Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қаріптер санаты:
Жазба
Typeface category
the script
Фрактур – латын әліпбиінің каллиграфиялық жазуы және осы жазудан туындаған бірнеше қара әріптер. Ол әр әріпті құрайтын жеке штрихтардың басы мен соңы анық көрінетін және көбінесе ерекше атап көрсетілетіндей етіп жасалған; осылайша ол көбінесе Antiqua (көне) қаріптерінің иілген сызықтарымен салыстырылады, онда әріптер ағылып, штрихтар үздіксіз байланысады. "Фрактур" сөзі латын тіліндегі frāctūra ("үзіліс") сөзінен шыққан, ол frangere ("үзіп алу") сөзінің пассивті түрі – frāctus сөзінен құралған, бұл ағылшын тіліндегі "fracture" сөзінің де түбірі болып табылады. Кәсіби емес жағдайларда "Фрактур" термині кейде барлық қара әріптерді атау үшін қате қолданылады, бірақ Фрактур қаріптері осы санатқа жатса да, барлық қара әріптер жоғарыда сипатталған Фрактур ерекшеліктерін көрсетпейді. Фрактур көбінесе "неміс қаріпі" деп аталды, себебі ол Германияда және Шығыс Еуропаның көп бөлігінде басқа елдерге қарағанда ұзақ уақыт бойы танымал болды. Германияда 1941 жылға дейін, нацистік үкімет Фрактур қаріптерін пайдалануға тыйым салғанға дейін, заманауи қаріптерді қолдану мәселесі даулы болып келді.
Fraktur is a calligraphic hand of the Latin alphabet and any of several blackletter typefaces derived from this hand. It is designed such that the beginnings and ends of the individual strokes that make up each letter will be clearly visible, and often emphasized; in this way it is often contrasted with the curves of the Antiqua (common) typefaces where the letters are designed to flow and strokes connect together in a continuous fashion. The word "Fraktur" derives from Latin frāctūra ("a break"), built from frāctus, passive participle of frangere ("to break"), which is also the root for the English word "fracture". In non professional contexts, the term "Fraktur" is sometimes misused to refer to all blackletter typefaces while Fraktur typefaces do fall under that category, not all blackletter typefaces exhibit the Fraktur characteristics described above. Fraktur was often characterized as "the German typeface", as it remained popular in Germany and much of Eastern Europe far longer than elsewhere. In Germany, utilizing more modern typefaces would prove controversial until 1941, when the Nazi government rendered any transition involuntary by banning the use of Fraktur typefaces.
Сипаттамалары
Фрактураға ISO негізгі латын әліпбиінің 26 әріпінен басқа, әдетте, Eszett пішімі, үнсіздік белгілері бар дауыстылар және ұзын s кіреді. Кейбір Фрактура қаріптерінде r ротондасы деп аталатын r әрпінің нұсқасы бар, ал көптегенінде курсивті қолжазбадан қалған әр түрлі лигатуралар бар және оларды қолдану ережелері бар. Көбінесе ескі Fraktur қаріптері үлкен әріптер мен (көбінесе осы пішін a-ға ұқсайды) арасында айырма жасамайды, тіпті кіші әріптер мен ерекшеленсе де. Фрактура мен басқа қара әріптердің арасындағы бір айырмашылық – кіші әріпте , садақтың сол жағы сынған, ал оң жағы сынбаған. Фрактурамен жазылған даниялық мәтіндерде 16 ғасырда әріп неміс және швед тілдеріне қарағанда жиірек қолданылды. Фрактураның негізінен 1920 жылдарға дейін қолданылған латыш нұсқасында латыш әріптерін диакритикалық белгілермен көрсету үшін қосымша таңбалар пайдаланылады. Сызылған әріптер , , , , жұмсақ дауыссыздықты білдіреді (, , , , ), ал әріптерінің сызылған түрлері дыбысты және дыбыссыз тілдік дыбыстарды ажыратады (дыбысты [z] үшін , дыбыссыз [s] үшін , [ž] / [š], [dž] / [č]), ал үнсіздік белгілері (, , , , , ) және екі әріптің біріктірілуі (, т.б.) ұзын дауыстыларды білдіреді (, , , , ). Сызылған әріптерінің түрлері 1950 жылға дейінгі сорб орфографиясында да қолданылады.
