Кіріспе

Неміс юморисі, ақын, иллюстратор және суретші (1832–1908)

Отбасылық негіздер

Вильгельм Буштың анасының әкесі Иоганн Георг Кляйн 1817 жылы Виденсаль деген шағын ауылға қоныстанды, онда ол 15 жылдан кейін Вильгельм Буш дүниеге келетін шатырлы, жартылай ағаштан салынған үй сатып алды. Иоганнның әйелі, Вильгельм Буштың әжесі Амали Кляйн дүкен ашты, онда Буштың анасы Генриетта көмектесті, ал оның екі бауыры орта мектепте оқыды. 1820 жылы Иоганн Георг Кляйн қайтыс болғаннан кейін, оның жесірі Генриеттамен бірге дүкенді басқаруын жалғастырды. 19 жасында Генриетта Кляйн хирург Фридрих Вильгельм Штумпеге тұрмысқа шықты. Генриетта 26 жасында жесір қалды, оның Штумпеден болған үш баласы нәресте кезінде қайтыс болды. 1830 жылдары Фридрих Вильгельм Буш, шаруаның заңды емес ұлы, жақын маңдағы Локкум ауылындағы кәсіптік тәжірибесін аяқтағаннан кейін Виденсальға қоныстанды. Ол Виденсальдағы Кляйн дүкенін иелігіне алып, оны толығымен жаңартып, модернизациялады. Ол Генриетта Кляйн Штумпеге үйленді.

Балалық шақ

Вильгельм Буш 1832 жылғы 14 сәуірде Генриетта Клейн-Штумпе мен Фридрих Вильгельм Буштың жеті баласының ағасы ретінде дүниеге келді. Оның алты бауыры да көп ұзамай туды: Фанни (1834), Густав (1836), Адольф (1838), Отто (1841), Анна (1843) және Герман (1845); барлығы балалық шақтарын өткерді. Оның ата-анасы амбициялы, еңбекқор және шын ниетті протестанттар еді. Кейіннен, шамалы өркендегеніне қарамастан, үш ұлын толыққанды оқыта алмады. Буштың өмірбаясын жазған Берндт Весслинг Фридрих Вильгельм Буштың өз ұлдарының біліміне көп инвестиция салғанын, өйткені оның өзінің заңсыздығы ауылдық аймақтарда үлкен ұят тудырды деп болжайды. Жас Вильгельм Буш бойжеткен, нәзік денелі бала еді. Кейінірек "Макс пен Мориц" кейіпкерлеріне тән жалпыға бірдей балалық мінез-құлық оған тән емес еді. Ол өзі туралы автобиографиялық эскиздер мен хаттарда сезімтал және ұялды, "қорқынышты мұқият зерттеген" және күзде жануарлар өлтірілгенде қызығушылықпен, қайырымдылықпен және қайғымен толқыған адам ретінде сипаттайды. Өмірі бойы шошқа етінен жиренді. 1841 жылдың күзінде, оның інісі Отто дүниеге келгеннен кейін, Буштың білімі 35 жастағы дін қызметкері Георг Клейнеге, оның анасының інісіне, Эбергоценде тапсырылды. Онша кең емес орын болғандықтан және оның әкесі кішкентай жергілікті мектептен гөрі жақсы білім беруді қалағандықтан, онда 100 балаға білім берілді. Бюкебургтегі ең жақын мектеп Видензальдан орналасқан. Клейне әйелі Фанни Петримен бірге Эбергоцендегі пасторлық үйінде тұрды, ал Буш туысқандары жоқ отбасында тұрды. Клейне мен оның әйелі жауапкершілікті және қамқорлықты көрсетіп, ата-аналық қызметті атқарды және оған болашақтағы сәтсіздіктерде баспана берді. Клейненің Бушқа жеке сабақтарына бай Эбергоцен диірменшісінің ұлы Эрих Бахман да қатысты. Екеуі де дос болды, Буштың айтуынша, балалық шағындағы ең жақын достық. Бұл достық 1865 жылғы "Макс пен Мориц" әңгімесінде көрініс тапты. 14 жасар Буштың кішкентай қарындашпен салған суреті Бахманды тоқ, сенімді бала ретінде бейнеледі және Макспен ұқсастықтарды көрсетті. Буш өзін "қосқыр" шашымен, кейінірек "Морициан" стилінде суреттеді. Клейне филолог болды, оның сабақтары заманауи тілде өткізілмеді, және Буш пен оның досы қандай пәндерді оқығанын нақты білуге болмайды. Буш әкесінен қарапайым арифметиканы үйренді, бірақ ғылым сабақтары көбірек болған болуы мүмкін, өйткені Клейне, көптеген дін қызметкерлері сияқты, ара шаруашылығымен айналысты және осы тақырыпта мақалалар мен оқулықтар жариялады. Буш болашақ әңгімелерінде ара шаруашылығы туралы білімін көрсетті. Клейне сонымен қатар сурет салуды, неміс және ағылшын поэзиясын оқытты. Бұл кезеңде Буш өзінің ата-анасымен аздап қарым-қатынаста болды. Ол кезде Видензаль мен Эбергоцен арасындағы саяхат атпен үш күнге созылды. Әкесі жылына екі-үш рет Эбергоценге баратын, ал анасы Видензальда қалған балаларын күтіп-бағу үшін қалатын. 12 жасар Буш бір рет отбасына барып қайтты; анасы алдымен оны танымады. Буштың өмірбаясын жазған кейбір зерттеушілер ата-анасынан, әсіресе анасынан ерте ажырасу оның эксцентриктік босқылыққа себеп болды деп санайды. 1846 жылдың күзінде Буш Клейнелермен Люторстке көшіп барды, онда 1847 жылғы 11 сәуірде ол дінге бекітілді.

