Кіріспе

Дублиннің басты көшесі, Ирландия
Дублиндегі көше

О'Коннелл көшесі – Ирландияның Дублин қаласының орталығында, Лиффи өзенінен солтүстікке қарай созылатын көше. Ол О'Коннелл көпірінен оңтүстікке және Парнелл көшесінен солтүстікке дейін жалғасады, және Генри көшесімен шамамен екіге бөлінген. Луас трамвай жүйесі осы көше арқылы өтеді. 17 ғасырда бұл көше Генри Мур, Дрогеданың 1-ші графының құрметіне аталған, тары Дрогеда көшесі деп белгілі болған. 18 ғасырдың соңында Кең көшелер комиссиясы оны кеңейтіп, Лионель Саквилл, Дорсеттің 1-ші герцогінің құрметіне Саквилл көшесі (Sráid Saicfil) деп атады. 1924 жылы ол ұлттық көшбасшы Дэниел О'Коннеллдің құрметіне қайта аталды, оның мүсінін Джон Генри Фоули жасап, О'Коннелл көпіріне қарап тұр. Бұл көше Ирландия тарихында маңызды орын алған, О'Коннелл мен кәсіби одақтардың жетекшісі Джеймс Ларкиннің ескерткіштері, сондай-ақ Дублин шпилі сияқты бірнеше маңызды ескерткіштер орналасқан. Ол 1913 жылғы Дублин лок-ауты, 1916 жылғы Пасха көтерілісі, 1922 жылғы Ирландия азаматтық соғысы, 1966 жылы Нельсон колоннасының қиратылуы және 2006 жылғы Дублин тәртіпсіздіктеріне куә болды. 20 ғасырдың соңында көшені 19 ғасырғы түпкілікті келбетіне қайта келтіру жөніндегі кең ауқымды жоспар іске асырылды.

Орналасқан жері

О'Коннелл көшесі Дублин қаласының солтүстік жағында орналасқан және О'Коннелл көпірінен Парнелл алаңына қарай солтүстікке қарай созылады. Көшенің ұзындығы шамамен 1980 фут (604 м), ал ені 150 фут (46 м) – орталық жолдың екі жағында, түрлі ескерткіштер мен мүсіндермен толыққан, кең көлік қозғалысы үшін арналған екі жолақ бар. Бұл көше бұрын Дублиннен Белфастқа дейінгі маңызды N1 тас жолының бір бөлігі болған. Көше бойында екі Луас трамвай аялдамасы орналасқан: О'Коннелл GPO және О'Коннелл Жоғарғы. Көшеде Дублин автобусы және басқа автобус компанияларының көптеген аялдамалары бар, олар қала ішінде және солтүстік бағытындағы көптеген бағдарларға тоқталады.

Дрогеда көшесі

О'Коннелл көшесі Генри Мур, Дрогеда графының 1-ші титулымен белгілі адам салған, алғашқы 17 ғасырғы Дрогеда көшесінен пайда болды. Ол қазіргі О'Коннелл көшесінен үш есе тар болып, қазіргі шығыс қатынас жолағының орнында, Парнелл көшесінен Абби көшесіне дейін созылған.

Саквилл көшесі (Гардинер сауда орталығы)

