Янез Дрновшек: Югославия мен Словенияның саяси қайраткері

Кіріспе

Словенияның бұрынғы президенті және премьер-министрі Янез Дрношек (17 мамыр 1950 – 23 ақпан 2008) – словениялық либерал саясаткер, Югославия Президенттігінің төрағасы (1989–1990), Словенияның премьер-министрі (1992–2002, 2000 жылы қысқа үзіліспен) және Словения президенті (2002–2007).

Жастық шағы мен мансабының алғашқы жылдары

Дрновшек Цельеде дүниеге келді және Загорье об Сави муниципалитеті Кисовец кішкентай қаласында өсті, оның әкесі Виктор (1923–2006) жергілікті шахта бастығы, ал анасы Сильва (1921–1978) үй шаруасымен айналысты. Дрновшек 1973 жылы Любляна университетін экономика мамандығы бойынша бітірді. Осы аралықта ол Ле-Хавр банкінде стажер болып жұмыс істеді. 1975 жылы, 25 жасында, ол құрылыс компаниясы SGP Beton Zagorje-дің қаржы директоры болды. Екі жылдан кейін ол бір жыл бойы Каирдегі Югославия елшілігінде экономикалық кеңесші қызметін атқарды. 1981 жылы магистрлік диссертациясын, ал 1986 жылы Марибор университетінің Экономика және бизнес факультетінде докторлық диссертациясын қорғады. 1983 жылы ол Словенияның орталық бөлігіндегі Орталық Сава аңғарындағы Любляна банкінің жергілікті бөлімшесінің басшысы болды. 1986 жылы ол Словения Республикасы Ассамблеясының (парламент) және Югославия парламентінің Республикалар мен провинциялар палатасының делегаты болып сайланды.

Югослав төрағалығының мүшелері

1989 жылы Югославияның ұжымдық төрағалығындағы словен өкілі Стане Доланк зейнеткерлікке шықты. Словения Коммунистік партиясы алдағы демократиялануды ескере отырып, бұл лауазымға екі кандидат арасында сайлау ұйымдастыруға шешім қабылдады. Ол кезде жұртшылыққа көп таныс емес Дрновшек, партияның қолдаған кандидаты Марко Булцты жеңіп шықты. Басқа Югославия республикаларының коммунистік басшылығы ұжымдық төрағалыққа өкілді таңдаудың осы жаңа тәсілімен келіспеді, сондықтан Словения Республикасы Парламенті сайлау қорытындысын бекітуге мәжбүр болды. Дрновшек 1989–1990 жылдары ұжымдық төрағалық төрағасы қызметін атқарды. Президенттік төрағасы болған кезеңде ол одақтаспау қозғалысының төрағасы және Югославия халық армиясының бас қолбасшысы болды. Одақтаспау қозғалысының төрағасы ретінде Дрновшек Белградта өткен Тоғызыншы саммитті словен тілінде сөз сөйлеу арқылы ашты. Коммунистік үкіметтің соңына дейін ол Коммунистік партияның белсенді мүшесі болды. Словенияда демократиялық өзгерістерден кейін ел Югославиядан бөлініп шықты. Онкүндік соғыстан кейін Дрновшек ұжымдық төрағалықтағы өкілеттігін Бриони келісімін жасасуға және Югославия армиясының Словениядан бейбіт түрде шығуына келісуге жәрдемдесу үшін пайдаланды.