Зерттеу

1847 жылдың қыркүйегінде Буш Ганновер политехникалық институтында механиканы оқуға кірісті. Буштың өмірбаяушылары оның Ганновердегі білімін неге тоқтатқаны туралы бір пікірге келмейді; көпшілігі оның әкесі ұлының суретшілік қабілетін бағаламады деп санайды. Өмірбаяушы Ева Вайсвайлер Клайннің үлкен рөл атқарғанын болжайды, сондай-ақ басқа себептердің де болғанын айтады: Буштың мейрамханашы Брюмермен достығы, Брюмердің мейрамханасындағы саяси пікірсайыстар және Буштың Киелі кітап пен катехизмнің әр сөзіне сенгісі келмеуі. Буш бастапқыда пәннің мазмұнын түсінуде қиындықтарға тап болса да, Ганноверде шамамен төрт жыл оқыды. Бітіруге бірнеше ай қалғанда ол ата-анасына Дюссельдорф сурет академиясында оқуға ниетті екенін жеткізді. Буштың жүрегі туысы Герман Нөлдеке айтуынша, анасы оның бұл ниетін қолдаған. Әкесі де ақырында келісімін берді және Буш 1851 жылдың маусым айында Дюссельдорфқа көшіп барды, ондағы оқуға қабылданбағанына көңілі қалды, сондықтан дайындық сыныптарына қабылданды. Буштың ата-анасы оның бір жылдық оқу ақысын төледі, сол себепті 1852 жылдың мамыр айында ол Жозеф Флавр Дикманстың басшылығымен Корольдік Көркемсурет академиясында оқуын жалғастыру үшін Антверпенге сапарлады. Ол ата-анасына академияның Дюссельдорфқа қарағанда тәртіпсіз екенін және Ескі шеберлерді зерттеуге мүмкіндік бар екенін сендірді. Антверпенде ол алғаш рет Питер Пауль Рубенс, Адриан Брауэр, Давид Тениерс және Франс Халстың картиналарын көрді. Бұл картиналар оның қызығушылығын оятты, бірақ өзінің шеберлігіне күмәндануға себеп болды.

