Кіріспе
Карл Фридрих Май (; 25 ақпан 1842 – 30 наурыз 1912) – неміс жазушысы. Ол Американың Ескі Батысы, Шығыс, Таяу Шығыс, Латын Америкасы, Қытай және Германияда өрбуімен байланысты саяхаттар мен оқиғалар туралы романдарымен әйгілі. Ол өлеңдер, пьесалар жазып, музыка шығарған. Бірнеше музыкалық аспапта шебер ойнаған. Оның көптеген туындылары фильмдерге, театрға, аудиодрамаларға және комикстерге бейімделді. Мансабының кейінгі кезеңінде философиялық және рухани жанрларға көшті. Ол барлық уақыттағы ең көп таралған неміс жазушыларының бірі, әлем бойынша шамамен 200 миллион дана сатылған.
Karl Friedrich May (/m//aɪ/ MY, ; 25 February 1842 – 30 March 1912) was a German author. He is best known for his novels of travels and adventures, set in the American Old West, the Orient, the Middle East, Latin America, China and Germany. He also wrote poetry, a play, and composed music. He was a proficient player of several musical instruments. Many of his works were adapted for film, theatre, audio dramas and comics. Later in his career, May turned to philosophical and spiritual genres. He is one of the best selling German writers of all time, with about 200,000,000 copies sold worldwide.
Ерте өмір
Мей Эрнстхалдың (Шенбург Резезершафтан) кедей тоқымашылар отбасының бесінші баласы болды. Оның 13 бауырласы болған, олардың тоғызы нәресте кезінде қайтыс болды. Оның ата-анасы Генрих Август Май және Вильгельмина Кристиана Вайсе еді. Оқушы кезінде ол музыка және композиция сабақтарын алды. Он екі жасында Мей дойбыға ойнап ақша тапқан, сол жерде ол қабақ тілге ұшырады.
Қылмыстың жиілігі
1856 жылы Мей Вальденбургте мұғалімдік білімін жетілдіруді бастады, бірақ 1859 жылы алты шамды ұрлағандықтан қуылды. Шағымданудан кейін оған Плауенде оқуды жалғастыруға рұқсат берілді. Бітіргеннен кейін көп ұзамай, ол бөлмедегі серігі сағат ұрлаған деп айыпталып, Кемницте алты аптаға қамалды және оқытушылық лицензиясынан айырылды. Осыдан кейін Мей жеке репетитор, әңгімелер авторы, композитор және публицист ретінде сәттілікке жете алмады. 1865 жылдан 1869 жылға дейін төрт жыл бойы Мей Цвиккау қаласындағы Остерштейн замкісіндегі жұмыс үйінде отырды. Жақсы мінез-құлқының арқасында Мей түрме кітапханасының басшысы болды, бұл оған көп оқуға мүмкіндік берді. Ол жазуды жоспарлаған туындыларының тізімін жасады (Repertorium C. May). Бостандыққа шыққаннан кейін Мей қылмыстық өмірін жалғастырды, түрлі рөлдерді (полицейлер, дәрігерлер және т.б.) сомдап, алдау мақсатымен фантастикалық әңгімелер айтты. Ол ұсталды, бірақ сот тергеуі кезінде қылмыс орнына апарылғанда қашып, Богемияға қашып кетті, онда ол кезбелік үшін ұсталды. 1870 жылдан 1874 жылға дейін тағы төрт жыл Мей Саксонияның Вальдхайм қаласында қамалды. Ол жерде ол католик катехизі Johannes Kochtaмен танысты, ол Мейге көмектесті.
Мансап
1874 жылы мамыр айында босатылғаннан кейін Мей Эрнстталдағы ата-анасының үйіне оралып, жазуға кірісті. 1874 жылы қарашада "Эрнстталь гүлі" ("The Rose from Ernstthal") жарық көрді. Содан кейін Мей Дрездендегі Генрих Готтольд Мюнхмайер баспасында редактор болып жұмыс істеді. Мей "Schacht und Hütte" ("Mine and Mill") сияқты ойын-сауық басылымдарын басқарды және "Geographische Predigten" ("Collected Travel Stories") (1876) сияқты өзінің туындыларын жариялауды жалғастырды. 1876 жылы Мей жұмысынан кетті.