1740 жылдары банкир және мүлік дамытушы Люк Гардинер жер мәмілесінің бөлігі ретінде Дрогеда көшесінің үстіңгі бөлігін Генри көшесіне дейін сатып алды. Ол Дрогеда көшесінің батыс жағын бұзып, 320 метр ұзындығы және 46 метр ені бар эксклюзивті, созылған тұрғын алаң құрды, осылайша қазіргі заманғы кең даладағы масштабты белгіледі. Көшенің жаңа батыс жағында бірнеше мүліктер салынды, ал шығыс жағында көптеген сарайлар болды, олардың ең сәні – Дрогеданың алтыншы графы жалға алған Дрогеда үйі, ол Кафедральді көшесінің бұрышында орналасқан. Гардинер сондай-ақ көшенің орталық бөлігінде төмен гранит қабырғалармен және обелискілермен шектелген алаң жасады. Бірнеше жылдан кейін ол ағаштармен көмкерілді. Ол жаңа құрылысты сол кездегі Ирландияның Лорд-лейтенанты Лайонел Кранфилд Саквилл, Дорсет герцогының құрметіне Саквилл көшесі деп атады. Ол сондай-ақ «Саквилл алаңы» және «Гардинер алаңы» деп те белгілі болды. Дегенмен, Гардинерлердің осы аймақтағы жерлері шектеулі болғандықтан, Парнелл алаңының төменгі жағында көшеден жақын орналасқан Ротонда ауруханасы Саквилл көшесімен бір осінен өте қойған жоқ, көріністің аяқталуын тоқтатты. Гардинердің мақсаты жаңа көшені өзенге дейін жалғастыру еді, бірақ ол 1755 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Чарльз мүлікті басқарды. Жұмыс 1757 жылы ғана басталды, қаланың жоспарлау органы – Кең көшелер комиссиясы Парламенттен қаржылық грант алғаннан кейін. Келесі 10 жыл бойы сан алуан тұрғын үйлер мен басқа да ғимараттарды бұзу, жаңа жол төсеу және жаңа террасалар салу жұмыстары жүргізілді. Кең көшелер комиссиясы өзеннен басталатын бірыңғай және пропорционалды қасбеттерге ие үйлердің сәйкес террасаларын көздеп, іске асырды. Жер дауына байланысты көшенің солтүстік-батыс бөлігіндегі учаске бос қалды, кейін 1814 жылы ашылған Бас пошта (GPO) орналасты. 1764 жылы Джон Буш есімді ағылшын саяхатшысы Дублинге сапар шегіп, көшеге келесідей баға берді: «Осы жақта (Лиффидің солтүстігінде) көптеген кең және дұрыс көшелер бар: әсіресе қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде. Саквилл көшесі, шамамен 70 фут ені бар, төмен қабырғамен қоршалған алаң». Алайда Буш құрылысшының Ротонда ауруханасымен көшені солтүстік жағынан дұрыс бағыттамаға келтірмегеніне өкінді. Көше 1792 жылы жаяу жүргіншілер үшін, ал 1795 жылы барлық көліктер үшін ашылған Джеймс Гандонның жобалаған Карлайл көпірінен кейін коммерциялық сәттілікке жетті.

