Кіріспе

Гүлді өсімдіктің түрі – Spinacia oleracea. Шпинат (Spinacia oleracea) – Орталық және Батыс Азияға тән жапырақты жасыл гүлді өсімдік. Ол Caryophyllales қатарына, Amaranthaceae тұқымдасына, Chenopodioideae кіші тұқымдасына жатады. Оның жапырақтары – таза немесе консервілеу, мұздату немесе кептіру арқылы сақталғаннан кейін жеуге қолданылатын кең таралған жеміс көкөніс. Оны пісіріп немесе шикі жеуге болады, ал дәмі айтарлықтай өзгешелеуі мүмкін; жоғары оксалат мөлшерін буға пісіру арқылы азайтуға болады. Бұл бір жылдық өсімдік (сирек екі жылдық), биіктігі 30 см дейін жетеді. Шпинат қоңыржай аймақтарда қыстауға қабілетті. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым, жұмыртқа тәрізді немесе үшбұрышты пішінді және мөлшері бойынша әртүрлі: ұзын және кең, өсімдіктің төменгі жағында ірі жапырақтары, ал гүл шоғырында – кішкентай жапырақтары болады. Гүлдері көзге түспейді, диаметрі шамамен 3-5 см, сары-жасыл түсті және пісіп жетілгенде бірнеше тұқымы бар кішкентай, қатты, құрғақ, дөңгелек пішіндес жеміс шоғырына айналады. 2022 жылы әлемде шпинат өндірісі 33 миллион тоннаны құрады, оның 93 пайызын Қытай өндірді.

Таксономия

Жалпы шпинат (S. oleracea) бұрын Chenopodiaceae тұқымдасына жатады деп есептелді, бірақ 2003 жылы бұл тұқымдас Caryophyllales қатарындағы Amaranthaceae тұқымдасымен біріктірілді. Amaranthaceae sensu lato тұқымдасының ішінде шпинат Chenopodioideae кіші тұқымдасына жатады.

Сипаттама

Гүлді өсімдіктердің немесе көкөніс ретінде пайдаланылатын өсімдіктердің көп бөлігінен айырмашылығы, шпинат – екі үйлі өсімдік, яғни әртүрлі өсімдіктерде аналық немесе аталық гүлдер кездеседі. Гүлдері кішкентай, жасыл және қоңыздарға тартымсыз. Оның орнына, тозаңдану жел арқылы (жел тозаңдануы) жүреді, сондықтан тозаң өте ұсақ және жеңіл болып қалыптасқан, осылайша ол үлкен қашықтықтарға, көбінесе шақырымдарға дейін таралуы мүмкін.

Тарих

Шпинат шамамен 2000 жыл бұрын ежелгі Персияда пайда болған деп есептеледі, одан ол Үндістанға, кейіннен ежелгі Қытайға 647 жылы Непал арқылы "парсы көкөнісі" ретінде енгізілді. 827 жылы арабтар Сицилияға шпинат әкелді. Жерорта теңізінде шпинат туралы алғашқы жазба деректер Х ғасырдағы үш еңбекте: әл-Разидің (Батыста Рхаз деп аталады) медициналық еңбегінде және Ибн Вахшияның және Кустус әл-Румидің екі ауыл шаруашылығы трактатында жазылған. Арабтың Жерорта теңізі аймағында шпинат кең таралған көкөніс болып, XII ғасырдың соңғы жартысында Пиреней түбегіне жеткен, онда Ибн әл-Ауам оны ALA, "жапырақты көкөністердің басшысы" деп атаған. XI ғасырда Ибн Хаджадж осы туралы арнайы трактат жазған. Шпинат алғаш рет 14 ғасырда Англия мен Францияда пайда болды, мүмкін Иберия арқылы, және оны кеңінен қолданды, өйткені ол жаңа көкөністер болмаған ерте көктемде пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жарақат алған француз сарбаздарына қан кетуді азайту мақсатымен шпинат шырыны қосылған шарап берілді.

