Кіріспе
2000 жылдан 2010 жылға дейін Хорватия президенті болған Стьепан "Стипе" Месич (; 1934 жылдың 24 желтоқсанында туған) – хорват заңгері және саясаткер. Президенттік екі бес жылдық мерзіміне дейін ол алғашқы көппартиялық сайлаудан кейін Хорватияның премьер-министрі (1990), Югославия президенті (1991) және одан кейін Одақтаспау қозғалысының бас хатшысы (1991), сондай-ақ Хорватия парламентінің спикері (1992–1994), Нашицеде судья және Ораховица қаласының мэрі қызметтерін атқарды. Месич 1960-шы жылдары Хорватия парламентінің депутаты болды, содан кейін 1990 жылға дейін саясаттан шетте тұрды. Ол Хорватия демократиялық одағына (HDZ) қосылды және HDZ сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Хорватия Социалистік Республикасының (бұл кезде Югославия құрамындағы республика) Атқару кеңесінің (Премьер-министр) президенті болып тағайындалды. Оның кабинеті Хорватия тәуелсіздігіне дейін қызмет еткеніне қарамастан, Хорватия үкіметі бұл кабинетті қазіргі Хорватия республикасының алғашқы үкіметтік кабинеті деп санайды. Кейін ол қызметінен кетіп, Хорватия Социалистік Республикасының Югославия федерациялық президенттігіне мүшелікке тағайындалды, онда ол алдымен вице-президент, ал 1991 жылы Югославия тарағанға дейін Югославияның соңғы президенті болды. Югославияның ыдырауынан және Хорватияның тәуелсіздігінен кейін Месич 1992 жылдан 1994 жылға дейін Хорватия парламентінің спикері болды, одан кейін HDZ-ден шықты. Ол бірнеше парламент мүшелерімен бірге Хорватия тәуелсіз демократтары (HND) атты жаңа партия құрды. 1997 жылы HND мүшелерінің көпшілігі, Месичтің өзі де бар, Хорватия халық партиясына (HNS) қосылды. 1999 жылдың желтоқсанында Франьо Туджман қайтыс болғаннан кейін Месич 2000 жылдың ақпанында Хорватияның келесі президенті болу үшін сайлауда жеңіске жетті. Ол президенттік биліктің күшті жартылай президенттік жүйеде қызмет еткен соңғы президенті болды, онда президент үкіметтік құрылымдағы ең ықпалды лауазым иесі болып саналды және оған премьер-министрді тағайындау және қызметтен босату құқығы берілген. Бұл жүйе президенттің тікелей сайлануын сақтап, бірақ премьер-министрдің өкілеттіктерін күшейту үшін оның өкілеттіктерін едәуір қысқартқан, толыққанды парламенттік жүйеге ауыстырылды. Ол 2005 жылдың қаңтарында екінші бес жылдық мерзімге қайта сайланды. Месич өзінің екі мерзімі бойы Хорватиядағы ең танымал саясаткер ретінде дауыс беру нәтижелерінде көш бастады.
Stjepan "Stipe" Mesić (; born 24 December 1934) is a Croatian lawyer and politician who served as President of Croatia from 2000 to 2010. Before serving two five year terms as president, he was prime minister of SR Croatia (1990) after the first multi party elections, the last president of the Presidency of Yugoslavia (1991) and consequently secretary general of the Non Aligned Movement (1991), as well as speaker of the Croatian Parliament (1992–1994), a judge in Našice, and mayor of his hometown of Orahovica. Mesić was a deputy in the Croatian Parliament in the 1960s, and was then absent from politics until 1990 when he joined the Croatian Democratic Union (HDZ), and was named President of the Executive Council (Prime Minister) of the Socialist Republic of Croatia (then still a constituent republic of the SFR Yugoslavia) after HDZ won the elections. His cabinet is, despite holding office before Croatia's independence, considered by the Government of Croatia to have been the first government cabinet of the current Croatian republic. He later resigned from his post and was appointed to serve as the Socialist Republic of Croatia's membership of the Yugoslav federal presidency where he served first as vice president and then in 1991 as the last President of Yugoslavia before Yugoslavia dissolved. Following the breakup of Yugoslavia and Croatia's independence, Mesić served as Speaker of the Croatian Parliament from 1992 to 1994, when he left HDZ. With several other members of parliament, he formed a new party called Croatian Independent Democrats (HND). In 1997 the majority of HND members, including Mesić, merged into the Croatian People's Party (HNS). After Franjo Tuđman died in December 1999, Mesić won the elections to become the next president of Croatia in February 2000. He was the last Croatian president to serve under a strong semi presidential system, which foresaw the president as the most powerful official in the government structure and allowed him to appoint and dismiss the Prime Minister and his cabinet. This system was abolished in favor of an incomplete parliamentary system, which retained the direct election of the president but greatly reduced his powers in favor of strengthening the office of Prime Minister. He was reelected in January 2005 for a second five year term. Mesić always topped the polls for the most popular politician in Croatia during his two terms.
