Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1990 жылдан 1999 жылға дейін Хорватия президенті
President of Croatia from 1990 to 1999
Франьо Туджман (14 мамыр 1922 – 10 желтоқсан 1999) – хорват саясаткері және тарихшы, Хорватияның тұңғыш президенті. Ол елдің Югославиядан тәуелсіздік алғаннан кейін қызметке кірісті. Туджман 1990 жылдың мамыр айынан шілдесіне дейін Хорватия СР Президенттігінің тоғызыншы және соңғы президенті де болды. Туджман Велико-Трговище қаласында дүниеге келген. Жастық шағында ол Екінші дүниежүзілік соғыста Югославия партизандарының құрамында күресті. Соғыстан кейін ол Қорғаныс министрлігінде қызмет етіп, кейіннен 1960 жылы Югославия армиясының генерал-майоры шеніне жетті. Әскери қызметтен кейін ол геосаясатты зерттеуге берілді. 1963 жылы Загреб саяси ғылымдар факультетінде профессор болып жұмыс істеді. 1965 жылы тарих ғылымының докторы ғылымын қорғап, режиммен қақтығысқа түскенге дейін тарихшы ретінде жұмыс істеді. Туджман елде реформалар талап еткен Хорватия көктемі қозғалысына қатысты және 1972 жылы осы қызметі үшін түрмеге қамалды. Ол коммунизм құлағанға дейін келесі жылдары салыстырмалы түрде жасырын өмір сүрді, содан кейін 1989 жылы Хорватия демократиялық одалын (ХДО) құрып, саяси мансабын бастады. ХДО 1990 жылы Хорватияның алғашқы парламент сайлауында жеңіске жетті және Туджман Хорватия СР Президенті болды. Президент ретінде Туджман жаңа конституцияны қабылдады және тәуелсіз Хорватия құруға ұмтылды. 1991 жылдың 19 мамырында тәуелсіздік туралы референдум өтті, оны сайлаушылардың 93 пайызы қолдады. Хорватия 1991 жылдың 25 маусымында Югославиядан тәуелсіздігін жариялады. Сербтер көпшілік тұратын аймақтар Югослав армиясының қолдауымен көтеріліс жасады, ал Туджман Хорватияның Тәуелсіздік соғысына жетекшілік етті. 1992 жылы атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды, бірақ соғыс Босния мен Герцеговинаға тарады, онда хорваттар босниялықтармен одақтасып күресті. Олардың ынтымақтастығы 1992 жылдың соңында бұзылып, Туджман үкіметі босниялық хорват соғысы кезінде Герцег-Босния тарапына шықты, бұл халықаралық қауымдастықтың сынына ұшырады. Герцег-Боснияның бұрынғы жоғары лауазымды шенеуніктердің соғыс қылмыстары бойынша сот процесінің соңғы үкімінде ХТҚҰ Туджман олардың бірлескен қылмыстық мақсатында – босниялық мұсылмандарды этникалық тазарту арқылы жүзеге асырылатын хорват халқын қайта біріктіруге бағытталған ұйым құруға қатысқандығын мәлімдеді. Алайда, ол оны нақты қылмыстар үшін кінәлі деп таба алмады. 1994 жылдың наурыз айында ол босниялық президент Алия Изетбеговичпен хорваттар мен босниялықтардың одағын қайта құруға бағытталған Вашингтон келісіміне қол қойды. 1995 жылдың тамызында ол Хорватиядағы соғысты тиімді аяқтаған "Шторм" операциясына рұқсат берді. Сол жылы ол Босния соғысын аяқтаған Дейтон келісіміне де қол қойды. Ол 1992 және 1997 жылдары қайтадан президент болып сайланды және 1999 жылы қайтыс болғанға дейін билікте болды. Оның қолдаушылары Хорватияның тәуелсіздігіне қол жеткізудегі рөлін атап көрсетсе, сыншылар оның президенттік өкілеттігін авторитарлық деп сипаттайды. Туджманның өлімінен кейін жүргізілген сауалнамалар хорват халқының арасында оның жоғары деңгейдегі беделін көрсетті.
Franjo Tuđman (; 14 May 1922 – 10 December 1999) was a Croatian politician and historian who became the first president of Croatia, from 1990 until his death. He served following the country's independence from Yugoslavia. Tuđman also was the ninth and last president of the Presidency of SR Croatia from May to July 1990. Tuđman was born in Veliko Trgovišće. In his youth, he fought during World War II as a member of the Yugoslav Partisans. After the war, he took a post in the Ministry of Defence, later attaining the rank of major general of the Yugoslav Army in 1960. After his military career, he dedicated himself to the study of geopolitics. In 1963, he became a professor at the Zagreb Faculty of Political Sciences. He received a doctorate in history in 1965 and worked as a historian until coming into conflict with the regime. Tuđman participated in the Croatian Spring movement that called for reforms in the country and was imprisoned for his activities in 1972. He lived relatively anonymously in the following years until the end of communism, whereupon he began his political career by founding the Croatian Democratic Union (HDZ) in 1989. HDZ won the first Croatian parliamentary elections in 1990 and Tuđman became the President of the Presidency of SR Croatia. As president, Tuđman introduced a new constitution and pressed for the creation of an independent Croatia. On 19 May 1991, an independence referendum was held, which was approved by 93 percent of voters. Croatia declared independence from Yugoslavia on 25 June 1991. Areas with a Serb majority revolted, backed by the Yugoslav Army, and Tuđman led Croatia during its War of Independence. A ceasefire was signed in 1992, but the war had spread into Bosnia and Herzegovina, where Croats fought in an alliance with Bosniaks. Their cooperation fell apart in late 1992 and Tuđman's government sided with Herzeg Bosnia during the Croat Bosniak War, a move that brought criticism from the international community. In a final verdict of war crimes trial of former high ranking officials of Herceg Bosnia, the ICTY stated that Tuđman shared in their joint criminal enterprise goal of establishing an entity to reunite the Croatian people which was to be implemented through the ethnic cleansing of Bosnian Muslims. However, it did not find him guilty of any specific crimes. In March 1994, he signed the Washington Agreement with Bosnian President Alija Izetbegović that re allied Croats and Bosniaks. In August 1995, he authorized a major offensive known as Operation Storm which effectively ended the war in Croatia. In the same year, he was one of the signatories of the Dayton Agreement that put an end to the Bosnian War. He was re elected president in 1992 and 1997 and remained in power until his death in 1999. While supporters point out his role in achieving Croatian independence, critics have described his presidency as authoritarian. Surveys after Tuđman's death have generally shown a high favorability rating among the Croatian public.
Ерте өмір және білім
Франжо Туджман 1922 жылғы 14 мамырда солтүстік Хорватияның Хорватия Загорье аймағындағы Велико Трговище ауылында дүниеге келді. Бұл кезде ауыл Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамында болған. Ол туғаннан кейін көп ұзамай отбасысы оның туған үйі деп белгіленген жерге көшіп келді. Әкесі Стьепан жергілікті тавернаны басқарды және Хорват шаруалар партиясының (ХСС) белсенді мүшесі болды. Ол 16 жыл бойы Велико Трговищедегі ХСС комитетінің төрағасы болды (1925–1941) және 1936 және 1938 жылдары Велико Трговище қаласының мэрі болып сайланды. Стьепан Туджманның ағалары Мато, Андраш және Юрай АҚШ-қа эмиграциялады. Тағы бір ағасы Валентин де эмиграцияға тырысты, бірақ жол апатының салдарынан ол Велико Трговищеде қалды және білімі жоқ мал дәрігері болып жұмыс істеді. Франжодан басқа, Стьепан Туджманның үлкен қызы Даника Ана (сәби кезінде қайтыс болды), Ивица (1924 жылы туған) және Стьепан "Штефек" (1926 жылы туған) болды. Франжо Туджман жеті жасқа келгенде, анасы Юстина бесінші баласын туған кезде қайтыс болды. Туджманның анасы әкесі мен өгей анасынан өзгеше, терең діншіл католик болған. Әкесі Стьепан Радич сияқты дінге қарсы көзқарас білдірді және жас Франжо оның пікірлерін қабылдады. Бала кезінде Франжо Туджман жергілікті шіркеуде алтарь қызметін атқарды. Туджман 1929 жылдың 15 қыркүйегінен 1933 жылдың 30 маусымына дейін туған ауылындағы бастауыш мектепте оқыды және өте жақсы оқушы болды. Ол 1935 жылдың күзінен бастап сегіз жыл орта мектепте білім алды. Оқу үзілісінің себептері толық анықталмаған, бірақ сол кездегі экономикалық дағдарыс басты себеп болды деп есептеледі. Кейбір деректерге сәйкес, жергілікті приход жас Франжоға білімін жалғастыруға көмектесті, тіпті оның мұғалімі оған діни қызметкер болуға білім беруді ұсынды. 15 жасқа келгенде әкесі оны Загребке алып келді, онда ол Хорват шаруалар партиясының (ХСС) президенті Владко Мачекпен танысты. Бастапқыда жас Франжо ХСС-ті жақсы көріп, кейін коммунизмге бет бұрды. 1940 жылдың 5 қарашасында Кеңес Октябрь революциясының жылдығына арналған студенттік демонстрациялар кезінде тұтқындалды.
Franjo Tuđman was born on 14 May 1922 in Veliko Trgovišće, a village in the northern Croatian region of Hrvatsko Zagorje, at the time part of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. The family moved to the house marked as his birthplace soon after he was born. His father Stjepan ran a local tavern and was a politically active member of the Croatian Peasant Party (HSS). He had been president of the HSS committee in Veliko Trgovišće for 16 years (1925–1941 and had been elected as mayor of Veliko Trgovišće in 1936 and 1938). Mato, Andraš and Juraj, brothers of Stjepan Tuđman, emigrated to the United States. Another brother, Valentin, also tried to emigrate, but a travelling accident prevented him and kept him in Veliko Trgovišće, where he worked as an (uneducated) veterinarian. Besides Franjo, Stjepan Tuđman had an elder daughter Danica Ana (who died as a baby), Ivica (born in 1924) and Stjepan "Štefek" (born in 1926). When Franjo Tuđman was seven, his mother Justina died while bearing her fifth child. Tuđman's mother was a devout Catholic, unlike his father and stepmother. His father, like Stjepan Radić, had anticlerical attitudes and young Franjo adopted his views. As a child, Franjo Tuđman served as an altar boy in the local parish. Tuđman attended elementary school in his native village from 15 September 1929 to 30 June 1933 and was an excellent student. He attended secondary school for eight years, starting in the autumn 1935. The reasons for the interruption are not clear, but it is assumed that the primary cause was an economic crisis in that period. According to some sources, the local parish helped young Franjo to continue his education and his teacher even proposed him to be educated to become a priest. When he was 15, his father brought him to Zagreb, where he met Vladko Maček, the president of the Croatian Peasant Party (HSS). At first young, Franjo liked the HSS, but later he turned towards communism. On 5 November 1940, he was arrested during student demonstrations celebrating the anniversary of the Soviet October Revolution.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылы 10 сәуірде Славко Кватерник Хорватияның тәуелсіз мемлекетін (НДХ) жариялағанда, Туджман мектепті тастап, досы Владо Стопармен бірге құпия газеттер шығара бастады. 1942 жылдың басында Марко Белинич оны Югославия партизандары қатарына қабылдады. Оның әкесі де партизандарға қосылып, Хорватияның Ұлттық азаттық үшін мемлекеттік антифашистік кеңесінің (ZAVNOH) құрылуына қатысты. Туджманның сөзінше, оның әкесі НДХ-ны басқарған фашистік және ультраұлттық ұйым – усташалар тарапынан тұтқындалған, ал оның бір ағасы концлагерге жіберілген. Екеуі де аман қалды, ал кіші ағасы Стьепан 1943 жылы партизандар үшін күресіп, гестапо қолынан қаза тапты. Туджман Загреб пен Загорье арасында Хорватияның қарулы күштерінің мүшесі ретінде жалған құжаттармен саяхаттап, Загорьеде партизандық бөлімді құруға көмектесті. 1942 жылы 11 мамырда Белиничтің хатын жеткізіп бара жатқанда, ол усташаларға ұсталды, бірақ полиция бөлімшесінен қашып құтыла алды.
On 10 April 1941, when Slavko Kvaternik proclaimed the Independent State of Croatia (NDH), the puppet state of Nazi Germany and Fascist Italy, Tuđman left school and started publishing secret newspapers with his friend Vlado Stopar. He was recruited into the Yugoslav Partisans at the beginning of 1942 by Marko Belinić. His father also joined the Partisans and became a founder of the State Anti Fascist Council for the National Liberation of Croatia (ZAVNOH). According to Tuđman, his father was arrested by the Ustashas, the fascist and ultranationalist organization that governed the NDH, and one of his brothers was taken to a concentration camp. They both managed to survive, unlike the youngest brother Stjepan who was killed by the Gestapo fighting for the Partisans in 1943. Tuđman was traveling between Zagreb and Zagorje using false documents which identified him as a member of the Croatian Home Guard. There, he was helping to activate a partisan division in Zagorje. On 11 May 1942, while carrying Belinić's letter, he was arrested by the Ustashas, but managed to escape from the police station.