19 ғасыр

Саквилл көшесі 19-ғасырда гүлденді, бірақ Жоғарғы және Төменгі көшелер арасында айырмашылықтар болды. Төменгі Саквилл көшесі коммерциялық орын ретінде сәтті болды; оның үйлері мақсатты түрде салынған сауда орындарымен қапталған. Осының салдарынан, көшенің екі шеті арасындағы ерекшелік пайда болды: жоспарланған төменгі бөлігі өзен жанында өркендеп, жұмсақ, ал жоғарғы бөлігінде кем маңызды кәсіпорындар мен ескі қалалық үйлер үйлесім тапқан. 1845 жылы Дублинге келген Уильям Мейкпис Такерей көшені «кең және сәнді» деп атады, бірақ жоғарғы бөлігінде ерекше архитектуралық ерекшеліктері аз екенін және қамқорлықтың жетіспейтінін байқады. 19-ғасырда Саквилл көшесі Кенет көшелер комиссиясының жоспарынан жеке ғимараттардың бульварына айналды. Әлемдегі алғашқы мақсатты түрде салынған универмагтардың бірі осында болды: 1853 жылы ашылған Деланидің «Жаңа базар – алып дүкені» кейіннен Клери отбасы сатып алды. Бұл жерде «Империал» қонақ үйі де орналасқан. Көшенің ар жағында, бас пошта ғимаратының жанында тағы бір сәнді қонақ үй салынды: француз стиліндегі «Метрополь» қонақ үйі. Сол сияқты, «Грэшам» қонақ үйі 1817 жылы көшенің солтүстігінде, 21 және 22 нөмірдегі жапсарлас грузин үйлерінде ашылды және кейіннен, табысты болғандықтан қайта жаңартылды. Жоғарғы Саквилл көшесінің жағдайы ғасырдың екінші жартысында жақсара бастағанда, түрік моншалары сияқты басқа да кәсіпорындар ашылды, кейіннен олар «Хаммам» қонақ үйіне енгізілді. «Стандарт Лайф Эшьюранс» компаниясы өздерінің негізгі Дублин филиалын көшеде салды, ал «Финдлейтер» отбасы Парнелл көшесіне жақын өзінің табысты желісінің филиалын ашты, сондай-ақ «Гилбис Вайн Мерчантс» компаниясы да солай істеді. Бұл тракт Дублин трамвай жүйесінің орталығына айналды, қаланың көптеген трамвайлары Нельсон бағанасында тоқталды. 1900 жылға қарай Саквилл көшесі сауда және бизнес үшін маңызды орынға айналды, сондықтан оны «Ирландияның Басты Көшесі» деп атады. 19-ғасырда көше «О'Коннелл көшесі» деп таныла бастады, бірақ кейбір адамдар бұл атауды «ұлтшыл» деп есептеді. Дублин корпорациясы 1880 жылдардың басынан бастап атауын өзгертуге ұмтылды, бірақ көшедегі тұрғындар мен бизнес иелерінен күшті қарсылық көріп қалды. Дегенмен, корпорация 1884 жылдың желтоқсанында көшені қайта атау туралы қаулы қабылдады, бірақ 1885 жылы наразы болған жергілікті тұрғындар, Ирландияның Бас прокуроры олардың ісін қорғап, Корпорацияның мұндай өзгеріс жасауға құқығы жоқ екенін растаған сот шешіміне қол жеткізді. 1890 жылы қажетті өкілеттіктер берілді, бірақ жаңа атаудың танымал болуына мүмкіндік беру оңтайлы деп саналды; жылдар өте келе О'Коннелл көшесі деген атау кеңінен қабылданып, 1924 жылы атау ресми түрде, ешқандай наразылықсыз өзгертілді.