Ерте өмір және білім
Stjepan Mesić, көбінесе "Stipe" деп аталады, Югославияның Ораховица қаласында Josip пен Magdalena (құрмет аты Пернар) Mesić отбасында дүниеге келді. 1936 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін, үлкен әпкесі Marija Франциядағы туысы Tomo Pernar-ға жіберілді, ал Stjepan әжесі Marija-ның қамқорлығына берілді, әкесі 1938 жылы серб ұлтынан шыққан Mileva Jović-ке үйленгенге дейін, ол Slavko мен Jelica-ны дүниеге әкелді. Оның әкесі 1941 жылы Югославия партизандарына қосылды. Mesić отбасы Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігін Papuk тауы мен Ораховицадағы паналада өткізді, олар кейде босатылған кезде. 1945 жылы отбасы соғыстың соңғы шайқастарынан қашу үшін 10 000-нан астам басқа босқындармен бірге Венгрияға қашты және кейін Našice-ке қоныстанды, онда Josip Mesić Аудандық кеңестің төрағасы болды. Отбасы көп ұзамай Osijek-ке көшті, онда Stipe 4 жылдық бастауыш мектепті бітіріп, 8 жылдық гимназияның екі жылын аяқтады. 1949 жылы әкесі қайтадан Ораховицаға тағайындалды, ал Stipe Požega қаласындағы гимназияда оқуын жалғастырды. 1955 жылы бітіріп, үлгілі студент ретінде Югославия Коммунистер лигасына қабылданды. Сол жылы 17 наурызда оның әкесі қатерлі ісіктен қайтыс болды. Stjepan Mesić 1961 жылы Загреб университетінің құқық факультетінде оқуын жалғастырды. Сол жылы Mesić, Хорватия Костажницадан украин және серб ұлтынан шыққан Milka Dudunić-ке үйленді, олардың екі қызы бар. Бітіргеннен кейін, ол Ораховица қалалық сотында және Našice қаласындағы прокуратурада стажер болып жұмыс істеді. Ол Bileća және Niš қалаларында әскери міндетін өтеді және резервтік офицер атанды.
Мансап
Сот сараптамасын тапсырғаннан кейін Месич қалалық судья болып тағайындалды, бірақ көп ұзамай жергілікті саясаткерлерді жеке мақсаттар үшін қызметтік көліктерді пайдаланғаны үшін жазалап, дауға қатысты. Осы оқиғадан кейін партиядан қуылмауға асықты, ал 1964 жылы «Универзал» компаниясында менеджер болып жұмыс істеу үшін Загребке көшті. 1966 жылы ол қалалық кеңесіне сайлауға тәуелсіз кандидат ретінде түсіп, екі қарсыласын жеңді: біреуі Коммунистік партиядан, екіншісі – Социалистік Еңбекшілер одағынан. 1967 жылы Ораховица қаласының мэрі және Хорватия СР Парламентінің депутаты болды. 1967 жылы қала әкімі ретінде Месич қалада жеке фабрика салуға тырысты, ол Югославиядағы алғашқы жеке меншік кәсіпорын болды. Бірақ Югославия президенті Иосип Броз Тито бұл әрекетті, сол кездегі конституцияға қайшы келетін капитализмді жасырын енгізуге талпыныс деп сынады.