Әскери мансап
Франьо Туджман мен Анкика Жумбар 1945 жылғы 25 мамырда Белград қалалық кеңесінде үйленді. Осылайша олар коммунистік қозғалысқа деген сенімдерін және діни рәсімдерден гөрі азаматтық рәсімдердің маңыздылығын растағылары келді. (1945 жылдың мамыр айында үкімет азаматтық некеге рұқсат беретін заң шығарды, бұл некелерді шіркеудің қарауынан шығарды.) Олар сол күні жұмысына қайта оралды. 1946 жылғы 26 сәуірде оның әкесі Стьепан мен әйелі қайтыс болды. Туджман олардың өлімінің жағдайларын нақтыламады. Полиция мәліметінше, әкесі Стьепан әйелін өлтіріп, содан кейін өзін-өзі өлтірген. Басқа теориялар усташ жауынгерлерін (Крестоносцы) және Югославияның құпия полициясының (OZNA) қызметкерлерін айыптайды. Франьо мен Анкика соғыс аяқталғаннан кейін ғана Белградта орта мектепті бітірді. Ол 1945 жылы Партизан мектебін бітірді, ал ол Югославия Сыртқы істер министрлігінде ағылшын тілінен бес семестр оқыды. 1953 жылы Туджман полковник шеніне көтеріліп, Федералды халықты қорғау хатшысының штаб бастығы болып тағайындалды. 1959 жылы осы қызметте генерал-майор болды. 38 жасында Югославия армиясының ең жас генералы атанды. Оның жоғарылауы ерекше емес болғанымен, хорват үшін бұл ерекше жағдай еді, өйткені жоғары шенді офицерлердің көпшілігі сербтер мен черногорлықтар болатын. 1962 жылы сербтер мен черногорлықтар армия генералдарының 70% құрады. 1954 жылғы 23 мамырда ол JSD Partizan Belgrade-тің хатшысы болды, ал 1958 жылғы мамырда оның президенті болды, бұл лауазымға тағайындалған алғашқы полковник болды (бұрынғы иелері генералдар еді). Ол клубтың басқару мәселелерін шешу үшін, әсіресе футбол бөлімінде, осы лауазымға тағайындалды. Ол келген кезде JSD Partizan Belgrade UDBA және KOS басшыларының ықпал үшін күрескен тың ұйымдық алаңына айналған еді. Бұл клубтың (көптеген талантты ойыншыларына қарамастан) нашар нәтижелер көрсетуіне әкеп соқты, әсіресе футбол бөлімінде. Ол клуб президенті болған кезеңде клуб қазірге дейін қолданылып келе жатқан қара және ақ жолақты форманы қабылдады. Туджманның айтуынша, ол Югославияның барлық аймақтарын біріктіретін клуб құруды және тек серб имиджін қалыптастырған SD Crvena Zvezda-ға қарсы тұруды қалаған. Туджман "Ювентус" футбол клубының формасынан шабыттанды. Алайда, Стьепан Бобек (бұрынғы "Партизан" ойыншысы) форманың түсі туралы идеяның өзіне тиесілі екенін және оны Туджманға ұсынғанын мәлімдеді. Туджман көптеген офицерлер сияқты, ресми әскери білімі болмағандықтан Белградтағы әскери академияға түсті. 1957 жылғы 18 шілдеде ол тактикалық мектепті үздік бітірді. Оның ұстаздарының бірі болашақта оның кеңесшісі болатын Душан Биланджич еді. 40 жасқа толғанға дейін ол Югославия армиясының ең жас генералы болды. Белградта тұрған кезінде, үш баласы дүниеге келгенде, ол коммунистік идеологияны зерттеуге белсенді қатысты.
Franjo Tuđman and Ankica Žumbar were married on 25 May 1945 at the Belgrade City Council. In this way, they wanted to confirm their faith in the Communist movement and the importance of civil rituals over religious ones. (In May 1945, the government created the law which allowed civil weddings, taking weddings, among other things, out of Church jurisdiction.) They returned to work that same day. On 26 April 1946, his father Stjepan and stepmother were found dead. Tuđman never clarified the circumstances of their death. According to the police, his father Stjepan killed his wife and then himself. Other theories accuse Ustasha guerrillas (Crusaders) and members of the Yugoslav secret police (OZNA). Franjo and Ankica did not qualify as secondary school graduates until after the war, in Belgrade. He graduated from the Partisan High School in 1945 and she finished five semesters of English language in the Yugoslav Foreign Office. In 1953, Tuđman was promoted to the position of colonel and moved to position head of office of the Chief of staff of the Federal Secretary of People's Defence. On that position in 1959, he became a major general. At the age of 38, he had become the youngest general in the Yugoslav Army. His promotion was not extreme, but it was atypical for a Croat because senior officers were increasingly likely to be Serbs and Montenegrins. In 1962, Serbs and Montenegrins composed 70% of army generals. On 23 May 1954, he became secretary of JSD Partizan Belgrade and, in May 1958, its president, becoming the first colonel to occupy that position (all previous holders were generals). He was placed in that position in order to solve administration problems inside of the club, especially the football section. When he arrived, JSD Partizan Belgrade was a kind of intelligence battlefield where leaders of UDBA and KOS struggled for influence. That caused clubs (despite having notable and good players) to have bad results, especially its football section. During his club presidency, the club adopted the black white striped kit which is used to this day. According to Tuđman, he wanted to create a club that would have a pan Yugoslav image and oppose SD Crvena Zvezda that had an exclusive Serbian image. Tuđman was inspired by Juventus FC uniforms. However, Stjepan Bobek (former player of FK Partizan) claimed that uniform colors idea was, in fact, his, which he passed on to Tuđman. Tuđman attended the military academy in Belgrade, like many officers who did not have formal military education. He graduated from the tactical school on 18 July 1957 as an excellent student. One of his teachers was Dušan Bilandžić, who would be a future advisor. Before he turned 40 years old, he had risen to become the youngest general in the Yugoslav Army. He was prominent in attending to communist indoctrination while based in Belgrade, where his three children were born.
Институт
1963 жылы ол Загреб университетінің саяси ғылымдар факультетінде профессор болып жұмыс істеді, онда «Социалистік революция және заманауи ұлттық тарих» атты курсты оқытты. 1961 жылы өзінің өтініші бойынша әскерден босатылып, Хорватия жұмысшы қозғалысы тарихы институтында жұмыс істей бастады және 1967 жылға дейін оның директоры қызметін атқарды. 1962-1967 жылдары Хорватия коммунистер лигасының Бас комитетінің халықаралық қатынастар жөніндегі төрағасы және 1965-1969 жылдары Хорватия парламентінің депутаты болды. Бірақ Туджман кейіннен Титоның шараларын «автократиялық төңкеріс» деп сипаттады. Хорватия көктемі – 1960 жылдардың соңындағы либерализмнің өркендеуіне байланысты Тито мен Хорватия коммунистік партиясының төрағасы Владимир Бакарич бастаған ұлттық қозғалыс. Бұл бастапқыда идеологиялық тұрғыдан бақыланатын партиялық либерализм болды, бірақ көп ұзамай Югославиядағы Хорватияның мәртебесіне наразылық білдіретін, ұлттық негіздегі жаппай қозғалысқа айналды. Осының салдарынан Тито бұл қозғалысты басып тастады, сепаратизмді және партияның ықпалына төнген қауіпті тоқтату үшін әскер мен полицияны пайдаланды. Бакарич өзінің билікке келуіне көмектескен хорват коммунистік басшылығынан тез арада алшақтап, Югославия президентінің жағына шықты. Алайда Тито наразылардың талаптарын ескеріп, 1974 жылғы жаңа Югославия конституциясы Хорватия көктемінің көптеген талаптарын қанағаттандырды. Коммунизм және бір партиялық саяси монополия сияқты басқа мәселелерде Туджман сол кездегі коммунистік идеология шеңберінде қалды. Оның үкімі Тито үкіметімен жеңілдетілді және Туджман тоғыз ай түрмеде отырғаннан кейін босатылды. 1977 жылы ол Хорватия диаспорасының өкілдерімен кездесу үшін жалған швед паспортымен Швецияға сапар шекті. Оның сапары Югославия полициясының назарынан тыс қалды. Бірақ ол сапарында швед теледидарына Югославиядағы хорваттардың жағдайы туралы сұхбат берді, ол кейіннен эфирге шықты. Югославияға оралғаннан кейін Туджман 1981 жылы осы сұхбаттың нәтижесінде тағы да сотталды және «жау үгітін тарату» айыбы тағылды. 1981 жылдың 20 ақпанында ол кінәлі деп танылып, үш жылға бас бостандығынан айырылды және 5 жыл үй қамауында болды. Бірақ ол жазаның тек он бір айын ғана өтеді. 1980 жылдардың соңындағы шетелдегі кездесулер кейіннен көптеген қастандық теорияларына әкелді. Бұл хабарламаларға сәйкес, Герцеговина хорваттары кездесулерді HDZ-де үлкен ықпал ету үшін және тәуелсіздік алғаннан кейінгі Хорватиядағы билік үшін пайдаланған.
In 1963, he became professor at the University of Zagreb Faculty of Political Sciences where he taught a course called "Socialist Revolution and Contemporary National History". He left active army service in 1961 at his own request and began working at the Institut za historiju radničkoga pokreta Hrvatske , and remained its director until 1967. Between 1962 and 1967, he was the president of the Main Committee for International Relations of the Croatian League of Communists Main Board and deputy in the Croatian Parliament between 1965 and 1969. However, Tuđman later described Tito's crackdown as an "autocratic coup d'état". The Croatian Spring was a national movement set in motion by Tito and the Croatian communist party chairman Vladimir Bakarić amid the climate of growing liberalism in the late 1960s. It was initially a tepid and ideologically controlled party liberalism, but it soon grew into a mass nationalist based manifestation of dissatisfaction with the position of Croatia within Yugoslavia. As a result, the movement was suppressed by Tito, who used the military and the police to put a stop to what he saw as separatism and a threat to the party's influence. Bakarić quickly distanced himself from the Croatian communist leadership that he himself had helped to gain power earlier and sided with the Yugoslav president. However, Tito took the protesters' demands into consideration and in 1974 the new Yugoslav constitution granted the majority of the demands sought by the Croatian Spring. On other topics like Communism and one party political monopoly Tuđman remained mostly within the framework of the communist ideology of the day. His sentence was eventually commuted by Tito's government and Tuđman was released after spending nine months in prison. In 1977, he traveled to Sweden using a forged Swedish passport to meet members of the Croatian diaspora. His trip apparently went unnoticed by Yugoslav police. However, on that trip he gave an interview to Swedish TV about the position of Croats in Yugoslavia that was later broadcast. Upon returning to Yugoslavia, Tuđman was put on trial again in 1981 because of this interview, and was accused for having spread "enemy propaganda". On 20 February 1981 he was found guilty and sentenced to three years of prison and 5 years in house arrest. However, he served only eleven months of the sentence. These meetings abroad in the late 1980s later gave rise to many conspiracy theories. According to these rumours the Croats of Herzegovina had somehow used the meetings to earn a huge amount of influence inside the HDZ, as well as the post independence Croatian establishment.