Пасхалық көтеріліс және тәуелсіздік

1913 жылдың 31 тамызында О’Коннелл көшесінде Дублиннің ең ауыр оқиғасы – жұмысшылар мен полиция арасындағы үлкен дау болды. Жұмысшылардың құқықтары үшін күрескен Джеймс Ларкин сөйлеген сәтте полиция жиналған көпшілікке шабуыл жасап, оны тұтқындады. Көпшілік наразылыққа шығып, салдарынан екі адам қаза тауып, 200-ге жуық адам тұтқындалды және көптеген адамдар жарақат алды. 1916 жылғы Пасха көтерілісі кезінде ирланд республикашылары Бас пошта ғимаратын басып алып, Ирландия Республикасын жариялады. Бұған жауап ретінде Корольдік теңіз күштерінің «Хелга» канонерлік кемесі және басқа да артиллериялық құралдар бірнеше күн бойы көшеге оқ жаудырды. Көше маңында да қарулы шайқастар мен снайперлердің оқтары естілді. Сенбі күні көтерілісшілер өртенген Бас пошта ғимаратын тастап, Мур көшесінде берілуге дейін бекінді. Көшенің көп бөлігі қирады, шығыс жағының собор көшесіне дейінгі бөлігі мен Бас пошта мен Абби көшесі арасындағы үйлер қиратылды. Сонымен қатар, көтеріліс кезіндегі хаосқа байланысты жақын маңдағы кембағалдық аудандардағы тұрғындар О’Коннелл көшесіндегі көптеген дүкендерді тонады. Бұл оқиғалар қаланың орталық аймағындағы сауда өміріне ауыр соққы берді, шамамен 2,5 миллион фунт стерлингке жуық зиян келтірді. Кейбір кәсіпорындар 1923 жылға дейін жабылып, қайта ашылмады. Көтерілістен кейін көшенің қирауы Мүліктік зиянды өтеу (Ирландия) комитетіне көптеген талаптар түсуіне себеп болды. 1916 жылғы Дублин қаласын қайта құру (Төтенше шаралар) заңы жергілікті аудандағы қайта құру процесін бақылау мақсатында қабылданды. Мақсаты – коммерциялық белсенділікті жаңарту мүмкіндігін пайдаланып, қаланың келбетін сақтай отырып, жүйелі және лайықты түрде қайта құру болды. Заңға сәйкес, қала барлық құрылыс жобаларын бекітуге және көшенің архитектуралық стиліне сәйкес келмейтін кез келген ұсынысты қабылдамауға міндетті болды. Қайта құру жұмыстарын қалалық сәулетші Хорас Т. О’Рурк қадағалады. Бас пошта ғимаратының Саквилл көшесіне қараған қасбеті мен кіреберісінен басқа барлық бөлігі қирады. Кейіннен 1818 жылғы қасбеттің артына жаңа Бас пошта ғимараты салынды. Жұмыс 1924 жылы басталды, Генри көшесі жағында көше деңгейінде жаңа сауда орындары, Принс көшесіне жалғасатын сауда аркадасы және жоғарғы қабаттарда кеңселер салынды. О’Коннелл көшесіндегі кіреберіс астындағы қоғамдық кеңсе 1929 жылы қайта ашылды. О’Коннелл көшесінде 1922 жылдың шілдесінде Ирландия Азамат соғысы басталған кезде Оскар Трэйнор басқаратын келісімге қарсы күштер жақын маңдағы Төрт соттағы республикалық гарнизонға шабуыл жасағаннан кейін көшені басып алды. Шайқас 28 маусымнан 5 шілдеге дейін жалғасты, содан кейін Ұлттық армия әскерлері Republican-тың ғимараттарын бомбалау үшін бронетехниканың қорғауымен артиллерияны жақын қашықтықтан орналастырды. Қаза тапқандардың арасында жақын қашықтықтан атылған Катал Бруга да болды. Апталық шайқастың салдары көшенің солтүстік жағына шектелді, собор көшесінен Парнелл алаңына дейінгі үйлердің көп бөлігі және солтүстік-батыс жағындағы бірнеше ғимарат қирады. Жалпы алғанда, 1916 мен 1922 жылдар арасында көшедегі мүліктердің үштен екісі жойылды немесе қиратылды. Нәтижесінде, 21-ші ғасырда көшеде тек бір ғана грузин стиліндегі үй сақталды. Көлемді қираулар мен қайта құрулардың салдарынан О’Коннелл көшесіндегі ғимараттардың көпшілігі 20-шы ғасырдың басында салынған. Әлі күнге дейін сақталған жалғыз түпнұсқа ғимарат – 42-ші үй, ол 1972 жылдан бері Дублиннің Royal қонақ үйіне тиесілі. Бұл үйде бастапқыда Мемлекеттік дәрігер және Тринити колледжінің анатомия профессоры Роберт Робинсон, кейіннен Дэниел О’Коннеллдің католик коммерциялық клубы орналасқан. Ғимарат 1752 жылы салынған және оны Ричард Кассельс жобалаған. 1975 және 1978 жылдары үйді қонақ үйге қосып, қосымша барлар мен банкет залдары құру жоспарланған, бірақ бұл жұмыс ешқашан жүзеге асырылмады. 1982 жылы үйді бұзуға рұқсат сұрады, бірақ рұқсат берілмеді. Бас пошта ғимаратынан басқа, жаулықтан кейін қайта салынған маңызды нысандардың қатарында 1922 жылдың тамызында қайта ашылған Clerys дүкені және 1927 жылы қайта ашылған Gresham қонақ үйі де бар.

