Кіріспе

Сент-Энтони шарлауығы немесе Сент-Энтони сарсуы, Миннесота штатындағы Миннеаполис қаласының солтүстік-шығыс жиегінде орналасқан, Миссисипи өзеніндегі жалғыз табиғи ірі сарсу. 1800 жылдардың ортасынан соңына дейін Миннеаполис қаласының өсуіне түрткіс болған диқандық өнеркәсібін қолдау үшін сарсудың шығыс және батыс беттерінде әртүрлі бөгеттер салынды. 1880 жылы сарсудың орталық бөлігі сарсудың жоғары ағысындағы тозуды тоқтату үшін көлбеу ағаш қоршауымен нығайтылды. 1950 жылдары қоршау бетонмен қайта салынды, ол бүгінде сарсудың ең көрінетін бөлігін құрайды. 1950-1960 жылдары өзеннің жоғары жағындағы нүктелерге дейін кеме жүруді ұзарту үшін бірнеше шлюздер салынды. Сарсу 1680 жылы әйгілі Луи Эннепен, өзінің қадірлі әулиесі Падуандық Сент-Энтонидің құрметіне атады. 1872 жылы сарсудың шығыс және батыс жағында дамыған Сент-Энтони және Миннеаполис қалалары сарсудың қуатын диқандық өндіріс үшін толыққанды пайдалану мақсатында бірікті. 1880 жылдан 1930 жылға дейін Миннеаполис "Әлемнің ұн тарту орталығы" деп танылды. Бүгінде сарсу 3-ші авеню көпірінен төмен орналасқан төгілме, жоғарғы бөгет және шлюздер, сондай-ақ I 35W Сент-Энтони сарсуы көпірінен жоғары орналасқан төменгі шлюз бен бөгет арқылы сипатталады. Бұл шлюздер Жоғарғы Миссисипи өзенінің 9 футтық навигациялық жобасының аясында салынған. Сарсу маңындағы аймақ Сент-Энтони сарсуының тарихи ауданы деп белгіленген және аймақтың өткені туралы мәліметтермен жабдықталған 3 километрлік (1.8 миль) өздігінен жүретін жаяу жолына ие.