Словенияның премьер-министрі

1992 жылы DEMOS коалициясындағы үкіметтік дағдарыстан кейін, 1990 жылы Словениядағы алғашқы демократиялық сайлауда жеңіске жетіп, елді тәуелсіздікке бастаған Дрношек тәуелсіз Словенияның екінші премьер-министрі болды. Ол ықпалдастық үміткер ретінде және экономикалық саясат бойынша сарапшы ретінде таңдалды. Оның көппартиялық үкіметін таратылған DEMOS коалициясының сол және орталық қанаттары (Словенияның Социал-демократиялық партиясы, Демократиялық партия және Словенияның Жасылдар партиясы) және бұрынғы коммунистік режимнің ұйымдарынан туындаған үш партия (Либералды демократиялық партия, Демократиялық реформалар партиясы және Словенияның Социалистік партиясы) қолдады. Біраз уақыттан кейін Дрношек Словенияның Социалистік жастар одағының (Zveza socialistične mladine Slovenije – ZSMS) заңды мұрагері, Словения Коммунистік партиясының жастар фракциясының президенті болып сайланды. 1992 жылы Дрношек басшылығындағы Либералды демократиялық партия парламенттік сайлауда жеңіске жетті, бірақ дауыс берушілердің үлкен бөлінуіне байланысты тұрақты үкімет құру үшін басқа партиялармен одақтасуға мәжбүр болды. Саяси жағдайы тұрақсыз болғанына қарамастан (1994 жылы Словенияның Социал-демократиялық партиясы коалициядан шықты), партия 1996 жылы дауыс жинап, үкіметтегі ең ірі партия болып қала берді. Дегенмен, Дрношек Словения Ұлттық партиясымен одақтасуға тырысқаннан кейін үшінші мерзімге қиындықпен қол жеткізді. 1997 жылы Словенияның Либералды демократиясы популистік Словения Халық партиясымен коалициялық үкімет құрды, бұл Дрношекке үшінші мерзімге қызмет етуге мүмкіндік берді. Ол 2000 жылдың мамырына дейін үкімет басқарды, содан кейін Словения Халық партиясымен келіспеушіліктерге байланысты қызметтен кетті. Жарты жылдан кейін оппозицияда болғаннан кейін, Дрношек 2000 жылдың күзінде партиясы парламенттік сайлауда айқын жеңіске жеткен соң қайтадан билікке оралды. Дрношек үкіметтері Словенияның саяси және экономикалық жаңғыртуына жетекшілік етті. Ол Словенияның саудасын ескі Югославияның қираған қалдықтарынан Батысқа қайта бағыттау және тиімсіз коммунистік дәуірдегі бизнес үлгісін нарыққа негізделген механизмдермен алмастыру сияқты екі маңызды міндетті сәтті шешті. 1990 жылдардың көп бөлігінде көбінесе авторитарлық президенттер басқарған бұрынғы бес Югослав республикаларынан өзгеше, Дрношек премьер-министр болған Словения федерацияның ыдырауынан кейін жұмыс істейтін парламенттік демократия ретінде тез арада пайда болды. Дрношектің саяси стратегиясы партиялар арасындағы идеологиялық және бағдарламалық айырмашылықтарды еске алмай, кең коалициялар құруға бағытталды. Шығыс Еуропаның басқа бұрынғы коммунистік елдерінен айырмашылығы, Дрношек үкіметтері Словенияда жүргізген экономикалық және әлеуметтік трансформация біртіндеп жүзеге асырылды. Дрношек Словенияның Еуропалық Одаққа және НАТО-ға кіруін ынтамен қолдады және Словенияның осы екі ұйымға мүше болуына үлкен үлес қосты. Премьер-министр ретінде ол сыртқы саясат мәселелеріне белсенді қатысты. 2001 жылдың 16 маусымында ол АҚШ президенті Джордж Буш пен Ресей президенті Владимир Путиннің Брдо при Краньюдағы Жоғарғы Карниолалық эстатеде өткен алғашқы кездесуін ұйымдастыруға көмектесті. 2002 жылы ол Словения президенті лауазымына үміткер болып, екінші турда оңшыл үміткер Барбара Брезигарды жеңіп сайланды.