Хорватия көктемі
1967 жылы хорват ұлтшылдары тобы хорват әдеби тілінің мәртебесі мен атауы туралы декларация жариялағанда, Месич оны Югославияның негіздеріне жасалған алдаушылық шабуыл деп айыптап, авторларын заң бойынша қудалауға шақырды. Бірақ 1970 жылдары Месич хорваттың экономикалық, саяси және мәдени деңгейде Югославия Федерациясы ішінде теңдік құқығын талап еткен ұлттық «Хорватия көктемі» қозғалысын қолдады. Үкімет оны «жау үгіті жасады» деген айыппен сотқа берді. Алғашқы сот үш күнге созылды, оған 55 куәгер куәлік берді, олардың бесеуі ғана оған қарсы болды, бірақ ол хорват террористік тобының мүшесі деген айыппен 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол сот шешіміне шағымданып, сот процесі ұзартылды, алайда 1975 жылы бір жылға қамалып, жазасын Стара-Градишка түрмесінде өтеді.
Саясатка оралу
1990 жылы Месич Хорватия Демократиялық Одағының (ХДО) кандидат ретінде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Хорватиядағы алғашқы көппартиялық сайлауда қайта сайланды. Ол ХДО бас хатшысы, кейін Хорватия премьер-министрі болды. Ол бұл лауазымда 1990 жылдың мамыр айынан тамыз айына дейін қызмет етті, содан кейін Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының (ЮСФР) вице-президенті болып тағайындалды. Югославияның алты республикасы арасында президенттік лауазым жыл сайын алмасып отыратын. 1991 жылдың 15 мамырында Месич президент болу кезегі келгенде, Сербияның қазіргі мүшесі Борисав Йович барлық конституциялық ережелерге қайшы келіп, сайлау өткізуді талап етті. Сербия мен оның провинцияларының өкілдері қарсы дауыс берді, ал Черногориядан келген өкіл дауыс беруден бас тартты, нәтижесінде Месич көпшілік дауыстан бір дауыс кем қалды. Словениядағы Он күндік соғыстан кейін халықаралық қауымдастықтың қысымымен Месич 1991 жылдың 1 шілдесінде тағайындалды. Югославия президенті ретінде Месич сондай-ақ Йовичтің орнын басып, Қатыспау қозғалысының Бас хатшысы лауазымын атқарды. 1991 жылдың қазан айында Дубровник қамалға алынған кезде Месич және Хорватия премьер-министрі Франьо Грегурич қырық балық аулау және туристік қайықтан тұратын көмек конвойын Дубровникке басқарып жеткізді. ЮСФР мемлекет басшысы болғанына қарамастан, Месич Сербияға адал төрт мүше басымдық танытқандықтан, ұжымдық президенттіктің көптеген отырыстарына қатыспады. Сондай-ақ, ол Югослав халық армиясының бас қолбасшысы ретінде бақылауын қайта орната алмады, өйткені казармаға оралу туралы оның бұйрықтары орындалмады және олар өздікше әрекет етті. 1991 жылдың 5 желтоқсанында Месич өзінің лауазымын маңызсыз деп жариялады және президенттік қызметтен кетіп, Хорватияға оралды. Хорватия Парламентіне жолдаған мәлімдемесінде ол: "Мен өз міндетімді орындадым деп санаймын, Югославия енді жоқ" деді. 1992 жылғы хорват парламенті сайлауынан кейін Месич Хорватия Парламентінің спикері болды. Ол 1992 жылдың 7 қыркүйегінен 1994 жылдың 24 мамырына дейін спикер болып қызмет етті. 1994 жылы Месич ХДО-дан шығып, Хорват Тәуелсіз Демократтары (ХТД) атты жаңа партия құрды. Месич Босниядағы хорват-босния соғысы басталғаннан кейін 18 ай өткен соң ХДО-дан кетті. Месич бұл шешімді Хорватияның Босния мен Герцеговинадағы саясатымен келіспеушілігіне байланысты деп мәлімдеді, атап айтқанда Франьо Туджманның Слободан Милошевичпен Милошевич-Туджман Караджорджево кездесуінде Босния мен Герцеговинаны Хорватия мен Сербия арасында бөлу туралы болған келісіміне және содан кейінгі хорват-босния соғысының басталуына. Оның кетуі оның (және Йосип Маноличтің) ХДО ішіндегі Гойко Шушак фракциясымен болған қақтығысымен бір уақытта болды. 1992 жылы Месич Широки Бријегке сапар шегіп, Стјепан Клюичті қызметтен босатып, Мате Бобанды Босния мен Герцеговинадағы партияның филиалы – ХТД БиХ президенті етіп тағайындады. Кейінірек Месич Бобанды радикалды ұлтшыл және тіпті "есінен жаңылысқан" деп сипаттады. Месич соғыс кезінде сәтсіз жүргізілген жекешелендіру саясатын және соғыс пайдасын көздейтін істердің шешілмегенін сынады. 1997 жылы ол және ХТД мүшелерінің бір бөлігі либералды Хорват Халық Партиясына (ХХП) бірікті, онда Месич атқарушы вице-президент болды.
