұл мантияның үстіне шығуы үлкен перидотит аумақтарын және никельге бай тау жыныстарын құрады. Шығысқа қарай жүз шақырым қашықтықта орналасқан Лоялти аралдары – Вануату шұңқырындағы субдукция нәтижесінде пайда болған ежелгі құлаған жанартаулардың үстіне салынған коралл және әк тас аралдары. Солтүстік-батыстағы Честерфилд аралдары – мұхит тақтасының рифтік шөкейлері. Матью және Хантер аралдары, тиісінше шығыста, Жаңа Гебридтер доғасының оңтүстік ұшын құрайтын жанартау аралдары. Гранде-Терре аралдардың ең үлкені және жалғыз таулы аралы болып табылады. Оның ауданы 150,7 км² және солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған, ұзындығы және ені арасындағы қашықтық шамамен 400 км және 50 км. Аралдың бойымен тау тізбегі өтеді, онда бес шыңы бар. Ең биік нүктесі – Монт-Пани, теңіз деңгейінен шамамен 1660 метр биіктікте орналасқан. Жаңа Каледонияның жалпы ауданы 18 575 км², оның ішінде құрлықтың үлесі 16 648 км². Франция (Жаңа Каледонияның бөлігі ретінде) және Вануату екеуі де талас білетін, адам қоныстанбаған Матью және Хантер аралдарына қатысты аумақтық дау бар.

Зеландиялық шығу тегі

Жаңа Каледония архипелагы – динозаврлар дәуірінде Гондвананың оңтүстік суперконтинентінің бір бөлігі болған Зеландияның фрагменті ретінде пайда болған микроконтиненттік аралдар тізбегі. Жаңа Каледонияның Гранде-Тер тобы, ең биік нүктесі Монт-Панье тауымен бірге, континенттің ұзақ және көбінесе су астындағы тармағы – Норфолк қырқасының ең жоғары бөлігі болып табылады. Зеландия мен Австралия әлі біртұтас құрлық болғанда, 85-130 миллион жыл бұрын Антарктидадан бөлініп шықты. Австралия мен Зеландия 60-85 миллион жыл бұрын айырылысты. Биологтар бұл тұжырымды Гондвананың сақталған түрлерінің куәліктеріне қарсы деп есептесе де, геологтар Зеландияның шамамен 23 миллион жыл бұрын толығымен суға батқан болуы мүмкін деген логикалық мүмкіндікті қарастырады. Австралия сияқты континент, континенттік шельфпен қоршалған кең аумақты құрайды, ал Зеландияның құрамында негізінен континенттік шельф бар, оның 93%-ға жуығы Тынық мұхитының түбінде жатыр. Зеландияның ауданы Гренландия мен Үндістаннан артық, ал Австралия ауданының жартысына жуық. Ол ерекше тар, солтүстікте Жаңа Каледониядан басталып, оңтүстікте Жаңа Зеландияның субантарктикалық аралдарына дейін созылады (19° оңтүстік ендігінен 56° оңтүстік ендігіне дейін).

Жер бедері

Гранде-Терре жері жағалау жазықтарынан тұрады, ал ішкі аймақта таулар орналасқан. Ең төменгі нүктесі – Тынық мұхиты, биіктігі 0 м, ал ең биік нүктесі – Монт Пани тауы. Диахот өзені – Жаңа Каледониядағы ең ұзын өзен, оның ұзындығы шамамен 97 км. Оның су жиналатын алабы 620 шаршы километрді құрайды және солтүстік-батысқа қарай Баи-д’Аркур шығанасына құяды, Пане тауының батыс беткейімен аралдың солтүстік жағына қарай ағып өтеді. 1993 жылы Жаңа Каледония жерінің 12% тұрақты жайылымдар үшін пайдаланылса, 39% ормандар мен тоғайлармен жабылған. 1991 жылы жердің бір бөлігі суғарылды. Қазіргі экологиялық мәселе – кен өндіру және орман өрттерінен туындаған топырақ эрозиясы.

Биологиялық оқшаулау

Жаңа Каледонияның креда кезеңінің соңынан бергі географиялық оқшаулануы, оны біртұтас, іс жүзінде биологиялық "Нұхтың кемесіне" айналдырды – бірегей тірі өсімдіктер мен жануарларға мекен және оның ерекше қазбалық қорына ие арал. Көбелек тәрізді қанатты, жартылай ұшпайтын кагу (француз тілінде cagou) Rhynochetos jubatus сияқты құстар, оның ең жақын туысы Оңтүстік Американың алысқан күннұр құсы болуы мүмкін, және Amborella trichopoda сияқты өсімдіктер – гүлді өсімдіктердің ең төменгі тірі тармағының жалғыз белгілі өкілі – осы аралды биологтар мен табиғатты қорғаушылар үшін құнды қазынаға айналдырды. Аралда мүйізді тасбақалар (Meiolania mackayi) және адамдар келгеннен кейін жақын уақытта жойылған құрлықтағы крокодилдер (Mekosuchus inexpectatus) мекен еткен. Жергілікті қосмекенділер жоқ, олардың экологиялық нишаларын гекколар толтырады. 1994 жылы жойылған деп есептелген қыртысты геккон (Correlophus ciliatus) қайтадан табылды. 35 сантиметрге жететін, әлемдегі ең үлкен және кішірек кесірткелерді жейтін Личтің алып геккосы (Rhacodactylus leachianus) да осы аралдың тумасы. Жергілікті сүтқоректілердің саны төрт түрлі жарғанаттан тұрады, оның ішінде Жаңа Каледонияның ұшқыш түлкісі де бар. Жаңа Каледонияда араукария туысына жататын 19 мәңгі жасыл түрінің 13-і өседі. Аралдың ежелгі сипаттамалары мен бірегей өсімдік әлеміне байланысты оны "бір түрлі 'Юралық парк'" деп атайды. Мысалы, базальдық ангиосперм туысы Amborella-дан басқа, аралда тропикалық құрлықтардың кез келгенінен гимносперм түрлерінің саны көп – оның 44 қылқан жапырақты түрінің 43-і тек осы аралда ғана кездеседі, сонымен қатар әлемдегі жалғыз паразиттік гимносперм, тамырсыз қылқан жапырақты Parasitaxus usta да осы аралда өседі. Тарихи келбетіне байланысты, Батыс Жаңа Каледонияның құрғақ ормандары BBC-нің "Динозаврлармен бірге" атты мини-сериалының алғашқы эпизодын түсіру орны ретінде таңдалды, ол кейінгі Триас кезеңінің Аризона штатында өрілді.