In 1992, after a Government crisis in the DEMOS coalition, which had won the first democratic elections in Slovenia in 1990 and led the country to independence, Drnovšek became the second Prime Minister of independent Slovenia. He was chosen as a compromise candidate and an expert in economic policy. His bi partisan government was supported both by the left and centrist wing of the dissolved DEMOS coalition (the Social Democratic Party of Slovenia, the Democratic Party and the Greens of Slovenia) and by three parties that derived from organizations of the former Communist regime (the Liberal Democratic Party, the Party of Democratic Reform and the Socialist Party of Slovenia). Shortly afterwards, Drnovšek was elected president of the Liberal Democratic Party (Liberalno demokratska stranka – LDS), the legal successor of the Association of Socialist Youth of Slovenia (Zveza socialistične mladine Slovenije – ZSMS), the youth fraction of the Communist Party of Slovenia. In 1992, the Liberal Democratic Party under Drnovšek's leadership won the parliamentary elections, but due to a high fragmentation of the popular vote had to ally itself with other parties in order to form a stable government. Despite a politically turbulent mandate (in 1994, the Social Democratic Party of Slovenia left the coalition), the Party gained votes in 1996, remaining the largest party in the government. Nevertheless, Drnovšek barely secured himself a third term in office after a failed attempt to ally himself with the Slovenian National Party. In 1997, the Liberal Democracy of Slovenia formed a coalition government with the populist Slovenian People's Party which finally enabled Drnovšek to serve a third term in office. He headed the government until May 2000, when he stepped down due to disagreements with the Slovenian People's Party. After less than six months in opposition, Drnovšek returned to power in the autumn of 2000, after his party gained a clear victory in the parliamentary elections. Drnovšek's governments guided Slovenia's political and economic reconstruction. He successfully tackled the twin tasks of reorienting Slovenia's trade away from the wreckage of the old Yugoslavia towards the West and replacing the ineffective Communist era business model with more market based mechanisms. Unlike the other five former Yugoslav republics which were run for much of the 1990s by frequently authoritarian presidents, Slovenia under Drnovšek's premiership quickly emerged from the break up of the federation as a functioning parliamentary democracy. Drnovšek's political strategy was concentrated on broad coalitions, transcending ideological and programmatic divisions between parties. Contrary to some other former Communist countries in Eastern Europe, the economic and social transformation in Slovenia pursued by Drnovšek's governments followed a gradualist approach. Drnovšek was a staunch supporter of Slovenia's entry in the European Union and NATO and was largely responsible for Slovenia's successful bid for membership in both of those organizations. As Prime minister, he was frequently active on foreign policy issues. On 16 June 2001, he helped to arrange the first meeting of the U. S. President George W. Bush with the Russian President Vladimir Putin, which was held in the Upper Carniolan estate of Brdo pri Kranju. (Bush Putin 2001) In 2002, he ran for President of Slovenia, and was elected in the second round, defeating the center right candidate Barbara Brezigar.

Словения президенті мен өмір салтының өзгеруі

Дрношек президенттігі өте даулы болды. Алғашқы үш жыл бойы ол ең маңызды ресми міндеттерін орындағанда ғана көпшілік алдына шықты, қалған уақытта сирек көрінді. Алайда, 2006 жылы оның стилінде өзгеріс байқалды. Ол сыртқы саясатта бірнеше шараларды іске қосты, мысалы, Дарфурға жасаған сәтсіз гуманитарлық миссия және Косоводагы саяси дағдарысты шешу жөніндегі ұсыныс. 2006 жылдың 30 қаңтарында ол Словенияның Либералды демократиясынан шықты. Содан кейін ол «Әділет және даму қозғалысын» құрып, оның тұңғыш президенті болды. Бұл саяси қозғалыс емес, «адам санасын жаңару және әлемді жақсырақ ету» мақсатындағы кең ауқымды бастама екенін айтты. 2006 жылдың 26 маусымында TV Slovenia телеарнасына берген сұхбатында ол екінші мерзімге кандидат болмайтынын хабарлады.