Мюнхен

Ауруға шалдыққан Буш бес ай бойы сурет салумен және халық аңыздарын, жырларды, әндерді, балладаларды, шумақтарды және аймақтық наным-сенімдердің фрагменттерін жинаумен айналысты. Буштың өмірбаяншысы Йозеф Краус бұл жинақтарды фольклорға пайдалы үлес деп санады, себебі Буш ертегілердің сюжеттік негізін және әңгімешілердің ерекшеліктерін атап көрсеткен. Буш жинақтарды жариялауға тырысты, бірақ сол кезде баспагер табылмай, олар оның өлімінен кейін жарық көрді. Нацистік кезеңде Буш «ұлттық көреген» ретінде танымал болды. Салыстыру үшін Буштың суретші Клексел туралы суреттемелі әңгімесіне назар аударыңыз. Буштың Мюнхен Сурет академиясынан күткен үміттері ақталмады. Оның өмірі мағынасыз болды; Люторстқа сирек қайта оралатын, бірақ ата-анасымен байланысы үзілген еді. 1857 және 1858 жылдары, жағдайы перспективасыз көрінгендіктен, Бразилияға ара шаруашылығымен айналысу үшін эмиграциялауды ойлады. Буш «Жас Мюнхен» (Jung München) суретшілер бірлестігімен байланыс жасап, бірнеше танымал мюнхендік суретшілермен танысты және «Жас Мюнхен» газеті үшін карикатуралар жазды. Сатирикалық газеттерді – «Мюнхен суреттері» (Münchener Bilderbogen) және «Ұшқан жапырақтар» (Fliegende Blätter) жариялаған Каспар Браун, Бушпен ынтымақтастыққа шақырды. Бұл одақ Бушқа тұруға жеткілікті қаражатты қамтамасыз етті. Сақталған автокарикатурасы сол кезде ол Аммерландтан келген әйелмен жақын қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. Оның ағайыны Густав арқылы танысқан он жеті жасар саудагердің қызы Анна Рихтермен арадағы қарым-қатынасы 1862 жылы аяқталды. Буштың өмірбаяншысы Диерс, оның әкесі қызын тұрақты табысы жоқ, жаңадан танысқан суретшіге сеніп тапсыруға дайын болмаған болуы мүмкін деп болжайды. Мюнхендегі алғашқы жылдары Буштың либретто жазуға жасаған тыңайлаулары, бүгінде ұмытылған, сәтті болмады. 1863 жылға дейін ол екі-үш ірі туындыда жұмыс істеді; үшіншісі Георг Кремпльцетцердің туындысы болды. Буштың үш актілі романтикалық операсы «Сүйкімділік және қатыгездік», «Гензель мен Гретель» және «Қонаққа келген туысқан» операсы (опера-буффа) аса сәтті болған жоқ. «Қонаққа келген туысқан» операсын қою кезінде Буш пен Кремпльцетцер арасында дау туындады, нәтижесінде Буштың есімі қойылымнан алынып тасталды; туынды «Георг Кремпльцетцердің әнұраны» деп қайта аталды. Алайда, неміс композиторы Эльза Лаура Вользоген оның бірнеше өлеңдерін музыкаға қойды. 1873 жылы Буш бірнеше рет Мюнхенге оралды және провинциялық өмірден қашу үшін Мюнхен өнер қоғамының қарқынды өміріне қатысты. 1877 жылы, суретші болуға соңғы тыңайлау ретінде, ол Мюнхенде студия жалдады. 1878 жылы жарық көрген тоғыз эпизодтан тұратын суреттемелі әңгіме «Желде сегіз табақ» мас күйдегі адамдардың жануарлар сияқты қалай әрекет ететінін бейнелейді. Буштың өмірбаяншысы Вайсвайлер бұл әңгіменің сырттай ғана күлкілі және зиянсыз екенін, бірақ тәуелділік және оның салдарынан туындаған жаңылысқан жағдайды зерттейтінін айтты.

