Кіріспе

Таңғаника көлі (/tæŋɡənˈjiːkə/, /ɡæn/; Kirundi: Ikiyaga ca Tanganyika) – Африкадағы Ұлы көлдердің бірі. Бұл әлемдегі екінші ең көне тұщы сулы көл, көлемі бойынша екінші және тереңдігі бойынша Сібірдегі Байкал көлінен кейін екінші орында. Бұл әлемдегі ең ұзын тұщы сулы көл. Көлдің су жиналатын алабы кең. Көлге екі негізгі өзен құяды, сондай-ақ көптеген кіші өзендер мен арналар (олардың ұзындығы көлді қоршалаған тік таулармен шектеледі). Көлден шығатын жалғыз ірі өзен – Лұкуга, ол Конго өзенінің су жүйесіне құяды. Жауын-шашын мен булану өзендерге қарағанда маңыздырақ роль атқарады. Судың кемінде 90% көл бетіне жауған жаңбырдан түседі, ал судың кемінде 90% тікелей булану арқылы жоғалады. Көлге құятын маңызды өзен – Рузизи, ол шамамен 10 000 жыл бұрын пайда болды және Киву көлінен көлдің солтүстігіне ағып кіреді. Танганика көлінің шығыс жағынан Танзанияның екінші үлкен өзені – Малагараси өзені құяды. Таңғаника көлі – ежелгі көл, миллион жылдан астам жасы бар жиырма көлдің бірі. Оның үш бассейні, су деңгейі төмен болған кезде жеке көлдер болған, әртүрлі кезеңдерде қалыптасқан. Орталық бассейн 9-12 миллион жыл бұрын (млн ж.), солтүстік бассейн 7-8 млн ж., ал оңтүстік бассейн 2-4 млн ж. бұрын пайда бола бастады.

Судың ерекшеліктері

Көлдің суы сілтілі, pH шамамен 9-қа тең, ал тереңдігі 8,7 шамасында. Танганьиканың ең терең бөліктерінде 8,3–8,5-ке дейін төмендейді. Су температурасы 19 ғасырдан бері бірте-бірте жоғарылап келеді, ал 1950 жылдан бері жаһандық жылыну осы процесті жылдамдатты. Көл қабатталған, маусымдық араласу көбінесе тереңдігінен аспайды. Қабаттанудың салдарынан, терең бөліктерінде "көне су" кездеседі. Сондай-ақ, бұл терең бөліктерде оттегі жоқ (аноксиялық), бұл балықтар мен басқа да аэробикалық организмдерді көлдің жоғарғы қабатымен шектейді. Бұл шекте географиялық айырмашылықтар байқалады, бірақ көлдің солтүстік бөлігінде шамамен тереңдікте, ал оңтүстік бөлігінде тереңдікте орналасқан. Оттегісіз ең терең бөліктерде улы сутек сульфидінің жоғары концентрациясы бар және олар тіршілікке жарамайды.

Жыртқыш жануарлар

Танганьика көлі мен оған байланысты ылғалды жерлерде Ніл крокодилдері (соның ішінде әйгілі алып Густав), Замбияның буынды тасбақалары, тісті буынды тасбақалар және пан буынды тасбақалар (соңғы түрі көлде емес, бірақ жақын орналасқан лагуналарда) қоныстанды. Балықпен негізінен қоректенетін, жолақты су кобрасының қауіп төндік түрі тек Танганьика көлінде ғана кездеседі, ол жерде тасты жағалауларды ұнатады.