Тарих

Бұл құламалар жергілікті тайпалар үшін мәдени және рухани маңызы бар. Құлама – Мдевакантон Дакотаның маңызды және қасиетті орны, және олар Миссисипи өзенін, хахавакпаны "құламалар өзені" деп атады. Құламалар (Хаха) өзіне белгілі бір есімдер берілді: мнирара – "қисық сулар", овахмена – "құлайтын сулар" немесе овамни – "су айдыны" (шығыс Дакота диалектісінде мниомни, ал тетон Дакота (Лакота) диалектісінде овамниомни). Дакоталықтар құламаларды аңыздар мен рухтармен байланыстырады, соның ішінде Оанктехи – су және зұлымдық құдайы, ол құлайтын судың астында мекендеген. Аралдың ішінде орналасқан "Рухтар аралы" бір кезде құс – бүркіттердің ұя салатын жері болған, олар құламаның астындағы балықтармен қоректенген. Дакота халқы құламаның жоғары жағындағы Николет аралында балық аулау және қант жапырағын жинау үшін кемпеске орналасқан. Катарактаны көтеріп тасу қажет болғандықтан, бұл аймақ Миссисипи бойындағы Дакота және Анишинаабе халықтары үшін табиғи демалыс және сауда орталығының біріне айналды. Анишинаабе (Оджибве) термині "какабикаха" (gakaabikaa, "жарылған жартас" немесе көбірек сипаттамалық түрде, gichi gakaabikaa, "үлкен кесілген жартас") деп жазылған, ол құламамен үнемі эрозияланатын қияметтік әктас кесектеріне сілтеме жасайды. 1680 жылы құламалар батыс әлеміне белгілі болды, оны бельгиялық туған католик монах, әйгілі Луи Хеннепин байқап, жазбаларында жариялады, ол бұрын Ниагара құламаларын әлемге таныстырған еді. Хеннепин оларды өзінің қасиеттісі – Падуандық Антонийдің құламалары деп атады. Кейінгі зерттеушілердің арасында құламаны зерттеген Зебулон Монтгомери Пайк және батысқа саяхат жасаған алғашқы ағылшын Джонатан Карвер болды. Джон Картер Браун кітапханасының мәліметтері бойынша, "Карвердің мақсаты жерді картаға түсіру, жергілікті халықтармен достық қарым-қатынас орнату және Солтүстік-Батыс өткелін табу болды. Оның саяхаты 1766 жылы басталды және ол Льюис пен Кларк экспедициясының алғы күші болды; оның кітабы алғашқы танымал американдық саяхат кітабы болды". Карвер осы кескінді 1778 жылы құламаның кескіндемесі ретінде жасады. 1817 жылы майор Стивен Харриман Лонг Миссисипи өзенімен жоғары қарай, Миннесота өзенінің құйылысына жақын жердегі Сент-Энтони құламаларына әскери саяхат жасады. Оның ұсыныстарының нәтижесінде армия Үстіңгі Миссисипи аңғарындағы отарлаушыларға қарсы үнді шабуылдарынан қорғау үшін Форт Снеллингті құрды. Лонг экспедициядағы тәжірибелерін күнделікке жазды, ол алғаш рет 1860 жылы Миннесота тарихи қоғамы тарапынан "Алты ескекпен Сент-Энтони құламаларына саяхат" деген атпен жарияланды. Лонг өзінің күнделігінде құламаның "керемет құламасын" сипаттап, "құламаның шуы, өзеннің күркіреуі және құламаның гүркіреуі, бәрі де мен көрген ең қызықты және тамаша көрініске үлес қосты" деді. 1820 жылы Форт Снеллинг құрылғаннан кейін, құлама туристер, жазушылар және суретшілер үшін тартымды орынға айналды, олар шабыт іздеді, тіпті Хеннепиннің сипаттамалары күткендей керемет болмаса да. 1850 жылдары құламамен романтикалық "үнді аңызы" байланысты болды (бірінші рет Лонгтің 1817 жылғы күнделігінде жазылған). 1860 жылдары өнеркәсіптік қалдықтар аймақты толтырып, құламаның сұлулығын бүлдірді. Фолс қаласындағы жаңа қоғамдық орталық Жаңа Англиядан келген кәсіпкерлерді тартты, олардың көпшілігі ағаш өңдеу және ұнтақтау саласында тәжірибелі болды. Ол Ард Годфриді Фолстағы алғашқы коммерциялық диірменді салуға және басқаруға көмектесу үшін жалдады. Годфри табиғи ресурстарды, мысалы, құламаларды және үлкен қарағай ормандарын тиімді пайдаланудың ең тиімді жолдарын білді, ағаш өнімдерін жасау үшін. 1848 жылы Сент-Энтониде Годфри үшін салынған үй – Твин-Ситидегі ең көне ағаштан жасалған үй. Стил 1849 жылы қаланың жоспарын жасады, ал 1855 жылы ол қала болып құрылды. 1854 жылы өзеннің батыс жағалауында 300 жер басып алушы тұрды, ал 1855 жылы Конгресс олардың жерді сатып алу құқығын мойындады. Батыс жағында көптеген жаңа диірмендер мен консорциумдар тез арада пайда болды. Олар солтүстікке қарай өзенге диагональды бөгет салды, ол Стилдің бөгетімен бірге бүгінгі күні көрінетін кері V пішінін жасады. Стил 1856 жылы үш Нью-Йорк қаржыгерлері – Дэвис, Гебхард және Санфордпен бірге Сент-Энтони Фоллс су электр компаниясын құрды. Компания қаржыгерлермен нашар қарым-қатынас, депрессия және Азамат соғысының салдарынан бірнеше жыл бойы күресті. 1868 жылы фирма жаңа басшылармен қайта ұйымдастырылды, оның ішінде Джон Пиллсбери, Ричард және Сэмюэл Чуте, Самнер Фарнхэм және Фредерик Баттерфилд болды. Ол аймақтың жалпы өнімінің үштен бірін құрады. Құламадағы диірмендер өте үлкен және толыққанды автоматтандырылған болды. "Ғсыр соңына қарай олар елдегі ең ірі су электр қуатымен жұмыс істейтін өнеркәсіптік ауданды құрды, сонымен қатар 1880 жылдан 1930 жылға дейін елдегі жетекші ұн тарту орталығы болды". 1900 жылдың басына қарай үш компания құламадағы ұн өндірісінің 97% -ын бақылады. Олар – Пиллсбери Уошберн Флоур Миллс компаниясы (кейін Пиллсбери Флоур Миллс компаниясы және қазіргі General Mills), Уошберн Кросби компаниясы (кейін General Mills) және Солтүстік-Батыс Біріккен Диірмен компаниясы (кейін Standard Milling Company). Пиллсбери және Уошберн Кросби компаниялары құламада құрылған.