Макс пен Морицтің басылымы

1860 және 1863 жылдар аралығында Буш «Münchener Bilderbogen» және «Fliegende Blätter» журналдары үшін жүзден астам мақала жазды, бірақ ол баспагер Каспар Браунға тәуелділігінің шектеулі екенін сезінді. Буш өзінің жаңа баспашысы ретінде саксон суретшісі Людвиг Рихтердің ұлы, Дрезден баспасын басқаратын Хайнрих Рихтерді тағайындады. Рихтер баспасы сол кезге дейін балалар кітаптары мен діни христиандық әдебиетін шығарып келген. Буш тақырыптарды өзі таңдай алатын болды, алайда Рихтер ұсынылған төрт суретті әңгімеге қатысты бірнеше мәселе көтерді. Бірақ, олардың бір бөлігі 1864 жылы «Bilderpossen» деген атпен жарияланды, бірақ сәтсіздікке ұшырады. Содан кейін Буш Рихтерге «Макс пен Мориц» қолжазбасын ұсынды, ақы төлеуден бас тартты. Рихтер сату мүмкіндігі нашар болғандықтан қолжазбаны қабылдамады. Буштің бұрынғы баспагері Браун «Макс пен Мориц» құқығын 1000 гульденге сатып алды, бұл шебердің жылдық жалақысының шамамен екі есесіне тең болды. Браун үшін бұл қолжазба сәтті кездесу болды. Сыншылардың бастапқыда назарына ілікпесе де, 1870 жылдары мұғалімдер «Макс пен Мориц» туындысын жастардың моральдық дамуына зиянды және жағымсыз ықпал деп сипаттады.

Франкфурт қаласы

Экономикалық табысының артуы Бушқа Виденсальға жиі баруға мүмкіндік берді. Буш Мюнхеннен кетуді шешті, себебі онда аз ғана туыстары қалған еді және суретшілер қауымдастығы уақытша таратылған болатын. 1867 жылдың маусым айында Буш Франкфуртта алғаш рет ағасы Оттомен кездесті. Отто бай банкир және өнеркәсіпші Кесслердің отбасына ұстаз болып жұмыс істеді. Буш Кесслердің әйелі Йоханнамен дос болып, оның жеті баласының анасы және Франкфурттың өнер мен музыкаға демеушісі болды. Ол вилласында суретшілердің, музыканттардың және философтардың жиі келетін салондарын ашты. Ол Бушты ұлы суретші деп есептеді, бұл пікірді Кронберг суретшілер колониясының жетекші суретшісі Антон Бургер де қолдады. Оның әзіл-қалжың суреттері оған ұнамаса да, ол оның сурет салу жолындағы мансабын қолдады. Бастапқыда ол Буш үшін вилласында пәтер мен студия ұйымдастырды, кейін оған жақын жерде пәтер берді. Кесслердің қолдауы мен құрметі, сондай-ақ Франкфурттың мәдени өмірімен танысу арқасында «Франкфурт жылдары» Буш үшін ең өнімді кезең болды. Осы уақытта ол Оттомен бірге Артур Шопенгауэрдің философиялық еңбектерін ашты. Буш Франкфуртта ұзақ қалмады. 1860-шы жылдардың соңында ол Виденсаль мен Люторст және ағасы Густав тұратын Вольфенбюттель арасында ауысып жүрді. Йоханна Кесслермен арадағы қарым-қатынас бес жылға созылды, ал 1872 жылы Виденсальға оралғаннан кейін олар хаттар арқылы байланысты. Бұл байланыс 1877 мен 1891 жылдар аралығында үзілді, бірақ кейін Кесслердің қыздарының көмегімен қайта жаңартылды.