1990 жылғы сайлау науқаны
Югославиялық коммунистік партияны бөліп жіберген ішкі шиеленістер федеративтік республикалар үкіметтерін 1990 жылдың көктемінде еркін көппартиялық сайлау өткізуге мәжбүр етті. Бұл Хорватия Парламентіне 1913 жылдан бергі алғашқы еркін көппартиялық сайлау болды. HDZ өзінің алғашқы съезін 1990 жылдың 24-25 ақпанында өткізді, онда Туджман партия президенті болып сайланды. Сайлау кампаниясы 1990 жылдың наурыз айының соңынан 20 сәуірге дейін жалғасты. Туджман елге оралған диаспора мүшелерінен, ең бастысы Гойко Шушактан көптеген қолдаушыларды тартты. Туджман өзінің кампаниясын негізінен ұлттық мәселеге негіздеді. Ол Хорватияда табылған динар Хорватияда қалуы керек деді, осылайша Югославияның нашар дамыған аймақтарына немесе Югославия армиясына берілетін субсидияларға қарсылық білдірді. Ол экономикалық дағдарысқа тоқталып, нарықтық экономика мен парламенттік демократияны жаңартуға шақырды және Еуропалық қауымдастыққа қосылуды қолдады. Ол Югославия тек конфедерация ретінде ғана сақтала алады деп мәлімдеді. Туджманның оңшыл антикоммунистік диаспорамен байланысы болғанымен, ол партизандық коммунистік құрылымнан да маңызды әріптестерге ие болды, олардың ішінде Йосип Болжовац және Йосип Манолич болды. Оның сайлаудағы басты қарсыласы – 1989 жылдың желтоқсанында SKH төрағасы болған Хорватия коммунистері лигасынан (SKH) Ивица Рачан еді. Туджманның Хорватияның өткен даңқы мен тәуелсіздігі туралы айтқандары хорват сербтері арасында жақсы қабылдамады. HDZ серб БАҚ-тары тарапынан қатты сынға ұшырады, олардың мүмкін жеңісі NDH-нің қайта жаңғыруы ретінде бейнеленді. JNA генералы Велько Кадиевич армия мен Хорватия СР басшылығының отырысында сайлау Хорватияда усташтарды билікке әкеледі деп мәлімдеді. Сайлауға бірнеше апта қалғанда армия бүкіл Хорватиядағы қоймалардан Аумақтық қорғаныс қаруларын алып тастады. Этникалық тұрғысынан аралас Бенковац қаласындағы HDZ кампаниясының митингісі кезінде 62 жастағы серб Бошко Чубрилович подиумға жақын газ пистолетін шығарды. Хорватия БАҚ оқиғаны Туджманға жасалған қастандық әрекеті деп сипаттады, бірақ Чубрилович 1990 жылдың соңында тек қауіпсіздік қызметкерлерін қорқытқандығы үшін айыпталып, сотталды. Бұл оқиға этникалық шиеленісті одан әрі күшейтті. 1990 жылдың 16 сәуірінде Туджман кампаниясы барысында журналистермен сөйлесіп, былай деді: «Бүгін түрлі өтіріктер таратылуда, олар тағы не ойлап табатынын білмеймін. Мен еврей тегінен екенімді естідім, бірақ 350 жыл бұрын Загорьедегі менің ата-бабаларымды білдім, мен ондай нәрселердің біразын алу жақсы болар еді деп ойладым, бай болар едім, мүмкін коммунист болмас едім. Содан кейін, одан да жаман, олар менің әйелім еврей немесе серб дейді. Бақытыма орай, ол ешқашан солай болған емес, бірақ көптеген әйелдер солай. Әрі қарай, өтіріктер таратуда».
Internal tensions that had broken up the Communist party of Yugoslavia prompted the governments of federal Republics to schedule free multiparty elections in spring 1990. These were the first free multi party elections for the Croatian Parliament since 1913. The HDZ held its first convention on 24–25 February 1990, when Tuđman was elected its president. The election campaign took place from late March until 20 April 1990. Tuđman recruited several supporters from members of the diaspora who returned home, most importantly Gojko Šušak. Tuđman based his campaign mostly on the national question. He stated that the dinar earned in Croatia should stay in Croatia, thus objecting to the subsidies for less developed parts of Yugoslavia, or for the Yugoslav army. He addressed the economic crisis, called for the renewal of a market economy and a parliamentary democracy, and expressed his support for the accession to the European Community. He maintained that Yugoslavia could survive only as a confederation. Although Tuđman had ties with the right wing anti Communist diaspora, he also had important colleagues from the Partisan Communist establishment, including Josip Boljkovac and Josip Manolić. His main opponent in the election was Ivica Račan from the League of Communists of Croatia (SKH), who became the SKH Chairman in December 1989. Tuđman's talk of Croatia's past glories and independence was not received well among Croatian Serbs. The HDZ was heavily criticized by Serbian media, portraying their possible victory as a revival of NDH. Veljko Kadijević, general of the JNA, said at meeting of the army and SR Croatia leaderships that the elections will bring the Ustashe to power in Croatia. A few weeks before the elections, the army removed the weapons of the Territorial Defence from stores all over Croatia. During a HDZ campaign rally in Benkovac, an ethnically mixed town, a 62 year old Serbian man, Boško Čubrilović, pulled out a gas pistol near the podium. Croatian media described the incident as an assassination attempt on Tuđman, but Čubrilović was in late 1990 charged and convicted only of threatening the security staff. The incident further worsened ethnic tensions. During his campaign, on 16 April 1990 Tuđman had a conversation with news reporters where he said: All sorts of other lies are being spread today, I do not know what else they will invent. I've heard that I'm of Jewish descent, but I found, I knew of my ancestors in Zagorje from around 350 years ago, and I said, maybe it would be good to have some of that, I guess I would be richer, I might not have become a Communist. Then, as if that's not enough, then they declare that my wife is Jewish or Serbian. Luckily for me, she never was either, although many wives are. And so on and so forth spreading lies
Оның әйелі туралы мәлімдемесі кейіннен көп сынға ұшырады, тіпті Визенталь орталығының өкілдері де сынға ұшыратты. Хорват тарихшысы Анте Назор Туджманның ұлы Мирослав пен Стијепо Мийович Кочанның бұл мәлімдемені еврейлерге немесе сербтерге емес, бұрынғы Югослав коммунистік жүйесіне қарсы бағытталғандығы туралы мәлімдемесін келтірді; оның орнына хорваттар аралас некелерді жүйеде ілгерілеу құралы ретінде пайдаланған. Біз екінші дүниежүзілік соғыста құрылған және жойылған фашистік НДХ-ны қайта жаңғыртуды қалаймыз деп алданып қалмасын. Хорват халқы да соғыс кезінде басқа жақтан, Титоның жаугершіл туымен соғысқан, өйткені ол Хорватияның барлық басқа ұлттарға тең болатын еркін федеративтік мемлекетін құруға уәде берді. Осы идеалдарды жүзеге асырудың орнына біз коммунистік тозақты алдық. Сайлау парламенттің барлық 356 орындықтарына жоспарланған. Туджманның партиясы жеңіске жетіп, Хорватия Парламентінде 60% немесе 205 орынды алды. Туджман Хорватия Президенті лауазымына сайланды. HDZ жеңісінен кейін сербтердің халық саны жоғары болатын аймақтарда сербтердің ұлттық демократиялық партиясы (СДП) тез ықпалын кеңейтті. Югославиядағы коммунистер арасындағы этникалық бөліну сол кезде де болғандықтан, Хорватия, Словения және Босния мен Герцеговинада билікке жаңа саяси құрылымдарды әкелген көппартиялық сайлаудан кейін қақтығыстардың жалғасатыны анық болды, сонымен бірге Сербия мен Черногорияда сол коммунистік шенеуніктер өз қызметтерін сақтады.
The part of the statement about his wife was later widely criticized, including by officials of the Wiesenthal Center. Croatian historian Ante Nazor cited claims by Tuđman's son, Miroslav and Stijepo Mijović Kočan about the statement being directed against the former Yugoslav communist system rather than against Jews or Serbs; instead about mixed marriages being used by Croats as a means to promotion in the system. Let them not deceive that we want a restoration of the fascist NDH, which was created and disappeared within the Second World War. We know that the Croatian people also fought during the war on the other side under partisan, Tito's flags because he promised to create a free Federal State of Croatia that would be equal to all other nations. Clearly, instead of a realization of these ideals we received communist hell. The elections were scheduled for all 356 seats in the parliament. Tuđman's party triumphed and got an absolute majority of around 60% or 205 seats in the Croatian Parliament. Tuđman was elected to the position of President of Croatia on After the victory of HDZ the nationalistic Serb Democratic Party (SDS) spread its influence quickly in places where Serbs formed a high percentage of the population. Since the split among communists in Yugoslavia along ethnic lines was already a fact at that time, it seemed inevitable that the conflicts would continue following the multi party elections which brought to power new political establishments in Croatia, Slovenia and Bosnia and Herzegovina, while at the same time the same communist officials kept their posts in Serbia and Montenegro.
Хорватия президенті (1990-1999)
Сайлаудан кейінгі апталарда жаңа үкімет коммунистік символдарсыз дәстүрлі хорват туы мен гербін енгізді. Республика атауындағы «Социалистік» термині алынып тасталды. Конституциялық өзгерістер көптеген саяси, экономикалық және әлеуметтік өзгерістермен ұсынылды. Туджман вице-президенттік лауазымын СДС президенті Йован Рашковичке ұсынды, бірақ Рашкович ұсыныстан бас тартып, өз партиясынан сайланған депутаттарды парламентке бойкот жариялауға шақырды. Книндегі жергілікті серб полициясы тәуелсіз күш ретінде жұмыс істей бастады, көбінесе Загребтен келген бұйрықтарға жауап бермейтін. Көптеген мемлекеттік қызметкерлер, әсіресе полицияда, басшылық лауазымдарда сербтер мен коммунистер басым болғандықтан, жұмысынан босатылды. Бұл мемлекеттік қызметтегі этникалық құрамның жалпы халық санындағы пайыздық үлесіне сәйкес болуын қамтамасыз ету туралы шешімге негізделді. 1990 жылдың 25 шілдесінде Книннің солтүстігіндегі Серб қаласында Серб Ассамблеясы құрылды. 1990 жылдың тамызында Йован Рашкович Хорватияда «сербтердің егемендігі және автономиясы» туралы референдум өткізуді жариялады, бұл Туджман заңсыз деп мәлімдеді. Серб халқы тұратын аймақтарда, әсіресе Книн маңында «Лог революциясы» деп аталатын бірқатар оқиғалар орын алды. Книндегі көтеріліс хорват үкіметінің қару-жарақ тапшылығы мәселесіне назар аударды. Жаңа қорғаныс министрі Мартин Шпегельдің Венгриядан қару сатып алуымен аумақтық қорғаныс құралдарын тәркілеудің салдары біршама жеңілді. Регулярлы армиясы болмағандықтан, үкімет полиция күштерін нығайтуға баса назар аударды. 1991 жылдың қаңтарына қарай 18 500 полиция қызметкері, ал 1991 жылдың сәуірінде шамамен 39 000 полиция қызметкері болды. 1990 жылдың 22 желтоқсанында Хорватия Парламенті жаңа Конституцияны ратификациялады. Книндегі сербтер Солтүстік Далмация және Лика облыстарының муниципалитеттерінде Сербияның Кражина автономиялық облысын жариялады. 1990 жылдың желтоқсанында Туджман мен Словения президенті Милан Кучан Югославияны конфедеративтік негізде қайта құру жөніндегі ұсыныстарын ұсынды. Туджман егемен республикалардың конфедерациясы Хорватияның Еуропалық қауымдастыққа кіруін жеделдете алады деп сенді. 1991 жылдың басында Югослав республикаларының басшылары өсіп келе жатқан дағдарысты шешу үшін көптеген кездесулер өткізді. 1991 жылдың 25 наурызында Туджман мен Слободан Милошевич Караджорджевода кездесті, бұл кездесу екі президенттің Босния мен Герцеговинаны Сербия мен Хорватия арасында бөлісуді талқылағандығы туралы мәлімдемелерге байланысты даулы болды. Алайда, бұл талаптар кездесуге қатыспаған адамдардан түсті және мұндай келісімнің бар екенін растайтын ешқандай жазба жоқ, сондай-ақ Милошевич кейіннен Туджманмен келісім жасасқандай әрекет етпеді. 1991 жылдың 12 шілдесінде Туджман Сплитте Изетбегович пен Милошевичпен кездесті.
In the weeks following the election, the new government introduced the traditional Croatian flag and coat of arms, without Communist symbols. The term "Socialist" in the title of the republic was removed. Constitutional changes were proposed with a multitude of political, economic, and social changes. Tuđman offered the vice presidency to Jovan Rašković, president of the SDS, but Rašković declined the offer and called the elected deputies from his party to boycott the parliament. Local Serb police in Knin began operating as an independent force, often not responding to orders from Zagreb. Many government employees, mostly in police where commanding positions were mainly held by Serbs and Communists, lost their jobs. This was based on a decision that the civil service ethnic structure should correspond to their percentage in the entire population. On 25 July 1990, a Serbian Assembly was established in Srb, north of Knin. Jovan Rašković announced a referendum on "Serb sovereignty and autonomy" in Croatia in August 1990, which Tuđman labeled as illegal. A series of incidents followed in areas populated by ethnic Serbs, mostly around Knin, known as the Log Revolution. The revolt in Knin concentrated the Croatian government on the problem of the lack of weapons. The effects of the JNA's confiscation of the Territorial Defence supplies was partly undone by the new Defence Minister, Martin Špegelj, who bought weapons from Hungary. As it had no regular army, the government had focused on building up the police force. By January 1991 there were 18,500 policemen and by April 1991 around 39,000. On 22 December 1990, the Parliament of Croatia ratified the new constitution. The Serbs in Knin proclaimed the Serbian Autonomous Oblast of Krajina in municipalities of the regions of Northern Dalmatia and Lika. In December 1990 Tuđman and Slovenian President Milan Kučan presented their proposal on the restructuring of Yugoslavia on confederal grounds. Tuđman believed that a confederation of sovereign republics could accelerate the Croatian accession to the European Community. The leaders of the Yugoslav republics held many meetings in early 1991 to resolve the growing crisis. On 25 March 1991, Tuđman and Slobodan Milošević met at Karađorđevo, a meeting which became controversial due to claims that the two presidents discussed the partition of Bosnia and Herzegovina between Serbia and Croatia. However, the claims came from persons that were not present at the meeting and there is no record of this meeting that proves an existence of such an agreement, while Milošević did not behave subsequently as if he had an agreement with Tuđman. On 12 July 1991, Tuđman met with Izetbegović and Milošević in Split.