Балықтардың тіршілік етуі

Көлде кем дегенде 250 цихлид балық түрі бар және сипатталмаған түрлер де кездеседі. Танганьика цихлидтерінің шамамен 98% көлге тән, сондықтан ол эволюциядағы түр пайда болуын зерттеу үшін маңызды биологиялық ресурс болып табылады. Кейбір эндемик түрлер Танганьика көлінің ағысы болып табылатын Лукуга өзенінің жоғарғы бөлігінде де кездеседі, бірақ физикалық факторлар (Лукуга өзенінде көптеген тасқындар мен шарлауықтар бар, ол жылдам ағысқа ие) және химиялық факторлар (Танганьика суы сілтілі, ал Конго суы көбінесе қышқыл) Конго өзені алабына одан әрі таралуына кедерес келтіреді. Оның цихлидтері морфологиялық және генетикалық тұрғыдан ең әртүрлі. Бұл Танганьиканың басқа көлдерге қарағанда едәуір көне болуымен байланысты. Танганьика Африка көлдерінің арасында эндемикалық цихлид тұқымдастарының ең көп санын қамтиды. Басқалар Танганьика цихлидтерін 12-16 тайпаға бөлуді ұсынды (бұрын аталған Батибатини, Бентохромини, Буленгерохромини, Цифотилапини, Эретмодини, Гринвудохромини, Перисодини және Трематокарини тайпаларына қоса). Трематокара түрлерінің бірі ерекше жағдайда , әлемдегі басқа цихлидтерге қарағанда тереңде табылған. Терең сулы цихлидтердің кейбіреуі (мысалы, Bathybates, Gnathochromis, Hemibates және Xenochromis) оттегіге жақын жатқан жерлерде ұсталған, бірақ олардың қалай тірі қалуға болатыны әлі анық емес. Танганьика цихлидтерінің тек балық жейтін Bathybates түрлері ғана пелагикалық және жағалаудан алыс жүзеді, қалғандары мұндай емес. Олардың көбею мінез-құлқы екі негізгі топқа бөлінеді: субстратқа жұмыртқа салатындар (көбінесе үңгірлерде немесе жартастардың арасындағы жарықтарда) және аузында жұмыртқа бағатындар. Эндемикалық түрлердің арасында әлемдегі ең кішкентай цихлидтердің екеуі бар: Neolamprologus multifasciatus және N. similis (екі түр де қабықшада тұрады), олардың ұзындығы шамамен , ал ең ірісі – алып цихлид (Boulengerochromis microlepis), оның ұзындығы шамамен жетеді.
Танганьика көлінен Altolamprologus, Cyprichromis, Eretmodus, Julidochromis, Lamprologus, Neolamprologus, Tropheus және Xenotilapia сияқты тұқымдастарға жататын көптеген цихлидтер жарқын түстері мен өрнектері және қызықты мінез-құлқының арқасында аквариум балықтары ретінде танымал.

Басқа балықтар

Танганьика көлінде 80-нен астам цихлид емес балық түрлері бар, олардың 60%-ы эндемиктер. Пелагикалық аймақтың ашық суларында цихлид емес төрт түр басым: "Танганьика сардины" (Limnothrissa miodon және Stolothrissa tanganicae) екі түрі осы аймақтағы балықтардың ең ірі биомассасын құрайды және олар бұрандалы латестер (Lates microlepis) мен жұмсақ латестер (L. stappersii) үшін маңызды азық болып табылады, сондай-ақ S. multipunctatus үшін де. Кездейсоқ жұмыртқа паразиттері көбінесе аузымен шабақ өршітетін цихлидтермен синхронды түрде жұмыртқалайды. Цихилидтер оларды өз жұмыртқаларындай аузына алып алады. Мысық балықтарының жұмыртқаларынан шабақтар шыққаннан кейін, жас балықтар цихлидтердің жұмыртқаларын жейді. Туыс деңгейінде эндемик болмаса да, Chrysichthys мысығының алты түрі тек Танганьика алабында ғана кездеседі, олар жайлы және салыстырмалы түрде терең суларда өмір сүреді. Басқа Африканың ірі көлдерінде Synodontis мысығы, эндемик мысық тұқымдастары және Mastacembelus тікенді балықтары болғанымен, салыстырмалы түрде жоғары әртүрлілік Танганьикаға тән, бұл оның ежелгілігімен байланысты. Эндемик екібалықтардың арасында үш монотиптік туыс бар: Grandidieria burtoni, Pseudospatha tanganyicensis және Brazzaea anceyi. Прособранхияға жататын Танганьика талассоидтарының барлығы көлге тән. Көлде жалпы 17 тұщы сулы бұрқашақ туысы бар, мысалы, Hirthia, Lavigeria, Paramelania, Reymondia, Spekia, Stanleya, Tanganyicia және Tiphobia. Танганьикада бауырсақтардың 200-ден астам түрі бар, олардың жартысынан астамы эндемиктер. Кем дегенде 11 түрі кішкентай атидтік бауырсақтар (Atyella, Caridella және Limnocaridina), эндемик палаемонидтік бауырсақ (Macrobrachium moorei), 100-ге жуық остракодтар, оның ішінде көптеген эндемиктер және бірнеше копеподтар бар. Олардың ішінде Limnocaridina iridinae – Pleiodon spekei – унионид моллюскісінің мантия қуысының ішінде өмір сүреді, бұл оны тұщы суда тіршілік ететін бауырсақтардың екі ғана белгілі түрінің біріне айналдырады (екіншісі – Индонезиядағы Товути көлінен тірі Caridina spongicola губкасы). Рифт аңғарындағы көлдердің ішінде Танганьика көлі бауырсақтар мен тұщы сулы бұрқашақтардың түрлер саны бойынша (жалпы түрлер саны және эндемиктер саны бойынша) барлық көлдерден асып түседі. Мысалы, Рифт аңғарында эндемик тұщы су крабтары тек Киву және Виктория көлдерінде ғана кездеседі, әрқайсысында екі түрден бар.