Кейінгі мансап
1899 жылы Мей өзінің қызметшісі Сейд Хасанмен бірге Мысырға, содан кейін Суматраға сапар шекті. 1900 жылы оған Клара мен Ричард Плоньон қосылды. Бұл топ 1900 жылдың шілдесінде Радебульге оралды. Мей саяхаттары кезінде эмоционалдық тұрақсыздық танытты. Герман Кардаунс пен Рудольф Лебиус Мейді «Ескі Шаттерхенд» аңызымен өзін өсіруі үшін сынады. Ол сондай-ақ католиктік «Deutscher Hausschatz» журналына және бірнеше Мария календарына жазғаны үшін де айыпталды. Заңсыз кітап басып шығару және заңсыз докторлық дәрежесін пайдалану туралы да шағымдар болды. 1902 жылы Мей Чикагодағы «Universitas Germana Americana» университетінен «Күміс арыстанның патшалығында» («Im Reiche des Silbernen Löwen») еңбегі үшін құрметті доктор ғылымының дәрежесін алды. 1908 жылы Карл мен Клара Мей Солтүстік Америкада алты апта өткізді. Олар Нью-Йорк штатының Олбани, Нью-Йорк штатының Буффало қалаларынан өтіп, Ниагара шарлауына барды және Массачусетс штатының Лоренс қаласындағы достарына қонаққа келді. Мей «Виннету IV» романын жазуға шабыттанды. Отанға оралғаннан кейін Мей күрделі аллегориялық мәтіндермен жұмыс істей бастады. Ол «адамзат мәселесі», бейбітшілік және адамдарды жамандықтан жақсылыққа көтеру мәселелерін қарастырды. Саша Шнайдер Фехсенфельд басылымы үшін символистік мұқабаларды жасады. 1912 жылдың 22 наурызында Мей Венадағы әдебиет және музыка академиялық қоғамынан «Эмпор инс рейх дер Эдельменшен» («Асыл адамдар патшалығына қарай») атты лекция оқуға шақырылды. Сол жерде ол бейбітшіл және Нобель сыйлығының лауреаты Берта фон Саттнермен кездесті.
Өлім
Мей 1912 жылғы 30 наурызда өзінің Вилла Шаттерхендінде бір аптадан кейін қайтыс болды. Өлім тіркелімінде жүрек тоқтауы, жедел бронхит және астма себептері көрсетілген, бірақ Карл Мей қорынан Ральф Хардердің мәлімдемесінше, Мейдің өлім куәлігінде өлім себебі жазылмаған. 2014 жылы Мейдің дене қалдықтарын зерттеген ғалымдар қорғасын және басқа да ауыр металдардың көп мөлшерін тапты және оның өлімі ұзақ жылдар бойы судағы қорғасын мен темекіге ұшырау салдарынан болған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Мей Радебульдің шығыс бөлігінде жерленген. Оның мазары Афина Нике храмынан шабыттандырылған. Кейінгі туындыларында (1900 жылдан кейін) Мей оқиғалық жанрдан шығып, діни және бейбітшілдік мазмұны бар символикалық романдар жазды. Бұл өзгеріс «Күміс арыстанның патшалығында» романында ең жақсы көрінеді, онда алғашқы екі бөлім оқиғалық, ал соңғы екі бөлім – салмақты туындыларға жатады.
Көшірмелер мен аудармалардың саны
Мейге арналған энциклопедияда айтылғандай, ол "неміс тіліндегі ең көп оқылатын жазушы". Жалпы басылған даналар саны шамамен 200 миллион, оның жартысы неміс тілінде. Мейдің алғаш аудармаланған туындысы 1881 жылы француз газетінде жарияланған "Шығыс циклінің" бірінші бөлігі деп есептеледі. Жақында Ханс Дитер Штайнмет (Карл Май мұражайы) хорват жазушысы Никола Тординацтың 1880 жылы "Сриемский хрват" журналында Майдың "Древо карде монте" романының аудармасын жариялағанын анықтап, растады. 2017 жылы Тординацтың аудармасы Карл Май мұражайының тұрақты көрмесіне қосылды. 2001 жылы Оңтүстік Дакота штатының Пирпонт қаласындағы Nemsi Books Publishing Company компаниясы Майдың толық шығармаларының алғашқы ағылшын тіліндегі аудармаларын шығарған баспа үйлерінің бірі болды. Nemsi Books 2023 жылы жабылғаннан кейін, Юрген Неттің кейбір ағылшын тіліндегі аудармалары KDP арқылы Amazon-да қолжетімді болды.