Хорватияның төрағалығы
Месич 2000 жылы Хорватия Республикасының Президенті болып сайланды. Ол бірінші турда жеңіске жетіп, екінші турда HSLS партиясынан Дражен Будишаны жеңді. Месич HNS, HSS, LS және IDS партияларының бірлескен үміткері ретінде қатысты. Ол бірінші турда 41% дауыс алды, екінші турда 56% дауыс жинады. Президенттік лауазымға келгеннен кейін ол HNS мүшелігінен бас тартты. Бұрынғы Президент Франьо Туджманның саясатын "ұлтшылдық және авторитарлық" деп сынап, БАҚ-тың еркіндігін қамтамасыз етпегенін және экономиканы дұрыс басқармағанын айтты. Месич хорват экономикасын шетелдік инвестицияларға ашуға көбірек либералдық көзқарас ұсынды. 2000 жылдың қыркүйегінде Месич жеті хорват генералын зейнеткерлікке шығарды. Олар халыққа жолдаған екі ашық хатында қазіргі үкімет "Отан соғысын қылмыстық санауға тырысып жатыр және Хорват армиясын айыптаумен және елеусіздікпен қарап жатыр" деген пікір білдірген. Месичтің пікірінше, әрекеттегі офицерлер Бас қолбасшының рұқсатынсыз қоғамдық саяси хаттар жаза алмайды. Оппозициялық партиялар бұл шешімді Хорватияның ұлттық қауіпсіздігіне қауіп келтіретін қауіпті қадам деп айыптады. Кейін Месич тағы төрт генералдың зейнеткерлікке шығуына себепкер болды. Президент ретінде Месич сыртқы саясатқа белсенді араласты. Ол Хорватияның Еуропалық Одақ және НАТО-ға мүше болу мақсатын қолдады. Сербия мен Черногория президенттерімен бірге соғыс қылмыстары үшін өзара кешірім сұрауға бастама жасады. 2000 жылдың қыркүйегінде Конституциялық түзетулерден кейін ол ішкі саясатты жүргізудегі көптеген өкілеттіктерінен айырылды, олар Хорватия Үкіметі мен Премьер-министріне толығымен берілді. Месич Хорватия армиясының Босния мен Герцеговинадағы соғысқа қатысқандығын көрсеткен бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық трибуналда куәлік берді. Хорватиялық қоғамның оңшыл бөлігі оның куәлігінде шындыққа келмейтін мәлімдемелер бар екенін айтып, оның ниеттерін күдікпен қарады (оны көбінесе "сатқын" деп атады) және куәлігінің көп бөлігі президенттік лауазымға дейін, оппозициялық саясаткер ретінде жасалғанын атап өтті. 2003 жылдың 12 наурызында Сербия Премьер-министрі Зоран Джинджичтің қазасына байланысты жасаған мәлімдемесі Сербиямен қарым-қатынастың жақсаруына ықпал етті және ол оның Белградтағы жерлеу рәсіміне қатысты. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының мақұлдауы немесе мандаты болмастан АҚШ-тың Иракқа және Саддам Хусейн режиміне қарсы әскери науқанына қарсы болды. 2003 жылдың 20 наурызында Иракқа шабуылдан кейін Месич Буш әкімшілігінің БҰҰ-ны маргиналдандырғанына, ЕО-да бөліністерге себеп болғанына, дәстүрлі одақтастармен қарым-қатынасқа нұқсан келтіргеніне, халықаралық тәртіптің негіздерін бұзғанына және Ирак шекарасынан тыс дағдарысқа ұшырауы мүмкін екеніне өкініш білдірді. Месич АҚШ және Ұлыбритания дипломатиясының тілегіне қайшы, Ливия жетекшісі Муаммар әл-Қаддафимен өзара сапарлар жасап, Ливиямен Хорватияның сыртқы қатынастарын жақсартты. Месичтің алғашқы мерзімі Туджман президенттігіне тән тарихи маңызды оқиғалармен ерекшеленбеді, Хорватияның қоғамдық-саяси бағдары HDZ-дан солшыл партиялардың пайдасына қарай бұрылды. 