Besides the 26 letters of the ISO basic Latin alphabet, Fraktur usually includes the Eszett in the form, vowels with umlauts, and the long s Some Fraktur typefaces also include a variant form of the letter r known as the r rotunda, and many include a variety of ligatures which are left over from cursive handwriting and have rules for their use. Most older Fraktur typefaces make no distinction between the majuscules and (where the common shape is more suggestive of a ), even though the minuscules and are differentiated. One difference between the Fraktur and other blackletter scripts is that in the lower case , the left part of the bow is broken, but the right part is not. In Danish texts composed in Fraktur, the letter was already preferred to the German and Swedish in the 16th century. In the Latvian variant of Fraktur, used mainly until the 1920s, there are additional characters used to denote Latvian letters with diacritical marks. Stroked letters , , , , are used for palatalized consonants (, , , , ) stroked variants of and distinguish voiced and unvoiced sibilants or affricates ( for voiced [z], for unvoiced [s], [ž] / [š], [dž] / [č]), while accents (, , , , , ) together with digraphs (, etc.) are used for long vowels (, , , , ). Stroked variants of are also used in pre 1950 Sorbian orthography.
Шығу тегі
Фрактурдың алғашқы шрифті 16 ғасырдың басында пайда болды, император Максимилиан I Альбрехт Дюрерден Триумф аркасының ағаштан ойылған суретін жасауды тапсырды және осы мақсат үшін Иероним Андреае жасаған арнайы жаңа шрифт жасалды. Фрактур шрифтерін басып шығару үшін Аугсбург баспашысы Максимилианның "Дұға кітабы" (Gebetbuch, 1513) немесе суреттелген "Theuerdank" поэмасы (1517) сияқты бірқатар еңбектерін жариялаған кезде пайда болды. Фрактур бұрынғы Schwabacher және Textualis шрифтерінен тез арада озып кетті, және фрактур шрифтерінің көптеген түрлері ойылып, неміс тілді елдерде және неміс тілінің ықпалындағы аймақтарда (Скандинавия, Эстония, Латвия, Орталық Еуропа) кеңінен таралды. 18 ғасырда неміс Theuerdank Fraktur шрифтін Лейпциг типографы Иоганн Готтлоб Имманюэль Брейткопф Breitkopf Fraktur жинағын жасау үшін одан әрі жетілдірді. Келесі ғасырларда Орталық Еуропаның көп бөлігі Антикаға көшкенімен, неміс тілінде сөйлейтіндер айтарлықтай қарсылық көрсетті.
The first Fraktur typeface arose in the early 16th century, when Emperor Maximilian I commissioned the design of the Triumphal Arch woodcut by Albrecht Dürer and had a new typeface created specifically for this purpose, designed by Hieronymus Andreae. Fraktur types for printing were established by the Augsburg publisher de at the issuance of a series of Maximilian's works such as his Prayer Book (Gebetbuch, 1513) or the illustrated Theuerdank poem (1517). Fraktur quickly overtook the earlier Schwabacher and Textualis typefaces in popularity, and a wide variety of Fraktur fonts were carved and became common in the German speaking world and areas under German influence (Scandinavia, Estonia, Latvia, Central Europe). In the 18th century, the German Theuerdank Fraktur was further developed by the Leipzig typographer Johann Gottlob Immanuel Breitkopf to create the typeset Breitkopf Fraktur. While over the succeeding centuries, most Central Europeans switched to Antiqua, German speakers remained a notable holdout.