Ықпал
Майдың көптеген белгілі неміс тілді адамдарға және неміс халқының өзіне айтарлықтай әсері болды. Оның жазуының танымалдылығы және оның (әдетте неміс) басты кейіпкерлері неміс санасындағы бір кемшілікті толтырғандай болды, себебі 19-ғасырға дейін неміс халқында танымал батырлар аз болған. "Ол орта таптан тыс қаһармандықтарға ұмтылудың неміс арманын қалыптастыруға көмектесті" және неміс тілді елдерде американдықтар туралы қалыптасқан бейнеге әсер етті, оны көптеген адамдар нәсілшіл және зиянды деп сипаттайды. "Виннету" есімі неміс тілінің сөздігі – Дуденде бар. Халыққа кеңінен танылуы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ әскерлерін де таң қалдырды, олар Мейдің арқасында жергілікті балаларға "ковбойлар мен үндістер" түсінігі жақсы таныс екенін (дегенмен, фантастикалық және шындықтан алыс) түсінді. Альберт Эйнштейн Мейдің кітаптарын жақсы көріп, "Менің бүкіл жасөспірім шағым оның ықпалында өтті. Шындығында, тіпті бүгін де, қиын сәттерде ол маған жақын болды" деді. Лекциядан кейін он күн өткен соң Мей кенеттен қайтыс болды, бұл жас Гитлерді терең қайғыға батырды. Клаус Роксин анонимді сипаттамаға күмәнданатынын айтты, себебі Гитлер Мей туралы көп айтқан, бірақ оны көргенін еске алмаған. Гитлер Мейді Венадағы студенттер үйіндегі сыншылардан қорғады, өйткені Мейдің бұрынғы түрмеде отырғанына қатысты дәлелдер пайда болды; бұл рас болғанымен, Гитлер Мей американдық оқиғаларының орындарына ешқашан бармағанын мойындады. Гитлердің пікірінше, бұл оны одан да ұлы жазушы етті, себебі ол автордың шексіз қиялын көрсетті. Кейін Гитлер кітаптарын генералдарына ұсынды және майданға арнайы басылымдар таратты, Виннетуды "тактикалық шеберлік пен сақтықтың" үлгісі деп мақтады. Гитлердің Мейге деген құрметі неміс жазушысы Клаус Маннды Мейді Гитлер үшін "ұстаз" санағаны үшін айыптауға итермеледі және Шығыс Германияның коммунистік билігі оның шығармаларын "шовинистік" деп жариялады, бірақ бұл оның танымалдығына әсер етпеді және 1980 жылдары Карл Майға деген қызығушылық қайта жанданды. "Indianertümelei" фразасы неміс тіліндегі "Deutschtümelei" ("неміс құлшынысы") терминіне сілтеме жасайды, ол "немістік" (Deutschtum) құндылықтарын артық ұлтшылдықпен және романтикалық түрде тойлау құбылысын сынайды. "Indianertümelei" құбылысының бөлігі ретінде Германияда бірнеше батыс және үнділік тақырыбындағы ойын-сауық парктері жұмыс істейді, олардың ең танымалдары – Мюнхен маңындағы Пуллман-Сити және Берлин маңындағы Эль-Дорадо. Мейдің кітаптары хобби клубтарын да шабыттандырды, онда немістер каубойлар немесе үндістер рөлін сомдайды, ал алғашқысы 1913 жылы Мюнхенде құрылған Каубойлар клубы болды.
Басқа авторларға әсері
Неміс жазушысы Карл Цукмайер Майдың апачи басшысына қызығушылық танытып, қызына Мария Виннету деген есім қойды. Глаузер сыйлығының екі мәрте жеңімпазы Хайнц Вернер Хобер Майдың ізбасары болды. Ол: "Шамамен 12 жасымда мен алғашқы романымды жаздым, ол түпкілікті американдықтар туралы болды, және әрине, бастапқыдан соңына дейін толығымен Карл Майдан көшірілген", - деді. Ол достарынан өтініш жасап, оны Радебульге жіберуді сұрады, "өйткені Радебуль – Карл Май деген сөз". Ол мұражайға барып қатты әсер алды және: "Менің ұлы жерлесім Хогенштейн-Эрнсттал және оның мәңгілік кейіпкерлері мені содан бері ешқашан тастап кеткен емес", - деді.