2003 жылдың соңында үкімет алмасылғанда солшыл Президент пен оңшыл мүшелері бар Үкімет арасында проблемалар күтілді, бірақ Месич жағдайды шеберлікпен шешті және осыған байланысты айтарлықтай оқиғалар болған жоқ. Ол өзінің алғашқы бес жылдық мерзімін 2005 жылдың ақпанына дейін аяқтады. 2005 жылғы сайлауда Месич сегіз саяси партияның қолдауымен үміткер болды және дауыс берудің жартысына жуығын жеңіп алды, бірақ абсолютті көпшілікке бірнеше пайыз жетпеді. Месич сайлаудың екінші турында Жадранка Косормен күш сынасып, жеңіске жетті. Ол екінші бес жылдық мерзімінде 2010 жылға дейін қызмет етті, содан кейін оны Иво Йосипович алмастырды. 2006 жылдың 1 наурызында Черногория астанасы Подгорицаның азаматтық жиналысы Месичті құрметті азамат деп жариялауға шешім қабылдады. Бұл шешімге Черногориядағы сербтерді қолдайтын партиялар қарсы шықты. 2006 жылдың желтоқсанында Месичтің 1990 жылдардың басында Австралияда сөйлеген сөзінен видеожазба жарияланды. Онда ол хорваттардың "10 сәуірде жеңіске жеткенін" (фашистік бағытталған Тәуелсіз Хорватия мемлекеті құрылған кезде) "сондай-ақ 1945 жылы" (коммунистік антифашистер жеңіске жетіп, Хорватия Социалистік Республикасы құрылған кезде) айтты, сондай-ақ Хорватияның Ясеновац концентрациялық лагері үшін ешкімнен кешірім сұрамауы керектігін мәлімдеді. Месичтің тағы бір 1990 жылдарға қатысты сөзі осы мәселе бойынша дау тудырды, онда ол Тәуелсіз Хорватия мемлекеті үшін күрескен барлық хорваттардың Усташе жақтастары емес екенін, көпшілігі Хорватияның тәуелсіздігі үшін заңды түрде күрескенін айтты. Алайда, 2000 жылдары Месич Тәуелсіз Хорватия мемлекетінде сербтерге жасалған қысымды геноцид деп анық айтты. 2017 жылы 1992 жылғы тағы бір жазба жарияланды, онда Месич Ясеновацты "өлім лагері" деп санамағанын, концентрациялық лагерінің табиғатын жоққа шығарғанын және Усташе тарапынан қолдау көрсетілген басқа да мәлімдемелер жасады. Сол жылы Месич Ясеновацтағы қылмыстарды "аса сақтықсыз мәлімдеме" және азайту ретінде мойындап, кешірім сұрады. 2008 жылдың 21 желтоқсанында Президент Месич Додик саясатын 1990 жылдардың басындағы Сербия Президенті Слободан Милошевичтің саясатына теңеді. "Дүние Милошевичтің саясатын сол кезде мойындамағандай, бүгін де Додик саясатын мойындамайды", - деді ол. Мұндай саясаттың қандай жағдайға алып келуі мүмкін екенін түсіндіре отырып, ол былай деді: "Егер Додик Республика Сербті Сербиямен біріктіре алса, Герцеговинада шоғырланған барлық хорваттар да Хорватияға осылай қосылғысы келеді, нәтижесінде дұшпандармен қоршалған Босниялықтардың қалдық мемлекеті қалады. Егер мұндай жағдай орын алса, бұл кішкентай ел әлемнің барлық террористтерінің панасы болады". Хорватия Хельсинки комитеті Месичті Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югослав партизандары жасаған соғыс қылмыстарын тергеуге кедері келтіргені үшін айыптады. Комитет Месичті Ясеновац концентрациялық лагеріндегі еске алу шараларын саяси мақсаттарда пайдаланғанын да айыптады. 2009 жылы ол Хорватия мемлекеттік кеңселерінен барлық кресттерді алып тастауды ұсынды, бұл Хорватия Католик шіркеуінен теріс реакция тудырды.