Үкіметпен қақтығыс

2004 жылғы заң шығару сайлауы жаңа өзгерістер мен саяси бағыттың оңға қарай бұрылуына әкелді. Жаңа үкіметті оңшыл коалицияның жетекшісі Янез Янша құрды. Словенияда 1992 жылдан бері алғаш рет президент пен премьер-министр бірнеше айдан астам уақыт бойы қарама-қарсы саяси күштерді ұсынды. 2002-2004 жылдары президент Дрновшек пен оппозиция жетекшісі Янез Янша арасындағы қарым-қатынас жақсы делінді, ал бірлесіп жұмыс істеудің алғашқы жылында едәуір мәселелер тумады. Өкілеттігінің басында бүйрек қатерлі ісігімен ауырып жүрген Дрновшек көпшілік назарынан тыс қалды. 2005 жылдың соңында ол өмір салтын өзгертті: вегетариандыққа көшті (бірақ телеарнадағы сұхбатта әріптестерінің бірі Люблянадағы Maxi сауда орталығындағы пиццерияға демалыс күндері баруларын айтты), астанадан елді мекенге көшіп, партиялық саясаттан толыққанды бас тартып, Либералды демократиядағы мүшелігін тоқтатты. Дрновшектің саясатқа деген жаңа көзқарасы бір саяси сарапшыны оны «Словенияның Гандиі» деп атауға итермеледі. Дрновшек пен үкімет арасындағы қарым-қатынас тез шиеленісе бастады. Келіспеушіліктер Дрновшектің Дарфур және Косово сияқты маңызды халықаралық қақтығыстарды шешуге бағытталған сыртқы саясаттағы бастамаларынан туды. 2004 жылға дейін Дрновшек бұрынғы әріптесі және жақын саяси одақтасы болды. Екеуінің арасындағы үлкен қақтығыс 2006 жылдың жазында Дрновшектің Дарфур қақтығысына араласу әрекетіне келіспеушілік туындағанда болды. 2006 жылдың қазан айында келіспеушіліктер ішкі саясат мәселелеріне ауысты, ол кезде Дрновшек рома отбасының, көршілерінің көшірілуге мәжбүр еткеніне, олар полиция бақылауына алынып, қозғалыс еркіндігі шектелгеніне қатысты сын айтты. Конституциялық сот судьяларын қоса алғанда, басқа мемлекеттік лауазымдарға үміткерлерді тағайындау мәселелері де тартыс тудырды. Президенттің жеке өміріндегі өзгерістерге қарамастан, сауалнамалар президентке халықтың қолдауы күшейіп келе жатқан үкіметке қарсы екенін көрсетті. Шиеленіс 2007 жылдың мамырындағы жағдаймен өршіді, сол кезде Словенияның қауіпсіздік және барлау қызметінің жаңа тағайындалған директоры Матьяж Шинковец 2004 жылға дейінгі кезеңдегі бірнеше құжатты жария етті, олардың ішінде Дрновшек 2002-2004 жылдары құпия қызмет қаражатын жеке мақсаттар үшін пайдаланғаны анықталды. Президент үкімет саясатын қатаң сынап, биліктегі коалицияны жеке делегитимдеу үшін өкілеттігін теріс пайдалануда айыптады және сол кездегі премьер-министр Янез Яншаны «жағымсыз күштердің жетекшісі» деп атады.

The 2004 legislative election brought further changes and a political swing to the right. Janez Janša, the leader of a right wing coalition, formed the new government. In Slovenia, this was the first time after 1992 that the President and the Prime Minister had represented opposing political factions for more than a few months. Between 2002 04, the relationship between President Drnovšek and Janez Janša, then leader of the opposition, were considered more than good and in the first year of cohabitation, no major problems arose. In the beginning of his term, Drnovšek, who was ill with kidney cancer, stayed out of public view. When he reemerged in late 2005 he had already changed his lifestyle: he had become a vegan (though one of his colleagues in a televised interview mentioned their regular Sunday visits to a pizzeria in Maxi market, Ljubljana), moved out of the capital into the countryside, and withdrew from party politics completely, ending his already frozen membership in the Liberal Democracy. Drnovšek's new approach to politics prompted one political commentator to nickname him "Slovenia's Gandhi". The relationship between Drnovšek and the government quickly became tense. Disagreements began with Drnovšek's initiatives in foreign politics, aimed at solving major foreign conflicts, including those in Darfur and Kosovo. Drnovšek's former collaborator and close political ally until 2004. A major clash between the two happened in Summer 2006, when disagreement arose over Drnovšek's attempt to intervene in the Darfur conflict. The disagreements moved from issues of domestic politics in October 2006, when Drnovšek publicly criticised the treatment of the Strojans, a Romani family whose neighborhood had forced them to relocate, which in turn had subjected them to police supervision and limitation of movement. The friction continued over the appointment of other state official nominees, including Constitutional Court judges. Although the President's political support suffered after his personal transformation, the polls nevertheless showed public backing of the President against an increasingly unpopular Government. The tension reached its apex in May 2007, when the newly appointed director of the Slovenian Intelligence and Security Agency Matjaž Šinkovec unclassified several documents from the period before 2004, revealing, among other, that Drnovšek had used secret service funds for personal purposes between 2002 04. The President reacted with a harsh criticism of the government's policies, accusing the ruling coalition of abusing its power for personal delegitimations and labeled the then current Prime Minister Janez Janša as "the leader of the negative guys"