Қайта жаңғыру

Көшенің 1916 және 1922 жылдар аралығындағы сәулеттік үйлесімділігіне енгізілген жақсартуларға қарамастан, кейіннен жоспарлаудың жетіспеушілігінен зардап шекті. Сол кездегі Дублиннің көп бөлігі сияқты, мүлік алыпсататын адамдар мен құрылыс салушыларға дұрыс емес жобаланған ғимараттарды салуға рұқсат берілді, олардың көпшілігі тарихи ескерткіштерді бұзумен қатар, Қорғау аймағы мәртебесіне қарамастан, бұзуға әкелді. Фрэнк Макдональд көшенің бағының өзгеруін Нельсон бағанасының жарылуымен байланыстырады, оның жоғалуы ауданның ерекшелігі мен жалпы үйлесімділігінің төмендеуіне әкелді деп санайды. Бағананың жоғалуы – қаланың солтүстік жағындағы маңызды ескерткіш, кездесу орны және танымал туристік орынның жоғалуы болды. 1960 және 1970 жылдары бірнеше Виктория дәуірі мен 1920 жылдардағы ғимараттар бұзылды. Алғашқы мысалдардың бірі – 1961 жылы CIÉ компаниясының жолаушылар ақпарат бюросы үшін екі үйдің қасбеттерін бұзуы. Жаңа құрылыста Эви Хоунның суреттелген әйнек панельдері бар шыны қабырғасы орнатылды. Тағы бір бұзу – көшенің солтүстік жағындағы Гилби ғимараты. Бұл ғимаратта биік Виктория стиліндегі романдық қасбет, кіреберіс және шыңды шатыры болды. Ол 1973 жылдың наурыз айында бұзылды, Глэдстон мен Палмерстонның екі тас басы сақталды және жаңа кіреберіс үстіне орнатылды. Бастапқыда сауда және кеңселер үшін аралас жоба ретінде жоспарланған, 1975 жылдан бастап бүкіл ғимарат Дублин қалалық кеңесіне жалға берілді, содан кейін бірінші қабат дыбыс өткізбейтін кеңес палатасы ретінде жабдықталды. 1973 жылы GPO жанындағы Metropole және Capitol кинотеатрлары бұзылды, Макдональд бұл О'Коннелл көшесінің орталық әлеуметтік орталығын жойғанын атап өтті. Capitol кинотеатрында кинозалдардан басқа лаунждар, кездесу залдары, кафелер мен мейрамханалар болды, ал Metropole кинотеатрында би залы, мейрамханалар мен барлар болды. Жер тегістеліп, British Home Stores үшін қайта жаңартылды. Ол 1992 жылға дейін Mothercare және Habitat компанияларымен бірге бұл жерді иеленді, содан кейін дүкен жабылды. Кейін оны Penney's филиалы иеленді. 1972 жылы О'Коннелл көшесі мен Катал Бруга көшесінің бұрышында орналасқан Findlater азық-түлік және шарап дүкенінің үй-жайы бұзылды және оның орнына жерүсті деңгейінде сауда орындары бар бес қабатты кеңсе ғимараты салынды. Бұл О'Рурк 1920 жылдары қайта құру кезінде көше бойында қатаң сақталған пропорцияларды бұзған жаңа ғимараттардың бірі болды. 1780 жылдарға дейін салынған, көшедегі соңғы сақталған Кең көшелер комиссиясының ғимараттарының ішіндегі 40 және 41 нөмірлері 1968 жылы Royal Dublin қонақ үйіне жол ашу үшін бұзылды. Патрик Карр жобалаған бұл қонақ үй 1920 жылдары Gresham қонақ үйінен кейін Дублинде салынған алғашқы қонақ үй болды. Бұл қонақ үй 2008 жылы жабылғаннан кейін бұзылды және бос тұрды. Бұрынғы Carlton кинотеатрының жанындағы басқа бос жермен бірге, Carlton да Мур көшесімен байланысты үлкен сауда орталығын салу жоспарының бір