1869 жылы Истман туннелі құлдырауы

Су энергиясын пайдалану үшін салынған алғашқы бөгеттер әктасты тоңазу мен еру күштеріне ұшыратты, арнаны тарылды және су тасқынынан болатын залалды арттырды. 1868 жылы жасалған есепте өзеннің жоғарғы ағысында бар болғаны 335 метрлік әктас қалды, ал ол эрозияға ұшыраса, сарқырамалар су энергиясын өндіруге жарамсыз ағысқа айналады. Осы кезде, сот шешімімен, Сент-Энтони шарлауы су электр компаниясы Уильям В. Истман мен Джон Л. Мерриам фирмасының жоспарын мақұлдады: құламаның астынан, Хеннепин аралынан, өзен төсегі арқылы Николет аралына дейін құйрық туннелі салынсын. Николет аралы құламадан 213 метр немесе одан да жоғары орналасқан. Бұл туннель аралда гидроэнергетиканы дамытуға мүмкіндік береді. Алайда, 1869 жылдың 5 қазанында әктас қақпағы бұзылып, жоспар сәтсіз аяқталды. (Эдисонның Перл-стрит станциясы да 1882 жылы буды пайдалана отырып электр энергиясын өндіре бастады.) Су электр компаниялары гидроэлектр станцияларын салуға ынталандырды немесе дамытты. Ірі станциялар 1894, 1895 және 1908 жылдары аяқталды. (Әлемдегі алғашқы ірі электр энергиясын өндіру Ниагара шарлауындағы Адамс (Тесла) станциясында 1895 жылдан бастап жүзеге асты). Су энергиясы қолжетімді болған соң, ол электр энергиясын өндіру үшін пайдаланылды. Үшінші станция 1908 жылы іске қосылғаннан кейін, қолданылатын су энергиясының 45% гидроэлектрге жұмсалды. Сент-Энтони шарлауындағы тарихи станциялардың бірі бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Өзен ағыны өзгермелі болғандықтан, ағын төмендеген кезде ұн өндірісін азайтуға тура келеді. Қыста су жеткіліксіз болғандықтан диірмендер жабылуы мүмкін. Көптеген диірмендер су энергиясын бумен толықтырды, бастапқыда 1884 жылы Пилсбери А диірменінде 1400 атты күшті бу машинасы орнатылды. 1892 жылға қарай он бес диірменнің ондауы қосымша бу қуатын пайдаланды. Электр энергиясы энергия көзі ретінде дамыған сайын, жабдықтарды іске қосу үшін будан электр энергиясы өндірілді. Сент-Энтони шарлауы гидроэлектр станцияларының электр энергиясын пайдалану тиімді болған жоқ, себебі олар бірдей су ағыны үшін бәсекелесті. Бірақ 1910 жылға қарай Сент-Круа шарлауынан электр энергиясы алынды және ол су энергиясы мен бумен бірге қолданылды, содан кейін электр энергиясы басымдық алды. Миссисипи өзенінің ағыны оның су алабында жауған жаңбыр мөлшеріне байланысты өзгереді. 1880 жылдан бастап, Миссисипиде су қоймаларын құру үшін бөгеттер салынды, су ағыны төмендеген кезде оны арттыру үшін су босатылуы мүмкін. Бұл су энергетикасы және өзендегі кеме қатынасына көмектесті. Бөгеттер Виннибигошиш, Лич, Покегама, Пайн, Сэнди және Гул көлдерінде орналасқан.

