Кіріспе

Ежелгі Римде өлім жазасына кесілгендер үшін пайдаланылған тік жар Тарпея жарлығы (/t//ɑr/'/p//iː//ə//n/; латынша: Rupes Tarpeia немесе Saxum Tarpeium;) – Капитолий төбесінің оңтүстік беткейіндегі тік жар. Ежелгі Римде бұл орын атқару орны ретінде қолданылған. Кісі өлтірушілер, сатқындар, жалған серт берушілер және ұрлық жасаған құлдар, егер квесторы паррицидилер айып тағып соттаса, жардан құлатылып өлтірілген. Жардың биіктігі шамамен 25 метрді құрады.

Тарих

Ертедегі римдік тарихтарға сәйкес, Сабин билеушісі Тит Татиус Сабиндерді зорлағаннан кейін Римге шабуыл жасаған кезде (б.з.д. 8 ғасыр), Капитолий төбесіндегі цитадель губернаторы Спорий Тарпейдің қызы – Весталық діңгелек Тарпея, Тит Татиусқа «Сабиндер қаруларында алып жүрген нәрсе» (алтын білезіктер мен әшекейленген жүзіктер) үшін Порта Пандана қақпасын ашып, римдіктерді сатып берді. Ливийдің «Ab Urbe Condita» кітабының 1-кітабында сабиндер «цитадельге кіргізілгеннен кейін, оны қару-жарақпен басып өлтірді және "scuta congesta", яғни "[олар] қалқандарын [олға] үйіп қойды" делінген. Сабиндер оны қалқандарымен қағып өлтірді, ал денесі қазір оның есімімен аталатын жартасқа жерленді. Тарпеяның жартасқа жерленгеніне қарамастан, жартастың оның алдамшылығы үшін аталғаны маңызды. Шамамен б.з.д. 500 жылы Римнің жетінші аңыз патшасы Луций Тарквиний Супербус таудың жоғарғы бөлігін тегістеп, сабиндер салған киелі орындарын алып тастады және төбенің екі шыңының арасындағы Intermontium аймағында Юпитер Капитолиний храмын салды. Жартас қайта жаңғыртудан аман қалды және Сулла заманына (б.з.д. 1 ғасырдың басы) дейін жаза орындау үшін пайдаланылды. Алайда, Симон бар Гиораның өлімі Веспасиан заманында болған. Латын тілінде «Arx tarpeia Capitoli proxima» («Тарпей жартасы Капитолийге жақын») деген сөз бар, бұл адамның мәртебесінен құлауы жылдам болуы мүмкін екендігінің ескертуі. Тарпеялық жартастан лақтырылып тасталу, белгілі бір көзқарас бойынша, қарапайым өлімнен де жаман тағдыр еді, себебі ол өзімен бірге ұяттың белгісін алып жүретін. Ежелгі Римде өлім жазасының стандартты әдісі – Туллианиумда дарға асу болатын. Бұл жартас ең танымал сатқындарға және ресми емес, заңсыз жаза орындауларға арналған орын ретінде пайдаланылды, мысалы, сол кездегі сенатор Гай Марций Кориоланды халық трибунының қоздырған наразылық толқынынан құтқаруға талпыныс жасалған кезде.