Соғыс жылдары
1 наурызда Пакрактағы қақтығыс болды, оның кезінде жергілікті серб полициясы қалалық полиция бөлімшесін басып алып, Пакракты Крайинаның бір бөлігі деп жариялады. Бұл Хорватия күштері мен ЮНА қолдаған Крайина көтерілісшілері арасындағы алғашқы ірі қақтығыстардың бірі болды. Ол жарақатсыз аяқталды және Хорватияның бақылауы қайта орнатылды. 31 наурызда Плитвице көлдерінде Хорватия полициясының конвойына шабуыл жасалды. 1991 жылдың көктеміне дейін Туджман, словениялық басшылықпен бірге, Югославия құрамындағы тәуелсіз мемлекеттердің конфедерациясы немесе одағы туралы компромистік шешімді қабылдауға дайын болды. Сербия басшылығы олардың ұсыныстарын қабылдамағаннан және қарулы провокациялар көбейгеннен кейін, Туджман Хорватияның толық тәуелсіздігі идеясын іске асыруға шешті. 1991 жылдың 25 сәуірінде Хорватия Парламенті 19 мамырда тәуелсіздік туралы референдум өткізу туралы шешім қабылдады. Хорват сербтері референдумды көбінесе бойкоттады. Дауыс беруге қатысу 83,56% құрады, оның ішінде 93,24% немесе 2 845 521 адам Хорватияның тәуелсіздігі үшін дауыс берді. Словения мен Хорватия 1991 жылдың 25 маусымында Югославиядан тәуелсіздік алды. Югославия тарапы оларды сепаратизммен айыптады. Федералды үкімет Словениядағы шекаралық өткізу пункттерін бақылауға алуды бұйырды, бұл он күндік соғысқа әкелді. Он күндік соғыс Бриони келісіміне қол қоюмен аяқталды, онда шешімді іске асыруға үш айлық мораторий енгізілді. 1991 жылдың басындағы қарулы инциденттер жаз бойы толыққанды соғысқа ұласты. Туджманның алғашқы жоспары Еуропалық қауымдастықтың қолдауын алу болды, бұл соғыстың басынан бастап Қорғаныс министрі Мартин Шпегель ұсынған ЮНА-мен тікелей қақтығыстан аулақ болуға бағытталған еді. Туджман Шпегельдің ұсынысын қабылдамады, өйткені ол Хорватияның халықаралық беделіне зиян келтіретініне және Хорватия армиясы мұндай әрекетке дайын емес болуы мүмкін екеніне күмән келтірді. 1991 жылдың қыркүйегінде құрылған Хорватия армиясының бар болғаны төрт бригадасы болды. Соғыс күшейген сайын Туджман Ұлттық бірлік үкіметін құрды, ол Парламенттегі көптеген кіші партиялардың өкілдерін, соның ішінде Рачанның Социал-демократиялық партиясын (СДП) біріктірді. Вуковарда қызыл қанды шайқастар болды, онда шамамен 1800 хорват жауынгері ЮНА-ның Славонияға ілгерілеуін тоқтатты. Вуковар екі тарап үшін де зор символдық маңызға ие болды. Ол болмаса, Сербияның шығыс Славониядағы аумақтық табыстарына қауіп төнер еді. Қаланың күтпеген қарсыласуы, әлдеқайда үлкен армияға қарсы, «Хорват Сталинграды» туралы әңгімелерге себеп болды. Хорватиялықтардың наразылығы мен жауап берудің кешігуі Туджманды әрекет етуге мәжбүр етті. Ол Хорватия Ұлттық гвардиясына ЮНА әскерлік базаларын қоршауға бұйырды, осылайша казарма шайқасы басталды. Туджман 1991 жылдың қыркүйегінде Гойко Шушакты жаңа Қорғаныс министрі етіп тағайындады. 1991 жылдың қазан айының басында ЮНА Хорватиядағы науқанын күшейтті. 5 қазанда Туджман бүкіл халықты сербтер басқарған ЮНА, серб жартылай әскери құрамалары мен серб күштерінің «Ұлы серб империализміне» қарсы жұмылдыруға және қорғануға шақырды. Екі күннен кейін Югославия әуе күштері Туджманның Месич пен Марковичпен кездесу кезінде Загребтегі Хорватия үкіметінің резиденциясы – Бански Двориді бомбалады, шабуылда ешкім зардап шекпеді. 8 қазанда Хорватия Парламенті Югославиямен барлық байланыстарды үзіп, тәуелсіздік жариялады. Туджман Косово басшылығынан сол жерде ЮНА-ға қарсы екінші майдан ашуды сұрады және қару-жарақпен көмектесуді ұсынды. Басшылық қарулы қақтығысқа қарсы шешім қабылдады, бірақ Хорватияның тәуелсіздігін қолдады және этникалық албандарды Югославия армиясінен дезертирлеуге шақырды. 1991 жылдың қарашасында Вуковар шайқасы аяқталды, қала қирады. 1991 жылдың соңына қарай ЮНА мен сербтің бейресми әскерлері Хорватия аумағының шамамен төрттен бір бөлігін басып алды. 1991 жылдың желтоқсанында Крайина автономиялық облысы өзін Серб Крайна Республикасы (СКР) деп жариялады. 1991 жылдың соңына дейін 16 атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды, олардың ешқайсысы бір күннен артыққа созылмады. 1991 жылдың 19 желтоқсанында Исландия мен Германия Хорватияның егемендігін мойындады. Көптеген сарапшылар Туджманның сол кездегі Германияның сыртқы істер министрі Ханс Дитрих Геншермен жақсы қарым-қатынасы осы шешімге үлкен әсер еткенін айтады. Хорватиядағы жауынгерлік 1992 жылдың қаңтарында Ванс жоспарына қол қойылған кезде біраз уақытқа тоқтады. Туджман БҰҰ бейбітшілік сақтаушыларының орналасуы Хорватияның халықаралық шекараларын бекітеді деп үміттенеді, бірақ Хорватиядағы әскери жағдай тұрақсыз болып қала берді.
On 1 March the Pakrac clash occurred when local Serb police seized the town's police station and declared Pakrac a part of SAO Krajina. It was one of the first larger clashes between Croat forces and the rebel SAO Krajina, supported by the JNA. It ended without casualties and with the restoration of Croatian control. On 31 March a Croatian police convoy was ambushed at the Plitvice Lakes. Until the spring of 1991 Tuđman, together with the Slovenian leadership, was ready to accept a compromise solution of a confederation or alliance of sovereign states within Yugoslavia. After the Serbian leadership rejected their proposals and armed provocations became more frequent, Tuđman decided to realize the idea of a complete Croatian independence. On 25 April 1991, the Croatian Parliament decided to hold an independence referendum on 19 May. Croatian Serbs largely boycotted the referendum. The turnout was 83.56%, of which 93.24% or 2,845,521 voted in favour of the independence of Croatia. Both Slovenia and Croatia declared independence from Yugoslavia on 25 June 1991. The Yugoslav side accused the two of secession. The federal government ordered the JNA to take control of border crossings in Slovenia, which led to the Ten Day War in which the JNA was routed. The Ten Day War ended with the signing of the Brioni Agreement, when a three month moratorium was placed on the implementation of the decision. The armed incidents of early 1991 escalated into an all out war over the summer. Tuđman's first plan was to win support from the European Community, avoiding the direct confrontation with the JNA that had been proposed by Martin Špegelj, the Minister of Defence, since the beginning of the conflict. Tuđman rejected Špegelj's proposal as it would be damaging on Croatia's international position and there were doubts that the Croatian army was ready for such an action. The emerging Croatian Army had only four brigades in September 1991. As the war escalated, Tuđman formed the National Unity Government which brought in members of most of the minor parties in the Parliament, including Račan's Social Democratic Party (SDP). Fierce fighting took place in Vukovar, where around 1,800 Croat fighters were blocking JNA's advance into Slavonia. Vukovar assumed enormous symbolic importance to both sides. Without it, Serbian territorial gains in eastern Slavonia were threatened. The unexpectedly fierce defence of the town against a much larger army inspired talk of a "Croatian Stalingrad". Increasing losses and complaints from the Croatian public for failing to hit back compelled Tuđman to act. He ordered the Croatian National Guard to surround JNA army bases, thus starting the Battle of the Barracks. Tuđman named Gojko Šušak the new Minister of Defence in September 1991. In early October 1991, the JNA intensified its campaign in Croatia. On 5 October, Tuđman made a speech in which he called upon the whole population to mobilize and defend against "Greater Serbian imperialism" pursued by the Serb led JNA, Serbian paramilitary formations, and rebel Serb forces. Two days later the Yugoslav Air Force bombed Banski Dvori, the seat of the Croatian Government in Zagreb, at the time when Tuđman had a meeting with Mesić and Marković, none of whom were injured in the attack. On 8 October the Croatian Parliament cut all remaining ties with Yugoslavia and declared independence. Tuđman asked the Kosovo leadership to open a second front there against the JNA and offered help in weapons. The leadership decided against armed conflict, but gave support to the independence of Croatia and called on ethnic Albanians to desert the Yugoslav army. In November 1991 the Battle of Vukovar ended that left the city devastated. The JNA and Serbian irregulars seized control of about a quarter of Croatia's territory by the end of 1991. In December 1991, the SAO Krajina proclaimed itself the Republic of Serbian Krajina (RSK). Until the end of 1991 sixteen ceasefires were signed, none of which lasted longer than a day. On 19 December 1991, Iceland and Germany recognized Croatia's sovereignty. Many observers believe Tuđman's good relationship with Hans Dietrich Genscher, Germany's foreign minister at the time, had much to do with this decision. Hostilities in Croatia ended for a time in January 1992 when the Vance plan was signed. Tuđman hoped that the deployment of UN peacekeepers would consolidate Croatia's international borders, but the military situation in Croatia itself remained unsettled.