Қолдану
Фратурлық баспаға түсіру 20-ғасырдың басында барлық неміс тілді елдер мен аймақтарда, сондай-ақ Норвегияда, Эстонияда және Латвияда әлі де кең таралған болатын, ал Швеция, Финляндия және Данияда әлі де аз мөлшерде қолданылды. 1902 жылы Данияда антиква қолданылатын баспа материалдарының үлесі 95% құрады. Алайда, Танненберг сияқты де-типтің жаңартылған қаріптері, шын мәнінде, нацистік Германияда, әсіресе тақырыптардағы сияқты сәндік мақсаттарға қарағанда, мәтін үшін ең танымал қаріптер болды. Бұл қаріптер 20-ғасырдың басында, негізінен 1930 жылдары, қара әріпті қаріптердің гротеск нұсқалары ретінде жасалған. Нацистер бұл қаріптерді кеңінен қолданды, бірақ бұл ауысу даулы болып қалды. Шын мәнінде, баспасөз "жұдаи ықпалында" болған "рим әріптерін" жиі пайдаланғаны үшін кейде сынға ұшырады, ал неміс эмигранттары тек "неміс қаріптерін" пайдалануға шақырылды. 1941 жылдың 3 қаңтарында нацистік партия Антиква сияқты халықаралық қаріптерге көшу арқылы бұл дауды аяқтады. Мартин Борман барлық мемлекеттік органдарға циркуляр ("стандартты қаріп туралы жарлық") жіберді, онда Фрактур (және оның туындысы, Зюттерлинге негізделген қолжазба) Judenlettern (жұрт әріптері) деп жарияланды және олардың одан әрі қолданылуына тыйым салынды. Немец тарихшысы Альберт Капр екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі оккупацияланған аумақтардағы байланысқа кедергі келтіретін фактор ретінде режим Фрактурды қарастырған болуы мүмкін деп болжайды.
Typesetting in Fraktur was still very common in the early 20th century in all German speaking countries and areas, as well as in Norway, Estonia, and Latvia, and was still used to a very small extent in Sweden, Finland and Denmark,efn|In Denmark in 1902 the percentage of printed material using antiqua amounted to 95% according to R. Paulli. However, more modernized fonts of the de type such as Tannenberg were in fact the most popular typefaces in Nazi Germany, especially for running text as opposed to decorative uses such as in titles. These fonts were designed in the early 20th century, mainly the 1930s, as grotesque versions of blackletter typefaces. The Nazis heavily used these fonts themselves, although the shift remained controversial; in fact, the press was at times scolded for its frequent use of "Roman characters" under "Jewish influence" and German émigrés were urged to use only "German script". On 3 January 1941, the Nazi Party ended this controversy by switching to international scripts such as Antiqua. Martin Bormann issued a circular (the "normal type decree") to all public offices which declared Fraktur (and its corollary, the Sütterlin based handwriting) to be Judenlettern (Jewish letters) and prohibited their further use. German historian Albert Kapr has speculated that the regime viewed Fraktur as inhibiting communication in the occupied territories during World War II.