Құрметтер
Астероид 15728 Карлмай Майдың есімімен аталады.
Көшірмелері, пародиялары және жалғастары
Мейдің өмірінде оның туындылары көшірілді немесе пародияланды. Кейбіреулер осыған ұқсас "Жай батыс" әңгімелерін жазды. Франц Треллер сияқты басқалары Мейдің атынан жарияланды. Мей кейіпкерлерінің романдарының арасында Хадши Халеф Омар (2010) бар, онда Йорг Кастнер атаулы кейіпкердің Кара Бен Немсимен алғашқы кездесуін сипаттайды. Франц Кандольфтың "Мәккәде" (1923) кітабы – "Am Jenseits" (Карл Мейдің "Gesammelte Werke" 50-томы) романының жалғасы. Хайнц Гриллдің "Шахтың көлеңкесі" (2006) шығармасы "Im Reiche des silbernen Löwen III/IV" кітабына балама болып табылады. Ютта Ларош пен Райнхард Мархейнекенің "Winnetou Testament" сериясы – "Winnetou IV" романының жалғасы болып табылатын сегіз томдық туынды. Майкл Хербигтің "Der Schuh des Manitu" (2001) фильмі – 1960 жылдардағы Карл Мей фильмдерінің пародиясы.
Hadschi Halef Omar (2010) Jörg Kastner describes the first contact of the titular character with Kara Ben Nemsi. In Mekka (1923) Franz Kandolf, a sequel to Am Jenseits (Karl May's Gesammelte Werke volume 50). "Die Schatten des Schah in Schah" (2006) Heinz Grill, an alternative to Im Reiche des silbernen Löwen III/IV. Winnetous Testament Jutta Laroche and Reinhard Marheinecke, a series of eight volumes as a sequel to Winnetou IV. Der Schuh des Manitu (2001) Michael Herbig, a parody on the Karl May films of the 1960s.
Карл Мей қоры
Өсиетінде Мей екінші әйелі Клараны жалғыз мұрагері деп тағайындады. Ол оның қайтыс болғаннан кейін барлық мүлігі мен болашақ еңбегінен түскен табыс қорға берілуі керек екенін көрсетті. Бұл қор жазушылар, журналистер және редакторларды қоса алғанда, дарынды, мұқтаж жандардың білімін қолдауға тиіс болды. Мей қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, 1913 жылғы 5 наурызда Клара Мей «Карл Май қоры» («Karl May Stiftung») құрды. 1917 жылдан бері қорға жарналар түсіп келеді. Клара мен Карл Мейдің мүлігі қорға берілді. Қор Вилла Шаттерхендті, иеліктерін, жинақтарын және Мейдің қабірін сақтау үшін Карл Мей мұражайын құрды. 1960 жылы Карл Май қоры Карл Май баспасын алды. Осы мәтіндердің үшінші қолмен түзетулері Карл Мейдің «Gesammelte Reiseerzählungen» сериясына қосылды, ол кейін «Карл Майдың жинақталған еңбектері (және хаттары)» («Karl May’s Gesammelte Werke (und Briefe)») деп атау өзгертті. Бастапқы серияның 33 томы да қайта қарастырылды, кейбіреулері жан-жақты өзгертілді. 1945 жылға қарай 65 том жарық көрді. Баспа Мейдің өзінің шығармаларына және оларға байланысты әдебиеттерге ғана арналған. Қазіргі кезде 91 томдық «жасыл томдар» («Gesammelte Werke») баспасынан басқа, баспаның үлкен қайта басылымдар бағдарламасы бар. Карл Май баспасының мақсаты – Мейді әдеби сыннан ақтау және Карл Май қорын қолдау. 1921 жылы Фехсенфельд кетіп, 1960 жылы қор Клара Мейдің мүлігіне өтті, сондықтан Баспа Шмид отбасының меншігіне көшті. 1959 жылы Кеңес Одағының оккупациялық аймағы мен Шығыс Германиядағы цензура салдарынан Баспа Бамбергке (Германия) көшірілді. 