Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Исламдық географиялық термин
Исламдық қасиетті жер (әдеби мағынасында "қиямет орны")
Islamic geographic term
Islamic holy place (lit. "sanctuary")
Харам (حَرَم) – семит тіліндегі үш әріпті түбірден шыққан бірнеше ұқсас сөздердің бірі. Сөздің тікелей мағынасы – "қиямет орны", мұсылмандар оны көбінесе Әл-Масжид әл-Харам мен Пайғамбар Мұхаммед мешітін атау үшін қолданады. Мұсылмандар осы екі аумақта белгілі бір ережелерді сақтауға міндетті. Бұрын қолданылған, бірақ қазір қолданыстан шығып қалған сөздің тағы бір мағынасы – "қоғамдық тыныштық орнатылған/қорғалған аймақ", ол тұрақты отбасылардың саны шектеулі болған аймаққа қатысты, бұл жүктемеге төзімділік және табиғатты қорғаудың алғашқы нысандары туралы идеялармен байланысты, сондай-ақ мешіттің намаз залына да сілтеме жасайды.
Haram (حَرَم) is one of several similar words originating from the triliteral Semitic root Ḥ R M. The word literally means "sanctuary," commonly used by Muslims to refer to Al Masjid Al Haram and Prophet Mohammad's Mosque. There are certain rules which Muslims within these two areas must follow. Another meaning of the word which was used in the past but has since fallen out of use, include an "inviolable/protected zone," referring to an area in which the number of residing families was limited, attributed to the idea of carrying capacity and early forms of nature reserves, and to the prayer hall of the mosque.
Этимология
Араб тілінде екі бөлек сөз бар: ḥaram (حَرَم) және ḥarām (حَرَام). Екеуі де семит тіліндегі үш әріпті Ḥ R M түбірінен туындаған. Бұл екі сөз де жалпы мағынада "тыйым салынған" және/немесе "қасиетті" мағынасын білдіре алады, бірақ әрқайсысының да нақты мағыналары қалыптасқан (ḥarām көбінесе "заңмен тыйым салынған" дегенді білдіреді). Осы түбірден шыққан үшінші туысқан сөз – ḥarīm (حَرِيْم) – тікелей ағылшын тіліндегі "harem" сөзіне сәйкес келеді. Бұл мақалада ḥaram сөзі (бірлік түріндегі қысқа дауыстылармен) қарастырылады.
The Arabic language has two separate words, ḥaram (حَرَم) and ḥarām (حَرَام) both derived from the same triliteral Semitic root Ḥ R M. Both of these words can mean "forbidden" and/or "sacred" in a general way, but each has also developed some specialized meanings (ḥarām most often means "forbidden by law"). A third related word derived from the same root, that is ḥarīm (حَرِيْم), most directly corresponds to English "harem". This article covers the word ḥaram (with short vowels in the singular form).
Қорғалатын аймақ
Исламдық қала құрылысында қолданылатын харам сөзі «тиістіксіз аймақ» дегенді білдіреді, бұл мұсылман өркениетіндегі қала құрылысының маңызды аспектісі. Мұндай қорғалған аймақтар қақтығысқан тараптардың дауларын бейбіт түрде шешуге арналған қасиетті орындар еді. Қалалар көбінесе ауыз су және тұрмыстық сумен қамтамасыз ететін (жоғары ағысқа қарай) және қалдықтар мен кәріз суларын шығарып жіберетін (төмен ағысқа қарай) өзендердің жанында салынды. Мұсылмандар жүктемеге қабілеттілік идеясын енгізгенін айтады және кейде белгілі бір қаладағы отбасылардың санын шектегенін нақты көрсетеді. Харамдар әдетте саябақтар мен табиғатқа (басқаша аталатын хима) қол жеткізуді қамтамасыз ету, қаланың кеңеюін шектеу, су арналарын және су жиналатын алаптарды, сондай-ақ оазистерді қорғау үшін орналастырылды. Осы тұрғыдан қарағанда, ережелер қазіргі заманғы аймақтарға бөлу заңдарына ұқсас болды, олардың мақсаттары бірдей болды. Кейбір заманауи ғалымдар харам мен хима арасындағы айырмашылықтың себебін, қай аймақтарға шектеулер қойылатынын анықтаудың әртүрлі тәсілдерімен байланысты деп санайды. Харамды таңдау көбінесе қоғамдық пікірге байланысты болса, химаны таңдау аймақтың табиғи ерекшеліктеріне байланысты болды, оларды заңгерлер ең жақсы құрметтеуге тиіс деп есептеді. Бұл идея мұсылманның ижмағ (Исламдағы көршілердің келісімі) мен халифалыққа (Алланың алдында табиғатқа қамқорлық ету) деген екі түрлі міндеттемесінен туындаған болуы мүмкін. Бұл тарихи шешім қабылдаудың нақты жолдарына сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін. Қорғалған және тиістіксіз аймақ ретінде харам мешіттегі ритуалдар мен дұғалар орындалатын қасиетті кеңістікке қатысты қолданылады: ол дұға залы.