Кейінгі өмірі

Биограф Вейсвайлер Буштың алкогольге тәуелділігінің өзін-өзі сынау қабілетіне кедергі келтіру мүмкіндігін жоққа шығармайды. Ол кештерге шақырылғанда бас тартты, ал баспагер Отто Бассерман оны айналасындағылардан алкоголь проблемасын жасыру үшін Виденсальға жіберді. Буш сондай-ақ көп темекі шегетін болған, нәтижесінде 1874 жылы ауыр никотин улануының белгілері пайда болды. Ол маскүнемдерді жиі суреттеуге кірісті. Андерсоннан бір ғана хат сақталған, бірақ Буштың хаттары қолжазба түрінде сақталған. Олар 1875 жылдың қазанында Майнцте кездесті, содан кейін ол Гейдельбергтегі Бассерманға «қорқынышты көңіл күйде» оралды. Сол кездегі бірнеше адамның айтуынша, Буштың әйел таба алмауы оның ерекше мінез-құлқына себеп болды. Буштың Андерсоннан кейін ешбір әйелмен жақын қарым-қатынаста болғанына дәлел жоқ. Буш 1879 жылы әпкесі Фаннидің күйеуі, пастор Герман Нёльдеке қайтыс болғаннан кейін оның отбасымен бірге тұрды. Оның жүрегіндегі інісі Адольф Нёльдеке Буштың отбасымен бірге Виденсальға қайта оралуды қалағанын еске алады. Буш үйді жөндеді, оған Фанни қарап отырды, тіпті Буш бай болғанына қарамастан, ол оның тілегіне күмән келтірген сайын ашуланып, тіл тигізді. Оның достары Отто Фридрих Бассерман, Франц фон Ленбах, Герман Леви және Вильгельм фон Каулбах та үйге шақырылмады; ол оларды Кассель немесе Хановерде кездестіретін. Буш 1896 жылы сурет салуды тоқтатып, барлық басылым құқығын Bassermann Verlag компаниясына 50 000 алтын маркаға берді. 64 жастағы Буш өзін қарт сезінді. Ол жазу мен сурет салу үшін көзілдірік тағып жүрді, қолы да сәл дірілдеді. 1898 жылы қарт әпкесі Фанни Нёльдекемен бірге Бассерманның ұсынысын қабылдап, Мехтсхаузендегі үлкен пасторлық үйге көшіп барды. Буш неміс, ағылшын және француз тілдеріндегі өмірбаян, роман және әңгімелерді оқыды. Ол өзінің туындыларын жинап, хаттар мен өлеңдер жазды. «Шейн унд Сейн» және «Зу гутер Летц» жинақтарына енген өлеңдердің көп бөлігі 1899 жылы жазылған. Буш үшін келесі жылдар ешқандай оқиғасыз өтті. 1908 жылдың қаңтар айының басында оның тамағы ауырып, дәрігері жүрегінің әлсіз екенін анықтады. 1908 жылдың 8-9 қаңтарына қараған түні Буш ұйықса да мазасыздықтан ауырды, камфора және тыныштандыру үшін бірнеше тамшы морфин қабылдады. Буш келесі күні таңертең, Отто Нёльдеке шақырған дәрігері көмекке келгенге дейін қайтыс болды.

Жұмыс

Франкфурт кезеңінде Буш үш жеке-дара суреттермен толыққан сатиралық туындыларын жариялады. Олардың дінбасыларға қарсы бағытталған тақырыптары "мәдени күрес" (Kulturkampf) кезінде үлкен сұранысқа ие болды. Буштің сатиралары көбінесе саяси мәселелерді қамтымады, алайда шіркеушілдік, шарұалық сенімдер және бұржуазиялық екіұштылықты күшейтіп көрсетті. Осы күшейтілген бейнелеу кем дегенде екі туындыны тарихи деректерге қатысты жаңылысқа ұшыратты. Үшінші суретті сатира, "Әке Филуций" ("Pater Filucius"), Буштің айтуынша, "аллегориялық бір күндік шыбық" болып табылады, және оның тарихи контексті зор.