Босния соғысы
Хорватиядағы соғыс тоқтап қалған кезде, Босния мен Герцеговинадағы жағдай нашарлады. ЮНА (JNA) аумағын Хорватияға қарсы шабуылдар үшін пайдаланды, бірақ Герцеговинаның хорваттар көпшілік тұратын бөлігіне шабуыл жасаудан аулақ болды. Туджман Босния мен Герцеговинаның Югославияның тарауынан аман қалуы мүмкін емес деп күмәнданды, бірақ егер ол Югославия федерациясының және сербтің ықпалынан тыс қалса, оның тұтастығын қолдады. Елдегі алғашқы хорваттардың қаза болуы 1991 жылғы қазан айында Равно ауылына ЮНА шабуыл жасап, қиратуы салдарынан болды. Бірнеше күннен кейін Босния президенті Алия Изетбегович телеарнада бейтараптық жариялап, "Бұл біздің соғысымыз емес" деді. Босния басшылығы бастапқыда Югославияның қалдық бөлігі болып қалуға ниет білдірді, бірақ кейін саясатын өзгертіп, тәуелсіздікке бағытталды. Хорват басшылығы хорваттар көпшілік тұратын аймақтарда ұйымдаса бастады және 1991 жылдың 18 қарашасында Герцег-Боснияның хорваттар қауымдастығын автономды хорват аумақтық бірлігі ретінде құрды. 1991 жылғы желтоқсанда Босниядағы HDZ басшылығымен болған кездесуде Туджман Босния өкілдері Югославияда қалу үшін жұмыс істеп жатыр деп ойлағандықтан Герцег-Боснияны Хорватияға қосу мүмкіндігін талқылады. Ол сондай-ақ HDZ BiH президенті Стьепан Клюичті Изетбеговичтің жағына шыққаны үшін сынады. 1992 жылғы ақпанда ол Босния мен Герцеговинадағы хорваттарды Боснияның тәуелсіздігі туралы алдағы референдумды қолдауға шақырды. 6 сәуірде Изетбегович тәуелсіздік жариялады, оны Хорватия дереу мойындады. Босния соғысының басында хорват-босниялық альянс құрылды, бірақ ол көбінесе келіспеушіліктерге толы болды. Хорватия үкіметі хорват және босниялық күштерді қаруландыруға көмектесті. 1992 жылғы 21 шілдеде Туджман мен Изетбегович достық және ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды, бұл екі армия арасындағы әскери ынтымақтастықтың негізін қалады. 1992 жылғы қыркүйекте олар Босния мен Герцеговинаның ішкі ұйымдастырылуына қатысты одан әрі келіссөздерді қамтитын ынтымақтастық туралы тағы екі келісімге қол қойды, бірақ Изетбегович әскери келісімге келіспеді. 1993 жылғы қаңтарда Туджман Босния мен Герцеговина үш ұлттың конфедеративтік одағы ретінде ғана өмір сүре алады деп мәлімдеді. Уақыт өте келе хорваттар мен босниялықтар арасындағы қарым-қатынас нашарлап, хорват-босния соғысына әкелді. Босния тарапы Туджман Босния мен Герцеговинаны бөлуді қалайды деп мәлімдеді, бұл көзқарас халықаралық қауымдастықта кеңінен қабылдана бастады. Бұл Туджман үшін Хорватияның мүдделерін қорғауды және Герцег-Боснияны қолдауды қиындатты. Конфликт күшейген сайын Хорватияның сыртқы саясаты төмендеді. 1993 жыл бойы халықаралық қауымдастық бірнеше бейбітшілік жоспарларын ұсынды. Туджман мен Герцег-Босния басшылығы олардың барлығын, соның ішінде 1993 жылғы қаңтардағы Ванс Оуэн жоспарын және 1993 жылғы шілдедегі Оуэн Столтенберг жоспарын қабылдады. Алайда, тұрақты атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілген жоқ. 1994 жылдың басында АҚШ соғыстарды шешуге белсенді түрде араласа бастады. Олар босниялық-хорват соғысының сербтерге көмектесуіне алаңдады және екі тарапқа соңғы бітімге қол қоюға қысым жасады. Соғыс 1994 жылғы наурызда Вашингтон келісіміне қол қоюмен аяқталды. 1994 жылғы маусымда Туджман Сараевоға Хорватия елшілігін ашу үшін сапар жасады. Ол Алия Изетбеговичпен кездесіп, Хорват-Мұсылман федерациясын құру және оның Хорватиямен мүмкін болатын конфедерациясын талқылады.
As the war in Croatia reached a stalemate, the situation in Bosnia and Herzegovina worsened. The JNA used its territory for offensives against Croatia, but avoided the Croat majority part of Herzegovina. Tuđman doubted that Bosnia and Herzegovina could survive the dissolution of Yugoslavia, but supported its integrity if it remained outside a Yugoslav federation and Serbian influence. The first Croat casualties in the country fell in October 1991 when the village of Ravno was attacked and destroyed by the JNA. Several days later Bosnian president Alija Izetbegović gave a televised proclamation of neutrality, stating that "this is not our war". The Bosniak leadership initially showed willingness to remain in a rump Yugoslavia, but later changed their policy and opted for independence. The Croat leadership started organizing themselves in Croat majority areas and on 18 November 1991 established the Croatian Community of Herzeg Bosnia as an autonomous Croat territorial unit. At a meeting in December 1991 with the HDZ BiH leadership Tuđman discussed the possibility of joining Herzeg Bosnia to Croatia as he thought that Bosnian representatives were working to remain in Yugoslavia. There he criticized HDZ BiH president Stjepan Kljujić for siding with Izetbegović. However, in February 1992 he encouraged Croats in Bosnia and Herzegovina to support the upcoming Bosnian independence referendum. Izetbegović declared the country's independence on 6 April that was immediately recognised by Croatia. At the beginning of the Bosnian war a Croat Bosniak alliance was formed, though it was often not harmonious. The Croatian government helped arm both Croat and Bosniak forces. On 21 July 1992, the Agreement on Friendship and Cooperation was signed by Tuđman and Izetbegović, establishing a military cooperation between the two armies. In September 1992 they signed two more agreements on cooperation and further negotiations regarding the internal organization of Bosnia and Herzegovina, though Izetbegović rejected a military pact. In January 1993 Tuđman said that Bosnia and Herzegovina can survive only as a confederal union of three nations. Over time, the relations between Croats and Bosniaks worsened, resulting in the Croat–Bosniak War. The Bosniak side claimed that Tuđman wanted to partition Bosnia and Herzegovina, a view that was increasingly accepted by the international community. This made it difficult for Tuđman to protect Croatia's interests and support Herzeg Bosnia. As the conflict escalated, Croatia's foreign policy reached a low point. Throughout 1993 several peace plans were proposed by the international community. Tuđman and the Herzeg Bosnia leadership accepted all of them, including the Vance Owen Plan in January 1993 and the Owen Stoltenberg in July 1993. However, no lasting ceasefire was agreed. In early 1994 the United States became increasingly involved in resolving the wars. They were concerned with the way the Croat Bosniak war helped the Serbs and put pressure on the two sides to sign a final truce. The war ended in March 1994 with the signing of the Washington Agreement. In June 1994 Tuđman visited Sarajevo to open the Croatian embassy there. He met with Alija Izetbegović and discussed the creation of the Croat Muslim Federation and its possible confederation with Croatia.
Хорватияда атысты тоқтату
Қиындықтарға қарамастан, хорват дипломатиясы келесі айларда мойындалуға қол жеткізді. Хорватия 1992 жылғы 15 қаңтарда Еуропалық қауымдастық тарапынан мойындалды және 22 мамырда Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі болды. 1992 жылғы сәуірде Вашингтон Хорватияны, Словенияны және Босния мен Герцеговинаны бірдей мойындады. Клинтон әкімшілігі билікке келгеннен бері Милошевичке қарсы қатаң позицияны тұрақты түрде қолдады, бұл саяси ұстаным көбінесе сол кездегі Мемлекеттік хатшы Мадлен Олбрайттың саясатына байланысты болды. 1992 жылғы мамырда Хорватия Қытаймен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Бір жылдан кейін Туджман бұрынғы Югославиядан Қытайға сапармен барған алғашқы президент болды. Соғыс туризмге, транзиттік тасымалға, инвестицияларға және т.б. зор қиратулар мен жанама зиян келтірді. Президент Туджман тікелей материалдық зиянның құны 20 миллиард доллардан асып түсетінін және Хорватия жүздеген мың қашқынды күтіп-ұстауға күніне 3 миллион доллар жұмсайтынын бағалады. 1992 жылғы қаңтардағы атысты тоқтату келісімі күшіне енгеннен кейін Хорватия бірте-бірте қалпына келді. Экономикалық белсенділік тұрақты түрде өсіп, РСК басшыларымен келіссөздер нәтиже бермеген кезде Қорғаныс министрі Гойко Шушак әскери шешімге дайындық үшін қару-жарақ жинауды бастады. Туджман 1992 жылғы тамыздағы президенттік сайлауда бірінші турда 57,8% дауыспен жеңіске жетті. Сонымен қатар, парламенттік сайлау өтті, оны да HDZ жеңіп алды. Науқан барысында Хорватиялық құқық партиясының радикалды оңшыл көшбасшысы Доброслав Парага серб күштеріне қарсы толыққанды соғыс жасамағаны үшін Туджманды хорват мүдделерін сатқандықпен айыптады. Туджман олардың усташ символдары қолданғаны үшін партиясын ықпалдан шығаруға тырысты, бұл Хорватияға қатысты шетелдік баспасөзde сынға ұшырады. Парага парламентте 5 орынға ие болды және президенттік сайлауда 5,4% дауыс алды. 1993 жылғы қаңтарда Хорватия армиясы Масленица операциясын бастады және Далмацияны Солтүстік Хорватиямен байланыстыратын маңызды Масленица көпіріне қайта бақылауды қамтамасыз етті. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі операцияны айыптағанмен, санкциялар салынбады. Бұл жеңіс Туджманға РСК және БҰҰ қатысты ішкі айыптауларға қарсы тұруға мүмкіндік берді. 1993 және 1994 жылдары РСК күштерімен қақтығыстарға қарамастан, экономиканың жалпы жағдайы айтарлықтай жақсарды және жұмыссыздық бірте-бірте төмендеді. 1993 жылғы 4 сәуірде Туджман Никица Валентичті премьер-министр етіп тағайындады. 1993 жылғы инфляцияны тұрақтандыруға бағытталған шаралар инфляцияны төмендетуге септігін тигізді. 1994 жылы Хорватиялық динар уақытша валюта ретінде енгізілген, оның орнына куна енгізілді. 1994 жылы ЖІӨ өсімі 5,9%-ға жетті.
Despite considerable difficulties, Croatian diplomacy managed to achieve recognition in the following months. Croatia was recognised by the European Community on 15 January 1992 and became a member of the United Nations on 22 May. In April 1992, Washington recognised Croatia, Slovenia, and Bosnia and Herzegovina simultaneously. Since the new Clinton administration came to power it had lobbied consistently for a hard line against Milošević, a political position often largely attributed to the policies of then Secretary of State Madeleine Albright. In May 1992 Croatia established diplomatic relations with China. A year later Tuđman was the first president from the former Yugoslavia to visit China. The war caused great destruction and indirect damage in tourism, transit traffic, investment, etc. President Tuđman estimated the cost of direct material damage at over $20 billion and that Croatia was spending $3 million daily on care for hundreds of thousands of refugees. When the ceasefire of January 1992 came into effect Croatia slowly recovered. As economic activity picked up steadily and negotiations with the leaders of RSK got nowhere, the Defence Minister, Gojko Šušak, started amassing weapons in preparation for a military solution. Tuđman won the presidential elections in August 1992 in the first round with 57.8% of the vote. Simultaneously, the parliamentary elections were held that were also won by HDZ. During the campaign, Dobroslav Paraga, the extreme right wing leader of the Croatian Party of Rights, accused Tuđman of betraying Croatian interests by not engaging in an all out war with Serbian forces. Tuđman tried to marginalize his party due to their use of Ustaše symbols, that brought criticism in the foreign press towards Croatia. Paraga won only 5 seats in the parliament and 5,4% of the vote in the presidential election. In January 1993 the Croatian Army launched Operation Maslenica and recaptured the vital Maslenica bridge linking Dalmatia with northern Croatia. Although the UN Security Council condemned the operation, there were no incurring sanctions. This victory enabled Tuđman to counter domestic accusations that he was weak in his dealings with RSK and the UN. Despite clashes with the RSK forces, during 1993 and 1994 the overall condition of the economy improved substantially and unemployment was gradually falling. On 4 April 1993 Tuđman appointed Nikica Valentić as prime minister. The anti inflationary stabilization steps in 1993 successfully lowered inflation. The Croatian dinar, that was introduced as a transitional currency, was replaced with the kuna in 1994. GDP growth reached 5.9% in 1994.