бөлігі болды. "Carlton алаңы" деп аталатын жер О'Коннелл, Мур, Парнелл және Генри көшелеріне қараған алты акр жерді қамтиды. Carltonның оң жағындағы бос жер 1979 жылға дейін Гиллдің кітап дүкені және Penney's филиалы болды, оны Ирландия банкі сатып алды. Гиллдің дүкені бос тұрғанда өртеніп, кейін 1979 жылдың қыркүйегінде құлады, нәтижесінде екі ғимарат та тегістелді. Содан кейін арнайы шам бағаналары, қоқыс жәшіктері және сауда орындары сияқты жаңа көше жиһаздары орнатылды. Жоспарға Дублиннің ең биік мүсіні – Спайр Дублин жобасы да кірді; ол 2002 жылдың желтоқсаны мен 2003 жылдың қаңтары аралығында Нельсон бағанасының орнына орнатылды. Көптеген ескерткіштер қалпына келтірілді, соның ішінде 19-шы ғасырдың аяғындағы ирландтық саяси қайраткері Чарльз Стюарт Парнелл, 20-шы ғасырдың басындағы радикалды еңбек қайраткері Джим Ларкин, танымал кәсіпкер және ұлттық депутат сэр Джон Грей және ең қиын болғаны – О'Коннелл ескерткішін сақтау. Бұл жобаға қола мен тас консерваторларының сарапшылар тобы бірнеше ай бойы жұмыс істеді, содан кейін 2005 жылдың мамыр айында ашылды. Барлық қоғамдық жұмыстар 2006 жылдың маусым айында аяқталып, IAP-тің негізгі мақсаты 40 миллион еуроға аяқталды. Бұл жұмыстың барысында жетілген ағаштардың жоғалуы көшелердегі проблемаларды ашып, одан әрі атап көрсетті. О'Коннелл көшесі Архитектуралық қорғау аймағы және арнайы жоспарлауды бақылау аймағы болып тағайындалды. Бұл дегеніміз, қала әкімшілігінің рұқсатысыз ғимараттарды өзгертуге болмайды, ал жылдам тағам сату орындары, кафелер мен ойын-сауық орындарына қатаң бақылау қойылады. 2015 жылдың маусым айында Clerys дүкені Natrium Ltd инвестициялық тобы сатып алғаннан кейін кенеттен жабылды, нәтижесінде 400-ден астам жұмыс орындары жойылды. 2019 жылы бұл үй-жайды төрт жұлдызды қонақ үйге айналдыру жоспары жарияланды. Көше жыл сайынғы Әулие Патрик күні шеруінің басты маршруты ретінде және әрбір Пасха жексенбісінде 1916 жылғы еске алу шараларының өтетін жері ретінде пайдаланылады. Ол сонымен қатар қала орталығы арқылы басты автобус маршруты болып табылады. Заманауи трамвай, Luas, кеңейтілді және трамвайлар енді О'Коннелл көшесі арқылы қайтадан жүреді. Ол тек бір бағытта жүреді, ал St. Stephen's Green станциясындағы жүйеге қосылу үшін Marlborough көшесі арқылы, О'Коннелл көшесіне параллель және шығысқа қарай жүреді.

Флора мен фауна

Ирландиялық табиғат зерттеушісі Роберт Ллойд Прагер 1937 жылғы "Мен барган жол" атты кітабында "Даблиннің ұсынған зоологиялық ерекшеліктерінің ең қызықтысы – О'Коннелл көшесіндегі қызылқұйрықтардың жиналу орыны" екенін атап өтті. 1929 жылғы қыстың басында бірнеше аққара құстар Нельсон жотасының солтүстік жағындағы Лондон платанының бір ағашына қоныстанды. Келесі күзде сол аймақтағы үш-төрт жақын орналасқан ағаштарды мекендеген шамамен екі мыңдай осы құс түрі қайтадан пайда болды. Прагер "осыншама қолайсыз жағдайда осыншама үлкен колонияның болуы таңғажайып" екенін жазды.