1963 жылы авторлық құқық мерзімі аяқталғаннан кейін Баспа Мейдің шығармаларын коммерциялық жолмен пайдалана бастады. Германияның қайта біріккеннен кейін, 1996 жылы Баспа Радебульде екінші кеңсе ашты. «Karl May» атауы «Karl May Verwaltungs und Vertriebs GmbH» компаниясының тіркелген тауарлық белгісі болып табылады, ол Карл Май баспасына тиесілі. Ол 1928 жылы Мейдің жесірі және эксцентриктік австриялық Эрнст Тобис құрған. Нацистер Германияны басып алған кезде, олар музейді және Мейдің бейнесін тартып алды, сондай-ақ кейбір американдық туындыларда кездесетін свастикаларға ерекше назар аударды. Гитлер жастары музейге барып, Тобистен әңгімелер тыңдауға шақырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін түпнұсқа музей Шығыс Германияда қалды, ал Батыстағы Бамберг қаласында оның көшірмесі салынды. 1956 жылдан 1984 жылға дейін Радебульдегі музей «Үндістер музейі» («Indianer Museum») деп аталды, өйткені Мейдің кітаптары Шығыс Германия үкіметі тарапынан тоқтатылды; оның бастапқы атауы 1986 жылы қайта жаңартылды.
Қоғамдар
1890 жылдары Карл Мей клубтары құрылды. Бүгінде түрлі ұйымдар автор туралы зерттеулермен айналысады. Бұл ұйымдар неміс тілді елдерде, Нидерландыда, Австралияда және Индонезияда орналасқан. Мұндай қоғамдар Карл Мейге қатысты көптеген мерзімді басылымдарды шығаруға жауапты, мысалы, Der Beobachter an der Elbe, Karl May Haus Information, Wiener Karl May Brief және Карл Май Лейпцигте журналы. Алайда, Karl May & Co. журналы тәуелсіз түрде жарық көреді. 1969 жылдың 22 наурызында құрылған "Карл Мей қоғамы" (KMG) шамамен 1800 мүшесі бар ең ірі ұйым болып табылады. KMG Jahrbuch, Mitteilungen, Sonderhefte der Karl May Gesellschaft және KMG Nachrichten басылымдарын шығарып, қайта басып шығарады. 2008 жылдан бері Карл Мей қоры және Карл Мей баспасымен бірлесіп, KMG "Карл Мейс Werke" атты сынға алынған басылымын жариялап келеді. Бұл жоба 1987 жылы Ханс Волшлягер және Герман Виденрот бастамасымен іске асырылды.
Неміс тілінде
Wiedenroth H. және Wollschlager H. Карл Мейс Werke: historisch kritische Ausgabe (Карл Мейдің шығармалары, тарихи-сын тұжырымы). Әртүрлі баспагерлер. Мей К. Менің өмірім және күш-жігерім (1910). Карл Мей, 2014. Өмірім және еңбегім. Karl May компаниясының ағылшын тіліндегі сайты. Михалак М. Менің өмірім және миссиям. Nemsi Books, 2007. және Plaul H. Illustrierte Karl May Bibliographie (Суреттелген Карл Мей кітаптамасы). Герхард Клюсмейердің қатысуымен. Saur, Мюнхен, Лондон, Нью-Йорк, Париж, 1989 (неміс тілінде). Судхофф Д. және Штайнметц Х. Карл Май жылнамасы (5 томдық және қосымша кітап). Karl May Verlag, Бамберг және Радебуль, 2005–2006 (неміс тілінде). Уэдинг Г. (ред.). Карл Мей анықтамалығы. Екінші, кеңейтілген және қайта қарастырылған басылым. Königshausen & Neumann, Вюрцбург, 2001 (неміс тілінде). Wohlgschaft H. Карл Мей, өмір және шығармалар. Bücherhaus, Bargfeld, 2005 (неміс тілінде). Wollschläger H. Карл Мей. Үзілген өмірдің сызбасы (1965). Wallstein, Геттинген, 2004 (неміс тілінде). Шидт Х. Карл Мей немесе Фантазияның күші. Beck Verlag, Мюнхен, 2011 (неміс тілінде).