Қызметінің соңғы айларында Дрновшек премьер-министр Янез Яншаға қарсы шабуылдарын жалғастырды, ал Янша бұл мәселеге қатысты үнсіздік сақтады. Дрновшек Яншаны «протототалитарлық тенденцияларды дамытумен» айыптады. Ол «Janez D» деген атпен блог жетегін бастады, жазбаларында шетелдік саясат, экология, адам қатынастары, дін, жануарлар құқықтары және жеке даму сияқты мәселелер бойынша пікір білдірді. Қызметінің соңғы айларында ол қайтадан оқшау өмірге көшті, уақытын Әділет және даму қозғалысына, сондай-ақ өмір салты мен көзқарастарын насихаттауға арнады.

Өмір салтының өзгеруі

Словения президенті болған кезінде ол рухани философия саласында бірнеше кітап жазып, жариялады, оның ішінде Misli o življenju in zavedanju ("Өмір мен сана туралы ойлар"), Zlate misli o življenju in zavedanju ("Өмір мен сана туралы алтын ойлар"), Bistvo sveta ("Әлемнің мәні") және оның соңғы кітабы Pogovori немесе "Диалогтар" деп аталды. Өзінің сөзіне сәйкес, әрбір кітапты жазуға оған екі-үш апта ғана уақыт кетті, себебі ол "жоғары санаға" қол жеткізе алды. Оның өмір салты түрлі дәстүрлердің элементтерін қамтыды, соның ішінде индуист діни ойлары және буддалық философиядағы бейтараптылық. Ол сондай-ақ әлемнің түпкілікті дәстүрлерін де құрметтеді. Мысалы, ол Боливияның тұңғыш халық өкілі Эво Моралестің қызметке кірісу салтанатына қатысып, кейін Люблянадағы Президенттік сарайда боливиялық этнографиялық музыканттарды қабылдады. Қатерлі ісік диагнозы қойылғаннан кейін Дрношек вегетариандыққа көшті және бұл оның денсаулығын едәуір жақсартқанын мәлімдеді. Оның жаңа өмір салты мен кітаптары мен блогтарының мазмұнына байланысты ол көбінесе Жаңа Эра қозғалысының жақтасы деп есептелді, бірақ ол бұл сипаттаманы тым шектеулі деп санады.

Жеке өмір

Дрношек алты тілде еркін сөйледі, атап айтқанда, оның ана тілі словен, серб-хорват, ағылшын, испан, француз және неміс тілдері. Ол ажырасып, бір ұлы, аудармашы және журналист Яшасы бар еді. 2005 жылы ол Нана Форте деген қызының, белгілі композитор екенін білді. Оның әпкесі – Хелена Дрношек Зорко, 2010 жылдың қыркүйегінен бері Жапониядағы Словения елшісі қызметін атқарып келеді.

Өлім

1999 жылы Дрношек бүйрек қатерлі ісігіне шалдықты, нәтижесінде бір бүйрегі алынып тасталды. 2001 жылы өкпесі мен бауырында қатерлі ісіктер пайда болды. Ол табиғаттың ең жақсы ем екенін көп рет айтты және күндерінің көп бөлігін Запланадағы үйінде өткізді. 2008 жылдың 23 ақпанында 57 жасында, президенттік мерзімі аяқталғаннан кейін екі ай өткен соң, ол сол жерде қайтыс болды. Оның денесі көп ұзамай кремацияланды. Оның күлі туған жері Загорье-об-Савиде ата-анасының қасында жекеленген еске алу рәсімінде салтанатты түрде жерленді.

Дрношек кітаптары

Поговори (Сүйлесулер). Mladinska knjiga, 2007
Bistvo sveta (Әлемнің мәні). Mladinska knjiga, 2006
Misli o življenju in zavedanju (Өмір мен сана туралы ойлар). Mladinska knjiga, 2006
Escape from Hell (электрондық кітап ретінде жарияланды). Балқанның лабиринті. Edicciones B, 1999. Moja resnica : Jugoslavija 1989 Slovenija 1991 (Менің шындығым: Югославия 1989 Словения 1991). Mladinska knjiga, 1996.