Макс пен Мориц

Неміс тілінде "Eine Bubengeschichte in sieben Streichen, Max and Moritz" – екі баланың жасаған шалақылықтары туралы жеті суретпен көршіленген әңгімелер жинағы, олар соңында ұнтақталап қаздарға тамақ болады.

Жүректің сыны

Буш бір уақыт бойы суретті әңгімелер жазбай, "Жүрек сыны" (Kritik des Herzens) әдеби туындысына көңіл бөлді, оқырмандарына көбірек ойлы көрінгісі келді. 81 өлеңнен тұратын жинаққа замандас қауымның пікірі көбінесе жағымсыз болды; оның неке және сексуалдыққа ден қоюы сынға түсті. Оның көп жылдық досы Пол Линдау оны "өте терең, шынайы, әдемі өлеңдер" деп сипаттады. Голландиялық жазушы Мари Андерсон "Жүрек сыны" (Kritik des Herzens) туындысын бағалаған азақтардың бірі болды және тіпті оны голландиялық газетте жариялауды жоспарлаған.

Сурет

Буш сезінді, сурет салу шеберлігі голланд шеберлерімен бәсекелесе алмайтынын. Ол өзінің көптеген суреттерін аяқталған деп санамады, көбінесе оларды студиясының ылғалды бұрыштарында бірінің үстіне бірін үйіп, жабысып қалатын етіп қойды. Суреттердің қалыңдығы артып кетсе, олардың кейбіреулерін бақта өртеп жіберетін. Бүгінгі күні сақталған суреттердің саны аз болғандықтан, оларды жіктеу қиын. Оның ерекшелігі – 1000 сурет мен салғысының 280-інде кездесетін қызыл жакеттерді пайдалануы. Әдетте, қызыл жакет киген кішкентай адамдар арт жағынан бейнеленген. Суреттерде көбінесе қарапайым ауылдар көрсетілген. Кесслерлердің портреттері және 1870 жылдардың ортасында Лина Вайссенборнның суреттерінен тұратын портреттер сериясы ерекше жағдайлар. Люторстағы еврей отбасынан шыққан 10 жасар қыздың суретінде ол шығыс ерекшеліктерімен көзге түсетін, салқынқанды кейіпте бейнеленген. Голланд суретшілерінің ықпалы Буштың туындыларында анық көрінеді. Пол Клее 1908 жылы Бушқа арналған естелік көрмеге барғаннан кейін: «Халс суландырылып, қысқартылған, бірақ әлі де Халс сияқты» деп жазды. Бушқа үлкен әсер еткен Адриан Браувер шаруа және таверна өмірі, халық билері, карта ойнаушылар, темекі шегушілер, маскүнемдер мен бұзақылар туралы тақырыптарды қолданды. Ол жарықтың әсеріне ерекше мән берумен айналысқан импрессионизмнің әдістерін жоққа шығарды және анилин сарысы сияқты жаңа түстерді, сондай-ақ фотосуреттерді көмекші құрал ретінде пайдаланды. 1880 жылдардың ортасындағы пейзаждар жас Франц фон Ленбахтың суреттеріндегідей кең щеткамен салынған. Буш Мюнхен мектебінің көптеген суретшілерімен достық қарым-қатынаста болғанымен, жұмыстарын көрсетуден бас тартты, бұл оған оны істеуге мүмкіндік бермек еді; ол өмірінің соңына жақында ғана суреттерін көпшілік назарына ұсынды. Бұл үш кезеңнің барлығы Буштың неміс орта тап өміріне деген құштарлығын көрсетеді. Оның шаруалары сезімталдықтан мүлдем құр, ал ауыл өмірінде көңілсіздік басым. 1858 жылдан 1865 жылға дейін Буш негізінен Fliegenden Blätter және Münchener Bilderbogen журналдары үшін жұмыс істеді. 1866 жылдан 1884 жылға дейінгі кезеңі «Көмектесе алмаған Хелен» сияқты оның маңызды суреттелген әңгімелерімен ерекшеленеді. Бұл әңгімелер тақырып жағынан оның бұрынғы кезеңінің туындыларынан өзгеше. Оның кейіпкерлерінің өмірі жақсы басталып, кейіннен құлдырайды, мысалы, «Суретші Сквиртл» (Maler Klecksel) – педантқа айналған сезімтал адам. Басқалары титімдей балаларға немесе жануарларға қатысты, немесе биік тұрғандарды немесе маңызды тұлғаларды ақымақ және күлкілі етеді. Ертедегі әңгімелер Генрих Хоффманның «Струвельпетер» сияқты балаларға арналған дәстүрлі тәрбиелік кітаптардың үлгісін ұстанады, олар жаман мінез-құлқының қатаң салдарынан хабарлайды. Буш өзінің туындыларына құн бермеді, ол бірде Генрих Рихтерге былай деп түсіндірді: «Мен өз заттарымды Нюрнбергтік әшекей бұйымдары [ойыншықтар] ретінде, Шнуррр Пфайферен [құндылығы жоқ және пайдасыз заттар] ретінде қараймын, олардың құндылығы көркемдік мазмұнында емес, көпшіліктің сұранысында». 1885 жылдан 1908 жылы қайтыс болғанға дейін оның шығармашылығында проза мен өлеңдер басым болды. 1895 жылы жарық көрген «Шметтерлинг» атты прозалық мәтін автобиографиялық деректерді қамтиды. Пётрдің өзін құлы санайтын сиқыршы Люсинден сиқырлануы, мүмкін, Йоханна Кесслерге сілтеме жасауы мүмкін. Питер, Буш сияқты, туған жеріне қайта оралады. Ол стилі бойынша Людвиг Тик 1798 жылы жазған Франц Штернбальдс Wanderungen атты романтикалық саяхат оқиғасына ұқсас. Буш оның дәстүрлі формаларымен, мотивтерімен, суреттерімен, әдеби тақырыптарымен және баяндау тәсілімен ойнайды.