1941 жылдан кейін
Фрактурды жоюға қарамастан, кейбір басылымдар оның элементтерін тақырыптарда қолданды. Көбінесе, Фрактурдан алынған ch, ck лигатуралары офсеттік басу кезеңіне дейін Антиква шрифтіндегі басылымдарда пайдаланылды. Фрактур соғыстан кейін қысқа ғана уақытқа қайта жанданды, бірақ содан кейін жиі қолданылмай қалды. Бүгінде Фрактур көбінесе сәндік безендіру үшін қолданылады: мысалы, Frankfurter Allgemeine сияқты дәстүрлі неміс газеттері, сондай-ақ норвегиялық Aftenposten газеті әлі де маштабында өздерінің атауын Фрактур шрифтінде басып шығарады (сондай-ақ басқа еуропалық елдер мен АҚШ-тағы кейбір газеттерде де осылай істеледі), бұған қоса, пабтардағы таңбалар мен басқа да мақсаттар үшін де қолданылады. Бұл заманауи сәндік қолдануда ұзақ және қысқа s әріптері мен лигатураларды қолдану туралы дәстүрлі ережелер көбінесе ескерілмейді. Жеке Фрактур әріптері кейде математикада қолданылады, мұнда әр түрлі шрифттердегі бір әріп арқылы байланысты немесе параллель ұғымдар білдіріледі. Мысалы, Лай тобы көбінесе G арқылы, ал оған қатысты Лай алгебрасы белгіленеді. Сақиналық идеал (немесе егер ол жай идеал болса) арқылы, ал элемент – арқылы белгіленуі мүмкін. Фрактур кейде континуумның кардиналдығын, яғни нақты сандар түзуінің кардиналдығын белгілеу үшін де қолданылады. Модельдер теориясында кез келген модельді белгілеу үшін қолданылады, оның ғаламы А болып табылады. Фрактур әлі күнге дейін дәстүрлі анабаптистердің арасында неміс тіліндегі мәтіндерді басып шығару үшін қолданылады, ал Куррент неміс тіліндегі мәтіндерді қолмен жазу үшін қолданылады. Дәстүрлі неміс жазуының екі түрін де қолданатын топтарға Амиш, Ескі тәртіптегі меннониттер, Гуттерлер және дәстүрлі Плаутдиецк тілінде сөйлейтін меннониттер жатады, олар қазіргі уақытта көбінесе Латын Америкасында тұрады.
Even with the abolition of Fraktur, some publications included elements of it in headlines. More often, some ligatures ch, ck from Fraktur were used in Antiqua typed editions up to the offset type period. Fraktur saw a brief resurgence after the war, but thereafter fell out of common use. Fraktur is today used mostly for decorative typesetting: for example, a number of traditional German newspapers such as the Frankfurter Allgemeine, as well as the Norwegian Aftenpoſten, still print their name in Fraktur on the masthead (as indeed do some newspapers in other European countries and the U. S.) and it is also popular for pub signs and the like. In this modern decorative use, the traditional rules about the use of long s and short and of ligatures are often disregarded. Individual Fraktur letters are sometimes used in mathematics, which often denotes associated or parallel concepts by the same letter in different fonts. For example, a Lie group is often denoted by G, while its associated Lie algebra is A ring ideal might be denoted by (or if a prime ideal) while an element is The Fraktur is also sometimes used to denote the cardinality of the continuum, that is, the cardinality of the real line. In model theory, is used to denote an arbitrary model, with A as its universe. Fraktur is still used among traditional Anabaptists to print German texts, while Kurrent is used as hand writing for German texts. Groups that use both forms of traditional German script are the Amish, Old Order Mennonites, Hutterites, and traditional Plautdietsch speaking Mennonites who live mostly in Latin America today.
Қаріп үлгілері
Төмендегі суреттерде шрифт атауларынан кейін келген неміс тіліндегі сөйлем (Walbaum Fraktur, 1-суретте және Humboldtfraktur, 2-суретте) "Victor jagt zwölf Boxkämpfer quer über den Sylter Deich" деп жазылған. Бұл сөйлемнің мағынасы "Виктор Силт бөгетінен он екі боксшыны қуа жетеді" және ол алфавиттің барлық 26 әріпін, сондай-ақ неміс тілінде қолданылатын умляуттары бар глифтерді қамтиды, осылайша ол панграмманың мысалы болып табылады.
In the figures below, the German sentence that appears after the names of the fonts (Walbaum Fraktur in Fig. 1 and Humboldtfraktur in Fig. 2 reads, Victor jagt zwölf Boxkämpfer quer über den Sylter Deich. It means "Victor chases twelve boxers across the Sylt dike" and contains all 26 letters of the alphabet plus the umlauted glyphs used in German, making it an example of a pangram.