Соғыстың аяқталуы
1995 жылдың мамыр айында хорват армиясы 1992 жылдың қаңтарындағы атысты тоқтатудан бері РСК-ға қарсы үшінші операциясын – «Флэш» операциясын бастады және Батыс Славонияны жылдам қайтарып алды. Халықаралық дипломаттар Z 4 жоспарын жасады, ол РСК-нің Хорватияға қайта интеграциялануын ұсынды. РСК өз туын сақтап, өз президенті, парламенті, полициясы және жеке валютасы болады делінген. Туджман бұл ұсынысқа наразы болғанымен, РСК билігі оны толығымен қабылдамады. 1995 жылдың 22 шілдесінде Туджман мен Изетбегович «серб агрессиясына қарсы бірлескен қорғанысқа» екі тарапты да міндеттейтін Сплит келісіміне қол қойды. Туджман көп ұзамай сөзін іске асырып, ХВ және ХВО күштерінің бірлескен күштерімен «Жаз-95» операциясын бастады. Бұл күштер Батыс Босниядағы Гламоч және Босанско Грахово қалаларын басып алып, Книнді Серб Республикасы мен Югославиядан дерлік толық оқшаулады. 1995 жылдың 4 тамызында сағат 5:00-де Туджман РСК-ға шабуыл жасауға ресми рұқсат берді, бұл операция «Дауыл» деп аталды. Ол серб армиясын және Книндегі олардың жетекшілерін капитуляциялауға шақырды, сонымен бірге серб азаматтарын өз үйлерінде қалуға шақырды және олардың құқықтарына кепілдік берді. РСК-нің орталығы Книнге тікелей бару туралы шешім дұрыс болды және 5 тамызда, операцияның екінші күні, хорват күштері қалаға минимал шығындармен кірді. 8 тамыз таңында операция тиімді аяқталды, нәтижесінде 10 400 шаршы километр (4000 шаршы миль) аумақ Хорватияның бақылауына қайта келді. Шамамен 150 000 – 200 000 серб қашқан, ал қалған азаматтарға қатысты түрлі қылмыстар жасалған. АҚШ президенті Билл Клинтон «Хорватияның шабуылы бізге жылдам дипломатиялық шешімге жол ашады деп үміттенемін» деді. Батыс және Солтүстік Боснияда хорват және босниялық күштердің бірлескен шабуылы жүрді. Босниялық серб күштері жылдам аумақтарын жоғалтып, келіссөздерге мәжбүр болды. Огайо штатының Дейтон қаласында бейбіт келісім шарты бойынша келіссөздер өтті. Туджман Дейтон бейбіт келіссөздерінде РСК бақылауындағы Шығыс Славония мәселесін және оның Хорватияға бейбіт түрде қайтарылуын шешуге баса назар аударды. 1 қарашада ол Милошевичпен қызу пікірталас жүргізді, ол аймақтың басшылығына бақылауды мойындаудан бас тартты. Туджман Дейтон келісімін тоқтатуға және егер Славония бейбіт түрде қайта интеграцияланбаса, соғысты жалғастыруға дайын болды. Әскери жағдай оған артықшылық берді және Милошевич оның талабына келісті. Дейтон келісімі 1995 жылдың қараша айында жасалды. Туджман Босния мен Герцеговина және Сербия басшыларымен бірге оған қол қойды, бұл Босния соғысын аяқтады. 12 қарашада Шығыс Славония, Баранья және Батыс Сирмияны Хорватияға қайтару туралы жергілікті серб билігімен Ердут келісіміне қол қойылды, оған екі жылдық кезеңдік мерзім қарастырылды. Осылайша Хорватиядағы соғыс аяқталды. Хорватияда 1996 жылы жарияланған соғыс зардаптары туралы ресми деректерде 180 000 қираған тұрғын үй, Хорватия экономикасының 25% зардап шеккені және 27 миллиард АҚШ долларына бағаланған материалдық залал келгені көрсетілген. 150 000-ға жуық Кражина сербтерінің Хорватиядан кетуіне қатысты Туджман босқындардың «ақшаларын және кір жеңдерін жинауға уақыты болмағанын» айтты. Кейін ол генералдарына: «Біз серб мәселесін шештік, енді Хорватияда 12 пайыз серб болмайды», - деп мақтанды. «Егер олардың саны үш немесе бес пайыз болса, бұл Хорватия мемлекетіне қауіп төндірмейді».
In May 1995, the Croatian army launched Operation Flash, its third operation against RSK since the January 1992 ceasefire, and quickly recaptured western Slavonia. International diplomats drafted the Z 4 Plan, proposing the reintegration of the RSK into Croatia. RSK would keep its flag and have its own president, parliament, police and a separate currency. Although Tuđman was displeased with the proposal, RSK authorities rejected it outright. On 22 July 1995, Tuđman and Izetbegović signed the Split Agreement, binding both sides to a "joint defence against Serb aggression". Tuđman soon put his words into action and initiated Operation Summer '95, carried out by joint forces of HV and HVO. These forces overran the towns of Glamoč and Bosansko Grahovo in western Bosnia, virtually isolating Knin from Republika Srpska and FR Yugoslavia. At 5:00 a. m. on Friday, 4 August 1995, Tuđman publicly authorized the attack on RSK, codenamed Operation Storm. He called on the Serb army and their leadership in Knin to surrender, and at the same time called Serb civilians to remain in their homes, guaranteeing them their rights. The decision to head straight for Knin, the centre of RSK, paid off and by 10am on 5 August, on the second day of the operation, Croatian forces entered the city with minimal casualties. By the morning of 8 August the operation was effectively over, resulting in the restoration of Croatian control of 10,400 square kilometres (4,000 square miles) of territory. Around 150,000–200,000 Serbs fled and a variety of crimes were committed against the remaining civilians. United States President Bill Clinton said he was "hopeful that Croatia's offensive will turn out to be something that will give us an avenue to a quick diplomatic solution." A joint offensive of Croatian and Bosniak forces followed in western and northern Bosnia. Bosnian Serb forces quickly lost territory and were forced to negotiate. Talks regarding a peace treaty were held in Dayton, Ohio. Tuđman insisted on solving the question of RSK held eastern Slavonia and its peaceful return to Croatia at the Dayton peace talks. On 1 November he had a heated debate with Milošević, who denied control over the region's leadership. Tuđman was ready to hinder the Dayton agreement and continue the war if Slavonia was not peacefully reintegrated. The military situation gave him an upper hand and Milošević agreed on his request. The Dayton Agreement was drafted in November 1995. Tuđman was one of the signatories of it, along with the leaderships of Bosnia and Herzegovina and Serbia, that ended the Bosnian War. On 12 November the Erdut Agreement was signed with local Serb authorities regarding the return of Eastern Slavonia, Baranja and Western Syrmia to Croatia, with a two year transitional period. This ended the war in Croatia. Official figures on wartime damage published in Croatia in 1996 specify 180,000 destroyed housing units, 25% of the Croatian economy destroyed, and US$27 billion of material damage. Regarding the exodus of some 150,000 Krajina Serbs from Croatia, Tudjman remarked that the refugees left so fast that they "didn't even have time to collect their dirty currency and their dirty underwear". He later boasted to his generals: "We have resolved the Serbian question [t]here will never be 12 percent of Serbs" in Croatia. "If there are three or five per cent of them, that isn't a threat to the Croatian state".
Соғыстан кейінгі саясат
1995 жылы парламент сайлауы өтті, нәтижесінде ХДЗ парламенттегі 127 орынның 75-ін жеңіп алды. Туджман Златко Матешаны тәуелсіз Хорватияның алғашқы бейбіт үкіметін құрған 6-шы премьер-министр деп тағайындады. Сайлаулар Загребтегі жергілікті сайлаулармен бірге өткізілді, онда оппозициялық партиялар жеңіске жетті. Туджман Загреб қаласының әкіміне ұсынылған үміткерді ресми түрде бекітуден бас тартты, бұл Загреб дағдарысына әкеп соқты. 1996 жылы Загребте биліктегі партияға сын көзбен қараған «Радио 101» радиостанциясының эфирге тарату лицензиясын жоюға қарсы үлкен демонстрация өтті. Бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты кейбір халықаралық ұйымдар сын айтты. Атап айтқанда, Хорватияның саяси және сатирикалық апталық газет-журналы «Feral Tribune» бірнеше рет сотқа тартылып, үкімет шенеуніктері тарапынан қылмыстық айыптар қойылды, сондай-ақ порнографиялық басылымдарға арналған салық төлеуге міндеттелді. Хорватиядағы кейбір оппозициялық партиялар Туджманның Хорватияны еуропалықтандырудан гөрі «балқандануына» жауапты екенін және президенттік кезеңінде деспот сияқты әрекет еткенін айтты. Басқа партиялар, мысалы, Хорватиялық құқық партиясы, Туджманның Хорватия мемлекетін қорғауда жеткілікті радикалды болмағанын мәлімдеді. Хорватия 1996 жылдың 6 қарашасында Еуропа Кеңесіне мүше болды. 1997 жылдың 15 маусымында Туджман президент сайлауында 61,4% дауыс жинап, Здравко Томац пен Владо Готовацтан озып, екінші бес жылдық мерзімге қайта сайланды. Марина Матулович Дропулич 1997 жылғы жергілікті сайлауда жеңіске жетіп, Загреб дағдарысын ресми түрде аяқтады. 1998 жылдың қаңтар айында Шығыс Славония Хорватия құрамына қайта қосылды. 1998 жылдың ақпан айында Туджман HDZ төрағасы болып қайта сайланды. Жыл басында Загребте ірі кәсіби одақ наразылығы өтті, нәтижесінде үкімет сәуір айында қоғамдық жиналыстар мен демонстрацияларды реттейтін заң қабылдады. Соғыстан кейін Туджман нацистік әріптестердің Югославиядағы өлім маршында қаза тапқандардың мәйіттерін әкеліп, Ясеновацта жерлеуді ұсынды, бірақ кейін бұл идеядан бас тартты. Бұл идеяға усташа сарбаздарын, антифашист партизандарын және барлық азаматтарды бірге жерлеу кірді және ол генерал Франсиско Франконың Valle de los Caídos кешенінен шабыттанды. Бұрын ол хорват парламентіне усташ өкілі Винко Николичті тағайындаған еді, ал оның әкімшілігі бірнеше көшені усташ саясаткері Миле Будак атымен атады. 1998 жылы Туджман өзінің ұлттық келісім бағдарламасы Югославияның ыдырауы кезінде Хорватияда азаматтық соғыстың алдын алғанын мәлімдеді.
In 1995 parliamentary elections were held that resulted in a victory of HDZ with 75 out of 127 seats in the parliament. Tuđman named Zlatko Mateša the 6th prime minister, who formed the first peacetime government of independent Croatia. The elections were held in conjunction with local elections in Zagreb, which were won by the opposition parties. Tuđman refused to provide a formal confirmation to the proposed Mayor of Zagreb, which led to the Zagreb crisis. In 1996 a large demonstration was held in Zagreb in response to revoking broadcasting license to Radio 101, a radio station that was critical towards the ruling party. Treatment of the media brought criticism from some international organizations. Notably, the Feral Tribune, a weekly Croatian political and satirical newspaper magazine, was subjected to several lawsuits and criminal charges from government officials as well as being forced to pay a tax usually reserved for pornographic magazines. Some opposition parties in Croatia advocated the view that, far from Europeanising Croatia, Tuđman was responsible for its "Balkanisation" and that during his presidency, he acted like a despot. Other parties, for instance the Croatian Party of Rights, argued that Tuđman was not radical enough in his defence of the Croatian state. Croatia became a member of the Council of Europe on 6 November 1996. On 15 June 1997 Tuđman won the presidential elections with 61.4% of the votes, ahead of Zdravko Tomac and Vlado Gotovac, and was re elected to a second five year term. Marina Matulović Dropulić became the Mayor of Zagreb having won the 1997 local elections, which formally ended the Zagreb crisis. In January 1998 Eastern Slavonia was officially reintegrated into Croatia. In February 1998 Tuđman was re elected as President of HDZ. The beginning of the year was marked by a large syndical protest in Zagreb, due to which the government adopted legislation regulating public gatherings and demonstrations in April. After the war, Tuđman controversially suggested that the remains of those killed during the Yugoslav death march of Nazi collaborators be brought and laid to rest at Jasenovac, an idea he later abandoned. This idea included burying Ustaša troops, anti fascist Partisans and all civilians together and was inspired by General Francisco Franco's Valle de los Caídos. Previously he had appointed Ustache official Vinko Nikolic to the Croatian Parliament and his administration named multiple streets after Ustache politician Mile Budak. In 1998 Tuđman claimed that his program of national reconciliation had prevented a civil war in Croatia during the collapse of Yugoslavia.
Экономика
Макро тұрақтандыру бағдарламаларының нәтижесінде 1990 жылдардың басындағы ЖІӨ-нің теріс өсуі тоқтатылып, оң динамикаға көшті. Соғыстан кейінгі қайта құру шаралары өсімге қосымша түрткіс берді. Соғыс кезінде кейінге шегерілген тұтынушылық шығындар мен жеке сектор инвестициялары 1995–1997 жылдары экономикалық жағдайдың жақсаруына және өсуге үлкен үлес қосты. Хорватиядағы жекешелендіру 1991 жылы соғыс басталғанда жаңа ғана басталып үлгерген еді. Соғыс, әсіресе кіріс көзі болып табылатын туризм саласы инфрақұрылымға зор зиян келтірді, сондықтан нарықтық социалистік экономикадан еркін нарықтық экономикаға өту процесі баяу және тұрақсыз болды. Көптеген мемлекеттік компаниялар нарықтық бағадан төмен бағамен саяси байланысы бар тұлғаларға сатылғандықтан, халықтың мемлекетке деген сенімі төмендеді. Биліктегі партия кәсіпорындарды партиямен байланысы бар жеңілдік алған иелер тобына беруіне сынға ұшырады. Жекешелендірудің осы әдісі мемлекеттік меншіктің үлесінің артуына себеп болды, себебі сатылмаған акциялар мемлекеттік қорларға ауыстырылды. 1999 жылы ЖІӨ-дегі жеке сектордың үлесі 60%-ға жетті, бұл басқа бұрынғы социалистік елдермен салыстырғанда айтарлықтай төмен көрсеткіш. Ірі мемлекеттік компанияларды жекешелендіру соғыс кезінде және соғыс аяқталғаннан кейінгі жылдары дерлік тоқтатылды. Туджманның билігінің соңында Хорватияның ірі компанияларының шамамен 70%-ы әлі де мемлекеттік меншікте болды, оның ішінде су, электр энергиясы, мұнай, көлік, телекоммуникация және туризм салалары кірді. 1998 жылы қосылған құн салығы енгізілді және сол жылы орталық мемлекеттік бюджет профицитпен жабылды. 1998 жылдың соңында экономика рецессияға түскен кезде, 14 банк банкротқа ұшыраған банк дағдарысы тұтынушылық серпіліске тосқауыл қойды. Бірнеше жыл бойы сәтті макроэкономикалық тұрақтандыру саясаты, төмен инфляция және тұрақты валюта сақталғаннан кейін, экономистер фискалдық өзгерістердің жетіспеуі және мемлекеттің экономикадағы рөлінің кеңеюі 1990 жылдардың соңындағы құлдырауға әкелді және тұрақты экономикалық өсуге кедергі келтіретінін ескертті.