Техника

Баспагер Каспар Браун, Буштың алғашқы суреттерін тапсырыс берген, Германияда ағашқа ойысты қолданған алғашқы шеберхананы құрған. Бұл әдіс ағылшын графикалық суретшісі Томас Бевик XVIII ғасырдың соңында жасаған және жылдар бойы суреттерді көшірудің ең көп қолданылатын жүйесіне айналған. Буш алдымен суреттерді жасауға, кейін ғана өлең жазуға талап еткен. Сақталған дайындық суреттерінде сызықтар, идеялар, қозғалыс және физиогномиялық зерттеулер көрсетілген. Содан кейін эскиз қарындашпен қатты ағаштан жасалған ақ боялған тақталарға түсірілді. Бұл ауыр жұмыс ғана емес, сонымен қатар баспа блогының сапасы да маңызды болды. Буштың суреттелген сызықтарының айналасындағы блокқа қалған ақ бөліктерді білікті гравёрлер табақтан кесіп алып тастаған. Ағашқа ойыстыру ағашқа кесуге қарағанда әлдеқайда нәзік ерекшеліктерді береді, ал тональдық мәндердің мүмкіндігі мысқа ойыстыру сияқты интальолық баспа сапасына жақын. Кейде нәтиже қанағаттандырмайтын болғандықтан, Буш тақталарды қайта өңдеуге немесе жаңартуға мәжбүр болған. Ағашқа ойыстыру техникасы жіңішке сызықтарға мүмкіндік бермегендіктен, Буштың суреттері, әсіресе 1870 жылдардың ортасына дейінгі иллюстрациялық әңгімелерінде, айқын сызылған, оның туындыларына ерекше сипат береді. 1870 жылдардың ортасынан бастап Буштың суреттері цинкография арқылы басылды. Бұл техникамен ағашқа ойылған суреттің мінезін өзгерту қаупі болмады. Түпнұсқалар фотоға түсіріліп, фотосезімтал мырыш тақтаға көшірілді. Бұл процесс қаламмен салынған анық сызықтарды қолдануға мүмкіндік берді және бұл әлдеқайда жылдам басып шығару әдісі болды. Буш цинкографияны мырза және ханым Кнопппен бірге қолданды.