Балық аулау

Танганьика көлі маңызды балық шаруашылығын қолдайды, бұл, дереккөздерге байланысты, аймақта тұратын халықтың диетасындағы жануар ақуызының 25–40% немесе 60% құрайды. Танганьика көлінің балықтары Шығыс Африканың түкпір-түкпірінде сатылады. Ірі коммерциялық балық аулау 1950 жылдардың ортасында басталды және жаһандық жылынумен бірге балық популяциясына елеулі әсер етіп, олардың санын күрт азайтты. Аймақтың жергілікті халқы балық аулаудың көптеген әдістерін қолданған. Көбінесе олар жарыққа тартылатын балықтарды аулау үшін шамдарды пайдаланған. Олардың үш негізгі түрі болды. Біріншісі – Лусенга, ол бір адам каноэден пайдаланатын кең желі. Екіншісі – көтеру желісі. Бұл әдіс екі параллель каноэді пайдаланып, қайықтың тереңіне желіні түсіріп, оны бір уақытта жоғары тартып алудан тұрады. Үшіншісі – Чиромила, ол үш каноэден құралған. Бір каноэ тұрақты болып, шам жағып тұрады, ал екінші каноэ желінің бір шетін ұстап тұрады, үшіншісі тұрақты каноэге жақындасып, желіні толықтай жинап алады. Көлді алғаш рет 1858 жылы британдық саяхатшылар Ричард Бертон мен Джон Спик тапты. Олар Ніл өзенінің бастауын іздеп келе жатқанда оны кездестірді. Спик ізденісін жалғастырып, Виктория көлінің нақты бастауын тапты. Кейін Дэвид Ливингстон көлден өтті. Ол оның оңтүстік бөлігін "Лиемба" деп атады, бұл сөз, мүмкін, фипа тілінен алынған. Танганьика лувале тілінде "жұлдыздар" деген мағынаны білдіреді. Көл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Танганьика көлі үшін болған шайқастың ортасы болды. Граф Гёцен көмегімен немістер соғыстың басында көлді толық бақылауға алды. Кеме жүк пен адамдарды тасымалдауға, сондай-ақ одақтас әскерлеріне күтпеген шабуылдар жасау үшін база ретінде пайдаланылды. Сондықтан одақтас күштер үшін көлді өздері бақылауға алу маңызды болды. Лейтенант-коммандер Джеффри Спайсер Симсон басшылығымен Британ Корольдік теңіз күштері Англиядан екі қарулы моторлық қайық – HMS Mimi және HMS Toutou-ды теміржол, автомобиль және өзен арқылы Альбертвильге (1971 жылдан бастап Калеми деп аталды) жеткізудің қиын міндетін орындады, ол Танганьика көлінің батыс жағалауында орналасқан. Екі қайық 1915 жылдың желтоқсанына дейін күтіп, немістерге күтпеген шабуыл жасап, "Кингани" атты канонерлік қайықты жаулап алды. 1916 жылдың ақпанында тағы бір неміс кемесі "Хедвиг" батып, "Гётцен" көлді бақылауда ұстаған жалғыз неміс кемесі қалды. Циммер өз кемесінің одақтастардың қолына тимейтінін қамтамасыз ету үшін 1916 жылдың 26 шілдесінде оны батырып жіберді. Кейіннен 1924 жылы кеме қайта көтеріліп, MV Liemba деп қайта аталды.