As a result of the macro stabilization programs, the negative growth of GDP during the early 1990s stopped and turned into a positive trend. Post war reconstruction activity provided another impetus to growth. Consumer spending and private sector investments, both of which were postponed during the war, contributed to improved economic conditions and growth in 1995–97. Privatization in Croatia had barely begun when war broke out in 1991. Infrastructure sustained massive damage from the war, especially the revenue rich tourism industry, and its transformation from a market socialist economy to a free market economy was thus slow and unsteady. Public mistrust rose when many state owned companies were sold to politically well connected at below market prices. The ruling party was criticised for transferring enterprises to a group of privileged owners connected to the party. The method of privatization contributed to the increase of state ownership because the unsold shares were transferred to state funds. In 1999 the private sector share in GDP reached 60%, which was significantly lower than in other former socialist countries. The privatization of large government owned companies was practically halted during the war and in the years immediately following the conclusion of peace. At the end of Tuđman's rule, roughly 70% of Croatia's major companies were still state owned, including water, electricity, oil, transportation, telecommunications, and tourism. Value added tax was introduced in 1998 and the central government budget was in surplus that year. The consumer boom was disrupted when the economy went into recession at the end of 1998, as a result of the bank crisis when 14 banks went bankrupt, After several years of successful macroeconomic stabilization policies, low inflation and a stable currency, economists warned that the lack of fiscal changes and the expanding role of the state in economy caused the decline in the late 1990s and were preventing a sustainable economic growth.
Сыртқы саясат
Мате Гранич 1993 жылдан бастап Туджман әкімшілігінің соңына дейін Сыртқы істер министрі болды. 1996 жылы ол ФР Югославиямен қарым-қатынасты қалыпқа келтіру туралы келісімге қол қойды. 1996 жылдың 9 қыркүйегінде Хорватия ФР Югославиямен дипломатиялық қатынастар орнатты. АҚШ аймақтағы бейбіт келісімге қол жеткізуде басты делдал болды және 1995 жылдан кейін де ықпалын сақтап тұрды. 1995 жылғы хорваттардың шабуылдары АҚШ-тан толыққанды қолдау алмады, бірақ олар Хорватияның аумақтық тұтастығын қамтамасыз етудегі талаптарын қолдады. Дегенмен, соғыстан кейінгі хорват-американдық қарым-қатынастар Туджман күткендей дамыған жоқ. Серб азшылықтарының құқықтары және Халықаралық қылмыстық трибуналмен (ХҚТ) ынтымақтастық негізгі мәселелер ретінде көтерілді, бұл 1996 жылдың соңында және 1997 жылы қарым-қатынастардың нашарлауына әкелді. Туджман бұл қысымға Ресей және Қытаймен жақындасу арқылы қарсы тұруға тырысты. 1996 жылдың қарашасында Ресей президенті Борис Ельцин оны антифашистік күреске қосқан үлесі үшін Жуков медалімен марапаттады. Вашингтон келісімінде қабылданған Хорватия мен Босния және Герцеговина арасындағы конфедерация іске аспады, ал хорват-босниялық федерациясы тек қағаз жүзінде ғана болды. 1996 жылдың тамызында Туджман мен Изетбегович Дейтон келісімін толыққанды жүзеге асыруға келісті. Герцег-Босния ай соңына дейін ресми түрде таратылуы тиіс еді. 1999 жылы Косовоға НАТО-ның әскери операциясы басталды. Туджман Хорватия экономикасы мен туризміне $1 миллиардқа жуық зиян келтіруі мүмкін екеніне алаңдаушылық білдірді. Бірақ үкімет НАТО-ны қолдап, НАТО ұшақтарына Хорватияның әуе кеңістігін пайдалануға рұқсат берді. Мамыр айында Туджман Косовоға БҰҰ бейбітшілік сақшыларын орналастыру мүмкіндігін айтты, бұл албандық босқындардың оралуына жағдай жасап, югослав әскерлерінің сербтер көпшілік тұратын Косовоның солтүстігіне қайтарылуына мүмкіндік береді деді.
Mate Granić was the Minister of Foreign Affairs from 1993 until the end of the Tuđman administration. In 1996 he signed an agreement on normalization of relations with FR Yugoslavia. On 9 September 1996 Croatia established diplomatic relations with FR Yugoslavia. The US was the main mediator in reaching a peace treaty in the region and continued to have most influence after 1995. The Croatian offensives in 1995 did not receive unambiguous supports from the US, but they supported Croatian demands for territorial integrity. However, the Croatian American relations after the war did not develop as Tuđman expected. Serb minority rights and cooperation with the ICTY were asserted as the main issues and they led to a deterioration of relations at the end of 1996 and during 1997. Tuđman tried to counter the pressure with closer relations with Russia and China. In November 1996 he received the Medal of Zhukov, awarded for contribution to the antifascist struggle, from Russian President Boris Yeltsin. A confederation between Croatia and Bosnia and Herzegovina, adopted under the Washington Agreement, was not accomplished, while the Croat Bosniak Federation acted only on paper. In August 1996 Tuđman and Izetbegović agreed to fully implement the Dayton agreement. Herzeg Bosnia was to be formally abolished by the end of the month. In 1999 the NATO intervention in Kosovo began. Tuđman expressed his concerns regarding the potential damage to Croatian economy and tourism, which was estimated at $1 billion. Still, the government expressed their support to NATO and granted permission to NATO planes to use Croatia's airspace. In May, Tuđman said that a possible solution is to deploy UN peacekeepers in Kosovo that would enable the return of Albanian refugees, while Yugoslav forces would retreat to Serb majority northern Kosovo.
Католик шіркеуімен қарым-қатынас
Хорватиялық шығыс католик діни қызметкері және Jutarnji list газетінің журналисі Живко Кустич, Туджманның Хорватиядағы шіркеудің рөлі туралы түсінігі Папа Иоанн Павел II-нің мақсаттарына қайшы екенін жазды. Сонымен қатар, Кустич Туджманның өте жас кезінен басқа уақытта шын мәнінде дінге сенгеніне күмәнданды. Туджман католик дінін қазіргі хорват ұлты үшін маңызды деп есептеді. 1992 жылы ант қабылдағанда ол "Тако ми Бог помогао!" деген сөзді қосты, ол кезде бұл сөз ресми мәтінге кірмеген еді. 1997 жылы ол бұл сөзді ресми антқа енгізді.
Živko Kustić, a Croatian Eastern Catholic priest and journalist for Jutarnji list, wrote that Tuđman's perception of the church's role in Croatia was contradictory to the goals of Pope John Paul II. Moreover, Kustić expressed doubt that Tuđman had ever been truly religious except when he was very young. Tuđman considered the Catholic religion to be important for the modern Croatian nation. When taking the oath in 1992 he added sentence "Tako mi Bog pomogao!" which was not then part of the official text. In 1997, he officially included the sentence in the oath.
Денсаулыққа байланысты проблемалар мен өлім
1993 жылы Туджманға қатерлі ісік диагнозы қойылды. 1990 жылдардың соңына қарай оның денсаулығы нашарлап, күйзелді. 1999 жылдың 1 қарашасында ол соңғы рет көпшілік алдына шықты. Ауруханада жатқанда оппозициялық партиялар үкіметтегі HDZ-ді Туджманның бұрыннан қаза болғанын жасырғаны және 2000 жылғы қаңтардағы жалпы сайлауда көбірек орын жеңіп алу үшін оның өлімін құпия ұстап отырғаны үшін айыптады. Туджманның қазасы 1999 жылдың 10 желтоқсанында ресми түрде жарияланды. Оның Загреб соборында дүркіреп өткен жобасы болды және ол Мирогой зиратына жерленді.
Tuđman was diagnosed with cancer in 1993. His general health had deteriorated by the late 1990s. On 1 November 1999 he appeared in public for the last time. While being hospitalized opposition parties accused the ruling HDZ of hiding the fact that Tuđman was already dead and that the authorities were keeping his death secret in order to win more seats in the upcoming January 2000 general election. Tuđman's death was officially declared on 10 December 1999. He had a funeral Mass in Zagreb's Cathedral and was buried in Mirogoj Cemetery.
Вровник
Туджманға 1995 жылғы 22 наурызда Хорватия Парламенті Хорватияның Бас қолбасшысы немесе "Врховник" әскери шенін берді. Бұл Хорватия Қарулы Күштеріндегі ең жоғары құрметті атақ және маршал дәрежесімен теңестірілді. Туджман бұл шенді алған жалғыз адам болды және өмірінің соңына дейін сақтап қалды. Аталған шенге арналған форманың Иосип Броз Титоның формасымен үлгіленген деген мәлімет бар, себебі Туджман Югославия Халық Армиясының белгілі генерал-майоры болған. Аталған шен 2002 жылы жойылды.
Tuđman was conferred by the Croatian Parliament the military rank of Supreme commander of Croatia, or 'Vrhovnik' on 22 March 1995. It was the highest honorific title in the Croatian Armed Forces and equivalent to Marshal. Tuđman was the only person to ever hold this rank. He held it until his death. The uniform for this position allegedly was modeled on the uniform of Josip Broz Tito as Tuđman was a dedicated Major General of the Yugoslav People's Army. The title was eventually abolished in 2002.
ЕО-ның Қылмыстық соты
1993 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы бұрынғы Югославияға қатысты Халықаралық қылмыстық трибуналын (ХҚТ) құрды. Хорватия үкіметі ХҚТ-мен ынтымақтастық туралы заң қабылдағанымен, 1997 жылдан бастап ХҚТ пен Хорватия арасындағы қарым-қатынас нашарлады. 1999 жылы Туджман ХҚТ жұмысын сынап, ал ХҚТ бас прокуроры Луиза Арбур Хорватияның Трибуналмен ынтымақтастығына наразылық білдірді. Туджманның өмірлік кезеңінде ХҚТ-ның алғашқы бас прокурорлары Ричард Голдстоун мен Арбур оны қудалауды қарастырмаған. 2002 жылы жаңа ХҚТ прокуроры Карла дель Понте сұхбатында 1999 жылы қайтыс болмағанда Туджманға айып тағар еді деді. Трибуналдың аға прокуроры Грэм Блевитт AFP ақпарат агенттігіне «Егер президент Туджман тірі болса, оны айыптауға жеткілікті дәлелдер болар еді» деп мәлімдеді. 2000 жылы британдық Channel 4 телеарнасы Франьо Туджманның аудиожазбалары туралы хабар таратты, онда ол Дейтон келісімінен кейін Босния мен Герцеговинаны сербтермен бөлісу туралы сөйлеген. Олар сол кездегі Хорватия президенті Стьепан Месич оларға 17 000 транскрипт бергенін мәлімдеді. Туджманнан кейін Хорватия президенті болған Месич және оның кеңсесі британдық журналистерге ешқандай транскрипт бермегенін және бұл хабардың «ақиқаттан алыс, сенсациялық оқиға» екенін айтты. Готовина ісін қарағанда, бірінші инстанциядағы үкімде Сот палатасы Туджманды Серб Крайинасы аумағынан серб азаматтарын тұрақты түрде шығарып, оны хорваттармен қайта қоныстандыруды мақсат еткен бірлескен қылмыстық әрекетке қатысушы деп таныды. 2012 жылдың қараша айында ХҚТ апелляциялық соты Младен Маркач пен Анте Готовинаның айыптарын жоққа шығарды, екі бұрынғы генералдың кінәсін жоққа шығарды және хорват басшылығының серб азшылығын депортациялауды жоспарламағанын және бірлескен қылмыстық әрекет болмағанын мәлімдеді. 2013 жылдың мамырында ХҚТ Prlić ісі бойынша бірінші инстанциядағы үкімде Туджман, Бобетько және Шушак Босния мен Герцеговинаның хорват емес халқына қарсы бірлескен қылмыстық әрекетке қатысқан деп тапты. Ол көпшілік дауыспен оның мақсаты Герцеговина Боснияны Хорватияға қосып алу екендігін анықтады. Сот төрағасы Жан-Клод Антоанетти жеке пікір білдіріп, бірлескен қылмыстық әрекет ұғымын жоққа шығарды және Туджманның Босния мен Герцеговинаға қатысты жоспарлары халықаралық қауымдастықтың ұстанымына қайшы келмейтінін айтты. 2016 жылдың 19 шілдесінде Апелляциялық палата «Сот палатасы [Туджман, Шушак және Бобетьконың] бірлескен қылмыстық әрекетке қатысуына қатысты нақты қорытынды жасаған жоқ және оларды ешқандай қылмысқа кінәлі деп таба алмады» деп мәлімдеді. 2017 жылдың 29 қарашасында Туджманға ешқандай қылмыс тағайындалмай, Апелляциялық палата Герцеговина Босниясы және HVO басшыларының алты адамның айыптауларын күшінде қалдырды және ол олардың «бұрынғы шекараларды қайта құру және хорват халқының бірігуіне көмектесу үшін хорват ұйымын құру» жөніндегі бірлескен қылмыстық әрекетін бөліскенін мәлімдеді, бұл босниялық мұсылмандарды этникалық тазарту арқылы жүзеге асырылатын еді.