Ас дайындауда қолдану, тұтыну және тамақтану

Спайнаш жасыл жапырақты шикі жеуге болады, салаттарға қосылады, сондай-ақ сорпаларға, каррилерге немесе көкөніс қосылған тағамдарға пісіріліп дайындалады. Спайнаш негізгі ингредиент ретінде қолданылатын танымал тағамдар: спайнаш салат, спайнаш сорпасы, спайнаш дипі, сааг панир, пхали және спанакопита.

Қоректік заттар

Шикі шпинаттың 91% құрамы су, 4% көмірсулар, 3% ақуыз, ал майдың мөлшері өте аз (кесте). 23 калориялық бір порциясында шпинат, әсіресе жаңа, мұздатылған, буланған немесе жылдам пісірілген кезде, жоғары тағамдық құндылыққа ие. Ол А витамині, С витамині, марганец және фолий қышқылының (күнделікті қажетті мөлшердің 20% немесе одан да көп бөлігі, ДҚМ) (31–52%), сондай-ақ К витаминінің (403% ДҚМ) (кесте) бай көзі болып табылады. Шпинат В тобындағы витаминдер, рибофлавин, В6 витамині, Е витамині, калий, темір, магний және диеталық талшықтардың орташа мөлшерін (ДҚМ-нің 10–19%) қамтиды (кесте). Шпинатта К витаминінің жоғары мөлшері болғандықтан, К витаминіне қарсы әрекет ететін антикоагулянт – варфарин қабылдайтын адамдарға варфариннің тиімділігін төмендетпеу үшін шпинатты (және басқа да қара жасыл жапырақты көкөністерді) тұтынуды шектеу ұсынылады. Шпинатта темір мен кальцийдің мөлшері орташа болғанымен, онда кальций мен темірдің асқазан мен жұқа ішекте сіңуіне кедеріс келтіретін оксалаттар бар. Пісірілген шпинатта оксалаттардың деңгейі төмендеу, ал оның қоректік заттары толық сіңуі мүмкін. Шпинатты пісіру С витаминінің концентрациясын айтарлықтай төмендетеді, себебі С витамині қыздырудан ыдырайды. Фолий қышқылының мөлшері де азаюы мүмкін, өйткені фолий пісіру суына өтеді. Шпинатта нитраттар мен нитриттер көп, олардың шамадан тыс тұтынуы қауіпсіз деңгейден асып кетуі мүмкін.

Өндіріс

+ Шпинат өндірісі 2022Жыл бойынша өндіріс (миллион тонна) 30.7 0.4 0.2 0.2Әлем 33.1Дерек көзі: БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы, Статистика бөлімі 2022 жылы әлемде шпинат өндірісі 33 миллион тоннаны құрады, оның 93%-ы Қытайда өндірілді. Таза шпинатты ауада немесе азот газында қаптап, сақтау мерзімін ұзартуға болады. Мұздату осы процесті шамамен сегіз күнге дейін баяулатуға мүмкіндік берсе де, таза шпинат осы кезеңде фолий қышқылы мен каротиноидтардың көп бөлігін жоғалтады. Ұзақ сақтау үшін шпинат консервіленеді, қайнатылып-суытылады немесе пісіріліп мұздатылады. Шпинат өсетін топырақ пен аймаққа байланысты кадмиймен ластану деңгейі жоғары болуы мүмкін.

Танымал мәдениетте

Комикстер мен мультфильм кейіпкері Попай - теңізші адам консервіленген шпинат жеп күш жинайды деп бейнеленеді. Осыған сәйкес әннің мәтіні: "Мен финиш сызығына дейін күштімін, себебі мен шпинат жеймін". Бұл әдетте шпинаттың темірге толы болуымен байланысты, бірақ 1932 жылғы комиксте Попай "шпинат А витаминіне толы" және осы витамин адамды күшті әрі денсау қылады деп айтады.