Қалқалар мен бөгеттер

Сент-Пол Миссисипиде саудалық кеме қатынасының жоғарғы шегі болды. Сент-Энтони шарлауы және Жоғарғы бөгет. Үстіңгі бөгет ("ат жалы бөгеті"), шарлауды құрайтын әктас қақпағының үстіне салынған, 1850 жылдары салынған бөгеттердің жалғасы. Бөгет екі гидроэлектр стансасының басқышын арттырып, шарлаудың жоғарысындағы су деңгейін көтереді. Су деңгейі шарлаудан 11 метрге, ал бөгеттен 14 метрге көтеріледі. Бұл шлюздің 15 метрлік көтеруі Миссисипидегі кез келген шлюздің ең жоғары көрсеткіші. Жоғарғы бассейннің қалыпты сыйымдылығы және теңіз деңгейінен 799 фут (244 м) биіктігі бар. Кеме жүру арнасы тарихи Тас аркалы көпірді өзгертуді қажет етті, қазір оның астынан кемелердің өтуіне мүмкіндік беретін металл фермалық бөлігі бар. Шарлаудан шамамен жарты миль төмен орналасқан Төменгі Сент-Энтони шарлауының бөгеті 1897 жылы аяқталды, су деңгейі 20 футқа (6 метрге) көтерілді. Бөгет гидроэлектр энергиясын өндіру үшін салынды және электр стансасын қамтиды. Бұл жерде бұрын шарлау болған емес. 1956 жылы бөгет қайта жаңартылып, шлюздер қосылды. Көтеру биіктігі 25 футқа (8 метрге) дейін арттырылды. Жаңа бөгет – 26 фут (8 метр) биіктігі бар, төрт су таратқыш қақпасы бар ұзын бетонды төгілмеден тұратын ауырлық типті гидроэлектрлік бөгет. Жоғарғы бассейн (кейде аралық бассейн деп аталады) теңіз деңгейінен 750 фут (229 м) биіктікте және қалыпты деңгейге ие. Жоғарғы және төменгі шлюздердің әрқайсысы ені және ұзындығы бар. Төгілме/шарлау маңындағы ағыс көбінесе жылдам және қауіпті. 1991 жылы шағын қайық бөгеттің бір бөлігіне тым жақын келгенінен құлап кетті. Борттағы бір адам қаза тауып, екіншісін тікұшақпен құтқаруға тура келді. Осы жердегі құтқару операциялары көбінесе одан да аз драматикалық болады, бірақ кейде олар қайталанып тұрады.

Геология

Геологтар бұл сарқырамалар алғаш рет шамамен 12 мың жыл бұрын, Уоррен мұздық өзенінің (қазіргі Форт Снеллинг) саласы құсылған жерден 16 шақырымдай төменде пайда болғанын айтады. Әке Луи Хеннепин сарқыраманы сипаттағанда оның биіктігін бағалаған. Кейінгі саяхатшылар оны жоғары аралықта екендігін көрсетеді. Бұл қабаттардың пайда болуына 500 миллион жыл бұрын шығыс-орталық Миннесота аймағын жапқан ордовик кезеңінің теңізі себеп болған.

Танымал мәдениетте

Йосемити аңғарымен қатар, Сент-Энтони шарлауы 19 ғасырдың пейзаж суретшілері үшін ерекше тартымды болды. Бұл шарлау сол кезде танымал туристік орын болды және Альберт Биерштадт, Генри Льюис және Джордж Кэтлиннің туындылары сияқты көптеген суреттерде бейнеленді. Марк Твен 1883 жылғы "Миссисипидегі өмір" атты естеліктерінде баяндалған саяхаттарының бір бөлігі ретінде шарлауға сапар жасады; кітаптың алғашқы басылымында Джон Харли салған шарлау суреті бар. Твен шарлаудың өнеркәсіптік қуатын "сауда тұрғысынан құндылығы өлшеусіз екенін, бірақ шарлаудың көрікті орын ретінде немесе суретке түсіру үшін фон ретінде зардап шегуіне әкелетінін" атап өтті.