Сот іс-әрекеттері
2006 жылы Месич хорват баспасөзіне хорват-француз адвокаты Иван Юрасиновичтің Врапчедегі психиатриялық клиникаға баруы керектігін айтты, себебі Юрасинович Марко Николич және басқаларға қарсы Марин Томулич ісі бойынша шаралар көтерген болатын. Кейіннен Юрасинович Месичке қарсы азаматтық сот ісін қозғады, нәтижесінде президент оны беделін түсіруге және жамандауға тырысқандығы үшін кінәлі деп танылды. Месич Юрасиновичке 70 000 куна өтемақы төлеуге міндеттелді. 2008 жылдың сәуір айында Джосип Кокич Хорватия Конституциялық сотына президенттің заңдық иммунитетін алып тастау туралы петиция ұсынды, осылайша оны сотқа шақыруға мүмкіндік алған болар еді. Иван Юрасинович 2008 жылдың қараша айында иммунитетті алып тастау туралы тағы бір шағым жасады. 2008 жылы бұрынғы Конституциялық сот судьясы Вице Вукоевич Месичке қарсы сот процесін бастады, оның 1993 жылы Хорватия армиясы үшін көліктер сатып алу сылтауымен Владимир Соколичпен бірге ақша жымқырғанын айыптады. Саяси ғалым және баспагер Дарко Петричич Месичтің 2000 жылғы алғашқы сайлау кампаниясын албандық мафия қаржыландырғанын мәлімдеді. 2009 жылы Месич қорлау үшін сотқа жүгінді, бірақ 2012 жылдың 29 наурызында сот Петричичтің пайдасына шешім шығарды. 2015 жылы Финляндияның Хаменлинна қаласындағы сот фин компаниясы «Патрия» компаниясының екі басшысын – Хорватиядағы атқарушы вице-президенті Хейки Хульконенді және Хорватиядағы өкілі Рейжи Ниттйненді – хорват компаниясы «Дзюро Дяковичпен» 112 миллион еуролық келісімшарт жасасу үшін хорват шенеуніктеріне пара бергені үшін соттады. Екеуі де сегіз жыл сегіз айға шартты түрде сотталды және 300 000 еуро айыппұл төлеуге міндеттелді. Сату директоры Туомас Корпи ақталды. Айғақтарға сәйкес, «Патрия» компаниясының басшылары Ханс Вольфганг Ридль мен Уолтер Вольфті делдал ретінде пайдаланып, 1,6 миллион еуро қол жеткізді және бұл ақшаны Хорватия президенті Месич пен «Дзюро Дякович» компаниясының директоры Бартоль Джерковичке пара беру үшін жұмсады. Подгорица клубы – бұл аймақтың бұрынғы президенттері мен премьер-министрлерінің саяси бастамасы.
Халықаралық
Сыйлық немесе орден Ел Күн Румыния жұлдызы орденінің тізбекті Ұлы кресті 2000 жылғы маусым Австрия Республикасына қызмет көрсеткені үшін Құрмет орденінің Ұлы жұлдызы 2001 Италия Республикасының Ардагерлік орденінің Ұлы кордоны бар Ұлы кресті 2001 жылғы 5 қазан Ақшамық ақ екілік крест орденінің 1-сыныпты Ұлы кресті 2001 қасиетті Михаил және қасиетті Георгий орденінің құрметті кавалері 2001 жылғы желтоқсан Достық орденінің 1-сыныпты Ұлы кресті 2002 жылғы 15 сәуір Мажарстан Республикасының Ардагерлік орденінің тізбекті Ұлы кресті 2002 жылғы Корольдіктің тәжі орденінің құрметті иегері 2002 жылғы Ұлттық Ардагерлік орденінің құрметті серігі 2006 жылғы 26 қазан Ақылды принц Ярослав орденінің бірінші класы 2007 жылғы 24 мамыр Пушкин медалі 2007 жылғы 31 қазан Үш жұлдыз орденінің тізбекті Ұлы кресті 2008 Республика ордені 2008 жылғы 23 желтоқсан Ұлы Карл орденінің Ұлы кресті 2009 жылғы 16 сәуір Финляндияның Ақ раушан орденінің тізбекті Ұлы кресті 2011 Ұлттық ту ордені 2018