As used in Islamic urban planning, the word ḥaram means "inviolate zone", an important aspect of urban planning in Muslim civilization. Such protected areas were sanctuaries, or places where contending parties could settle disputes peacefully. Towns were usually built near a river which provided drinking and domestic water (upstream) and carried away waste and sewage (downstream). Muslims claim to have introduced the idea of carrying capacity, and clearly sometimes did limit the number of families in any given town. The harams were typically positioned to ensure access to parkland and nature (which were given another name, hima), to restrict urban sprawl, protect water courses and watersheds and oases. In this respect the rules strongly resembled modern zoning laws, with the same purposes. The distinction between haram and hima is thought by some modern scholars to have been necessary due to a different means of deciding which regions were to have restrictions the selection of haram was considered to be more up to the community while the selection of hima had more to do with natural characteristics of the region, which were considered to be best respected by jurists. This idea probably arises from two different obligations of the Muslim to respect the ijmaʿ (consensus of neighbors within Islam) and practice Khilafah (Stewardship of nature under Allah). It may or may not reflect actual means of decision making historically. As a protected and inviolate zone, haram is also employed referring to the consecrated space in a mosque where rituals and prayer take place: it is the prayer hall.
Қасиетті жер
Харам сөзінің мағынасы қасиетті орынды да білдіреді. Исламдағы ең қасиетті екі орын – Құран Кәрімде (28:57; 29:67) «Харам Амин» деп аталған Меккедегі Әл-Мәсжид әл-Харам және Мединадағы Пайғамбар мешіті. Араб тіліндегі «әл-Хараман» немесе «әл-Харамэйн» (ٱلْحَرَمَان / ٱلْحَرَمَيْن) сөздері осы екі орынды білдіреді. 1986 жылдан бері Сауд Арабиясы монархиясы «Екі қасиетті ғибадатхананың қамқоршысы» немесе «Екі қасиетті мешіттің қамқоршысы» (خَادِم ٱلْحَرَمَيْن ٱلشَّرِيْفَيْن) атағынан басқа барлық патшалық атақтардан бас тартты. Сонымен қатар, «харам» термині басқа да қасиетті орындарды білдіру үшін жиі қолданылады, мысалы, Иерусалимдегі Әл-Ақса мешіті (ٱلْحَرَم ٱلشَّرِيْف). Бірақ, Ибн Таймия сияқты кейбір ғалымдар наразылық білдірді, олардың пікірінше, «харам» деп аталатын жалғыз орындар – Мекке, Медина және, мүмкін, Тайфтағы Уадж аңғары ғана, ал Хеброн және тіпті Иерусалим сияқты басқа орындарды қабылдамайды. Шындығында, Иерусалимнің ислами атының бірі – «салиф әл-Харамэйн» (ثَالِث ٱلْحَرَمَيْن, сөзбе-сөз «екі қасиетті орынның үшіншісі») Мекке мен Мединаның даусыз мәртебесі мен Иерусалимді исламда ерекше статусы бар деп тану ниеті арасындағы қақтығысты парадоксалды түрде шешеді. Иерусалимде Әл-Ақса мешіті орналасқан (Құранда аты аталған сирек мешіттердің бірі, сондықтан ең маңызды мешіттердің бірі), сондықтан ол өз алдына қасиетті деп есептеледі.
Ḥaram can also mean a site of high sanctity. The two sites whose Islamic sanctity are unchallengeably the highest of all are Al Masjid al Haram in Mecca (which is called Ḥaraman Āminan (حَرَمًا آمِنًا, "Sanctuary (which is) Secure") in the Quran (28:57; 29:67), and the Prophet's Mosque in Medina, so the Arabic dual form al ḥaramān (ٱلْحَرَمَان) or al ḥaramayn (ٱلْحَرَمَيْن) refers to these two places, both of which are in the Hejazi region of the Arabian Peninsula. Since 1986, the Saudi monarchy has disclaimed all royal titles except "Custodian of the Two Holy Sanctuaries" or "Custodian of the Two Holy Mosques" (خَادِم ٱلْحَرَمَيْن ٱلشَّرِيْفَيْن). In addition, the term ḥaram is commonly used to refer to certain other holy sites, such as the Masjid Al Aqsa (ٱلْحَرَم ٱلشَّرِيْف) in Jerusalem — though over the protests of some, such as Ibn Taymiyyah, who declared that the only places which could be legitimately called "ḥaram" were Mecca, Medina, and probably also the valley of Wajj in Taif, thus rejecting other places like Hebron and even Jerusalem. In fact, one of the Islamic names of Jerusalem, thālith al ḥaramayn (ثَالِث ٱلْحَرَمَيْن, literally "the third of the two holy places") resolves the tension between the unchallengeable pre eminence of Mecca and Medina versus the desire to recognize Jerusalem as having a special status in Islam in a somewhat paradoxical manner. Jerusalem, being home to Masjid Al Aqsa (one of the few mosques that are mentioned by name in the Quran, and consequently one of the most important mosques) is normally seen as being holy in its own right.