Минералды байлық

1970 жылдары Оманда ашылған құрылымнан кейін, Жаңа Каледонияда планетадағы ең ірі ультрабазистік тау жынысының шығындысы бар, ол жер қыртысынан емес, жердің тереңде жатқан мантиясының жоғары қарай итерілуінен пайда болған. Бұл минералға толы тау жыныстары никель, хром, темір, кобальт, марганец, күміс, алтын, қорғасын және мыс көзі болып табылады. Минералды бай топырақтың улы болуы, оған ұзақ жылдар бойы бейімделген эндемикалық өсімдіктерді, оны сәйкессіз деп тапқан басқыншылардың бәсекесінен қорғауға көмектескен.

Батыспен байланыс орнағанға дейін

Антропологиялық тұрғыдан алғанда, Жаңа Каледония Меланезияның ең оңтүстік архипелагы саналады және геологиялық жағынан байланысты көршісі – Жаңа Зеландияға емес, керісінше, солтүстікке жақын орналасқан аралдармен тобына жатады. Жаңа Каледония тілдері, оның ұлт өкілдері канактар деп аталады, және Лояльді аралдарының диалектілері шығысқа қарай Вануату тілдерінде ең жақын туыстарын табады. Бұл тілдер Оңтүстік мұхит тілдері отбасын құрайды, ол австронезия тілдері отбасының мұхит тілдері тармағына жатады. Фиджи тілдері, Жаңа Зеландияның маори тілі және Таити, Самоа және Гавайи тілдері сияқты басқа полинезия тілдері де Океан тілдері отбасында Жаңа Каледония тілдерімен туыс. Лингвистикалық талдау, салыстырмалы әдіс қолданылып, Жаңа Каледонияның жергілікті тілдері жататын австронезия тілдерінің толыққанды туыс ағашын ұсынады. Жаңа Каледониядағы ең ерте адам қонысы шамамен б.з.д. 1240 ± 220 жылдарға дейін Tiwi үңгірінде датирленеді және ол Лапитандық мәдениетке жатқызылады. Олар б.з.д. 900 жылға қарай Фиджиге көшіп, содан кейін Полинезияның кеңеюі басталады.

Батыспен байланыс

Батыс елдері бұл аймақты 18 ғасырда отарлауға кірісті. Британдық зерттеуші Джеймс Кук 1774 жылы Гранде-Террені көріп, оны Жаңа Каледония деп атады, Каледония – Шотландияның латынша атауы. 1853 жылы Наполеон III кезінде бұл аймақ француз колониясы болды. Француздар Магрибтен арабтар сияқты отарлаушыларды әкеліп, осы территорияда қоныстандырды. Оның стратегиялық орналасуы және жапон әскерлерінің басып алмауы себепті, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бос Франция күштерінің басқаруымен, Достасқан елдердің теңіз базасы ретінде маңызды рөл атқарды. Бүгінде француз тілі ресми тіл болғанымен, 28 жергілікті тіл әлі де қолданыста. 2004 жылғы халық санауы бойынша, халықтың 97,0% француз тілін білетінін, ал тек 0,97% француз тілін білмейтінін көрсетті. Сол санауда 37,1% адам 28 жергілікті австронезиялық тілдердің бірін сөйлей алатынын (бірақ міндетті түрде оқи немесе жаза білмейді) мәлімдеді. 1996 жылғы халық санауы бойынша Меланезиялық канак қауымы жалпы халықтың 44,6% құрады, ал 2023 жылы 41% астам деп есептеледі. Олар енді халықтың көпшілігі емес, себебі иммиграция және басқа факторларға байланысты олардың саны азайды. Халықтың қалған бөлігі соңғы 150 жылда Жаңа Каледонияға келген этникалық топтардан тұрады: еуропалықтар (34,5%) (көбінесе француздар, сондай-ақ немістер, британдықтар және итальяндық азшылықтар), полинезиялықтар (Уоллис аралдарынан, Таитиден) (11,8%), индонезиялықтар (2,6%), вьетнамдықтар (1,4%), Ни-Вануату (1,2%) және басқа да түрлі топтар (3,9%), тамилдер, басқа Оңтүстік Азиялықтар, берберлер, жапондықтар, қытайлықтар, фиджиліктер, арабтар, Батыс Үндістаннан келгендер (көбінесе басқа француз территорияларынан) және аздаған этникалық африкалықтар.