The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) was established by the United Nations in 1993. Although the Croatian government passed a law on cooperation with the ICTY, since 1997 relations between ICTY and Croatia worsened. Tuđman criticized the work of ICTY in 1999, while ICTY's chief prosecutor Louise Arbour expressed her dissatisfaction with Croatia's cooperation with the Tribunal. During Tuđman's life, neither Richard Goldstone nor Arbour, ICTY's first chief prosecutors, reportedly considered indicting him. In 2002 the new ICTY prosecutor, Carla del Ponte, said in an interview that she would have indicted Tuđman had he not died in 1999. Graham Blewitt, a senior Tribunal prosecutor, told the AFP wire service that "There would have been sufficient evidence to indict president Tuđman had he still been alive". In 2000, British Channel 4 television broadcast a report about the tape recordings of Franjo Tuđman in which he allegedly spoke about the partition of Bosnia and Herzegovina with the Serbs after the Dayton Agreement. They claimed that the then Croatian President Stjepan Mesić gave them access to 17,000 transcripts. Mesić, who succeeded Tuđman as president of Croatia, and his Office denied giving any transcripts to British journalists and called the report a "sensationalistic story that has nothing to do with the truth". At the trial of Gotovina, in a first degree verdict, the Trial Chamber found Tuđman to have been a key participant in a joint criminal enterprise, the purpose of which was to permanently remove the Serb civilian population from the territory of Republic of Serbian Krajina and repopulate it with Croats. In November 2012, an ICTY appeal court overturned the convictions of Mladen Markač and Ante Gotovina, acquitted the two former generals and concluded that there was no planned deportation of the Serbian minority and no joint criminal enterprise by the Croatian leadership. In May 2013, the ICTY, in a first instance verdict in the trial of Prlić et al., found that Tuđman, Bobetko and Šušak took part in the joint criminal enterprise against the non Croat population of Bosnia and Herzegovina. It ruled, by a majority, that the purpose of it was to de facto join Herzeg Bosnia to Croatia. Judge Jean Claude Antoanetti, the presiding judge in the trial, issued a separate opinion in which he contested the notion of a joint criminal enterprise and said that Tuđman's plans regarding Bosnia and Herzegovina were not in contradiction with the stance of the international community. On 19 July 2016 the Appeals Chamber in the case announced that the "Trial Chamber made no explicit findings concerning [Tudjman's, Šušak's and Bobetko's] participation in the JCE and did not find [them] guilty of any crimes." On 29 November 2017, without attributing any crimes to Tuđman, the Appeals Chamber in the case upheld the convictions of six Herzeg Bosnia and HVO leaders and concluded that he shared their joint criminal enterprise of "setting up a Croatian entity that reconstituted earlier borders and that facilitated the reunification of the Croatian people" which would be done through the ethnic cleansing of Bosnian Muslims.
Туджман тарихшы ретінде
Туджманның тарихшы ретінде формалды академиялық білімі болған жоқ. Ол тарихқа марксистік ғалым және хорват заңгері ретінде қарады. Ол тарихты әрқашан қоғамды қалыптастыру құралы деп есептеді. Оның 2000 беттен астам көлемді "Хорватия монархиялық Югославияда" еңбегі кейбір хорват университеттерінде осы кезеңдегі хорват тарихы бойынша оқу материалы ретінде пайдаланылады. Оның ұлттық мәселе туралы "Еуропадағы қазіргі ұлттық мәселе" және "Тағдырлы тарихтар" атты қысқаша зерттемелері еуропалық кеңістікте шешілмеген ұлттық және этникалық даулар, өзін-өзі анықтау және ұлттық мемлекеттер құру туралы маңызды эсселер болып саналады.
Tuđman did not have a formal academic education as historian. He approached history as a Marxist scholar and Croatian attorney. He always regarded history as a means of forming society. His voluminous, more than 2,000 pages long, Hrvatska u monarhističkoj Jugoslaviji , has come to be assigned as reading material concerning this period of Croatian history at some Croatian universities. His shorter treatises on national question, Nacionalno pitanje u suvremenoj Europi and Usudbene povijestice are still well regarded essays on unresolved national and ethnic disputes, self determination and creation of nation states in the European milieu.
Соғыстың қорқыныштары
1989 жылы Туджман Bespuća povijesne zbiljnosti (Ағылшын тіліндегі аударма: Тарихи шындықтың шұраты) атты еңбегін жариялады, ол 1996 жылы ағылшын тілінде Horrors of War: Historical Reality and Philosophy деп жарияланды. Югослав үкіметінің бағалауынша, Ясеновац құрбандарының саны 600 000 мен 700 000 аралығында болды, ал кейбір серб тарихшылары тіпті бір миллион құрбанды болжады; екі топтағы да сандар көбірек бағаланды. Туджман Ясеновацты хорваттарға ұжымдық кінә тағу және хорват ұлтшылдығының «геноцидтік сипатын» дәлелдеу үшін пайдаланылатынын сезінді. Югослав соғыстарынан бұрын құрбандар саны туралы соңғы маңызды зерттеуді хорват экономисі Владимир Жерявич пен серб зерттеушісі Боголюб Кочович жүргізді. Жерявич пен Кочович Ясеновацта 83 000 адам қаза тапқанын анықтады, әрқайсысы әртүрлі статистикалық әдістерді қолданды. 1964 жылы жасалған югослав тізімінде 59 589 құрбан (барлық ұлттан) аты-жөнімен тіркелді. Туджман кітабында, бұрынғы зерттеулерге сүйене отырып, Ясеновац лагеріндегі құрбандардың жалпы саны (сербтер, еврейлер, цығандар, хорваттар және басқалар) 30 000 мен 40 000 аралығында болғанын болжады. Ол құрбандарды «цығандар, еврейлер және сербтер, тіпті хорваттар» деп тізімдеді, өлім-жітімнің дәстүрлі ретін өзгертті, соның салдарынан сербтерге қарағанда цығандар мен еврейлер көбірек өлтірілгенін көрсетеді. Туджман лагерьті «жұмыс лагері» ретінде ұйымдастырылғанын атап өтті. «Соғыстың қорқыныштары» еңбегінде Туджман Холокост кезінде алты миллион емес, 900 мың еврей қаза тапқанын мәлімдеді. Соғыс статистикасы мәселесінен басқа, Туджманның кітабында тарихтағы еврейлердің рөлі туралы көптеген оқырмандардың қарапайым және жақындықсыз деп тапқан көзқарастары бар. Кейбіреулер оны антисемиттік деп сипаттады. Туджман еврей халқының жағдайы туралы пікірлерін Хорватияның бұрынғы коммунисі Анте Чилиганың естеліктеріне негіздеді, ол өзінің бір жарым жылдық қамауда болған кезінде Ясеновацтағы тәжірибесін баяндады. Бұл оқиғалар оның «Sam kroz Europu u ratu» (1939–1945) атты кітабында жазылған, онда еврей тұтқындарының мінез-құлқының жағымсыз суреті бейнеленген, олардың кландық және этноцентристік екендігіне баса назар аударылған. Чилига еврейлердің Ясеновацта ерекше жағдайға ие болғанын және шын мәнінде, Туджман қорытындылағандай, «1944 жылға дейін лагерьдегі тұтқындарды басқаруды өз қолында ұстады, өйткені Павеличтің партиясы бастапқыда филосемит болған». Туджман Ясеновацтағы тұтқындардың көпшілігінің Усташа емес, жою процесін басқарған еврейлердің қолынан қаза тапқанын қосты. 1996 жылы жарық көрген ағылшын тіліндегі нұсқадағы проблемалық бөлімдер кейіннен өңделді, бірақ хорват, француз және неміс тілдеріндегі нұсқаларында сақталды.
In 1989 Tuđman published Bespuća povijesne zbiljnosti (Literal English translation:Wastelands of historical reality) which was published in English in 1996 as Horrors of War: Historical Reality and Philosophy. The Yugoslav government's estimates put the number of Jasenovac victims between 600,000 and 700,000 while some Serbian historians even suggested up to one million victims; both sets of numbers which were exaggerated. Tuđman felt that Jasenovac was being used to impose a collective guilt on Croats and to prove "the genocidal nature" of Croatian nationalism. The last serious research of victim numbers before the Yugoslav wars was conducted by Croatian economist Vladimir Žerjavić and Serbian researcher Bogoljub Kočović. Both Žerjavić and Kočović arrived at a figure of 83,000 deaths in Jasenovac, each using different statistical methods. 59,589 victims (of all nationalities) were identified by name in a Yugoslav name list that was made in 1964. In his book Tuđman had estimated, relying on some earlier investigations, that the total number of victims in the Jasenovac camp (Serbs, Jews, Gypsies, Croats, and others) was somewhere between 30,000 and 40,000. He listed the victims as "Gypsies, Jews and Serbs, and even Croatians", reversing the conventional order of deaths to imply that more Gypsies and Jews were killed than Serbs. Tuđman emphasized that the camp was organised as a "work camp". In Horrors of War, Tuđman asserted that 900,000 Jews perished in the Holocaust instead of six million. Aside from the war statistics issue, Tuđman's book contained views on the Jewish role in history that many readers found simplistic and profoundly biased. Some have described it as anti semitic. Tuđman based his views on the Jewish condition on the memoirs of a Croatian former Communist Ante Ciliga, who described his experiences at Jasenovac during a year and a half of his incarceration. These are recorded in his book, Sam kroz Europu u ratu (1939–1945), paint an unfavorable picture of his Jewish inmates' behavior, emphasizing their alleged clannishness and ethnocentrism. Ciliga claimed Jews had held a privileged position in Jasenovac and actually, as Tuđman concludes, "held in their hands the inmates management of the camp up to 1944 [because] in its origins Pavelić's party was philo Semitic". Tuđman added that most prisoners at Jasenovac perished at the hands of Jews, who controlled the liquidation process, and not the Ustaše. The problematic passages were subsequently edited out in the English version published in 1996, but kept in the Croatian, French and German versions.
Мұра
Туджманның жақтастары оған тәуелсіз Хорватияның негізін қалауда және елді коммунизмнен алыстатуға көмектескендігін жатқызады. Оның елдің тәуелсіздігіне қосқан үлесі үшін оны кейде "елдің әкесі" деп атайды. Оның мұрасы Хорватияның көптеген аймақтарында, сондай-ақ Босния мен Герцеговинаның хорваттар көпшілік тұратын бөліктерінде әлі де күшті; кейбір қалаларда оның атымен мектептер, алаңдар және көшелер аталған, ал ескерткіштер орнатылған. 2006 жылдың желтоқсанында Загребтің Черномерец ауданындағы Илица көшесіне жақын үлкен алаң оның құрметіне аталды. 2015 жылдың маусым айында Теңіз істері, көлік және инфрақұрылым министрі Синиша Хаждаш Дончич жаңартылған және жаңартылған Загреб халықаралық әуежайына Туджманның есімі берілетінін мәлімдеді. Оның президенттік қызметі кейбір сарапшылар тарапынан авторитарлық деп сынға алынды.
Tuđman is credited by his supporters with creating the basis for an independent Croatia, and helping the country move away from communism. He is sometimes given the title "father of the country" for his role in achieving the country's independence. His legacy is still strong in many parts of Croatia as well as in parts of Bosnia and Herzegovina with Croatian majorities; there are schools, squares and streets in some cities named after him, and statues have been erected. In December 2006, a large square near Ilica Street in the Črnomerec section of Zagreb was named after him. In June 2015 Siniša Hajdaš Dončić, Minister of Maritime Affairs Transport and Infrastructure, said that the reconstructed and upgraded Zagreb International Airport will be named after Tuđman. His tenure as president was criticized as authoritarian by some observers.