Қарақаттар мен басқа да қатыгездіктер

Буштың шығармаларында азаптау, қиындыққа салу және таяқпен ұру жиі кездеседі. Үсті-басты тесіп жаралаған қаламдар, үй шаруашылықтары пышаққа жығылады, ұрылар қолшатырмен шаншылады, тікпешілер өздерін азаптағандарды қайшымен кеседі, бұзақылар диірменде ұнтақталады, маскүнемдер өртеледі, ал мысықтар, иттілер мен маймылдар азапталғанда дәрет тастайды. Педагогтар мен психологтар Бушты жиі садист деп айыптайды. Вайсвайлер құйрықтардың күйдірілуін, жұлынуын, тұтқындалуын, созылуын немесе желуін жануарларға қарсы агрессия емес, Буштың жетілмеген жыныстық өміріне жасалған фалликалық сілтеме деп қарастырады. Он тоғызыншы ғасырдағы оқытудың кең таралған әдісі болған таяқпен ұру оның көптеген шығармаларында жиі кездеседі, мысалы, «Бакалаврдың оқиғаларында» Майстер Дрюфф және «Плиш пен Плюмда» Лерер Бокельман, онда жаза беруден жыныстық ләззат алу көрсетілген. Оның кейінгі шығармаларында да ұрып-соғу мен қорлау кездеседі; өмірбаяншы Гудрун Шури мұны Буштың өмірлік мотиві деп сипаттаған. Буштың мұражайында «Durch die Kinderjahre hindurchgeprügelt» (Балалық шақта ұрылған) деген жазу бар, бірақ Буштың өзі туралы айтқанына ешқандай дәлел жоқ. Әкесінен ұрылғанын есіне түсіре алмады. Оның ағасы Клейне оны бір рет ұрған, бірақ дәстүрлі ратан таяғымен емес, символдық түрде кептірілген далия сабақтарымен, себебі ол ауылдың ақымағының түтігіне сиыр шашын тыққан екен. Вайсвайлер Буштың үш жыл бойы барған ауыл мектебінде таяқ жеген болуы мүмкін екенін және ол осы жазаны да алған болуы мүмкін екенін айтады. «Жас бойжеткеннің оқиғаларында» Буш бір сахнада сәтсіз аяқталатын зорлық-зомбылықсыз прогрессивті білім беру формасын көрсетеді, ал келесі сахнада таяқ жеу көрсетіледі; Буштың өмірге деген пессимистік көзқарасын көрсететін таяқ жеу, он тоғызыншы ғасырдағы протестанттық этикаға негізделген, онда ол адамдардың табиғаты жаман және олар өз кемшіліктерін ешқашан жеңе алмайды деп сенген. Өркениеттілік – білім берудің мақсаты, бірақ ол адамның инстинкттерін тек сырттан ғана жасыра алады. Мейірімділік тек адамзаттың жамандықтарының жалғасуына әкеледі, сондықтан жаза қажет, тіпті егер адам өкініш білдірмейтін мінезді сақтап, бағынышты қуыршаққа айналса немесе ең нашар жағдайда, өліп қалса да.

Өмірбаяндары

Буш туралы алғашқы өмірбаян, Über Wilhelm Busch und seine Bedeutung (Вильгельм Буш және оның маңыздылығы туралы) 1886 жылы жарық көрді. Суретші Эдуард Дейлен, сонымен қатар жазушы, Буштың католиктерге қарсы көзқарасын қолдады, оны Леонардо да Винчи, Питер Пол Рубенс және Готфрид Вильгельм Лейбницпен бірдей деңгейге қойып, хат алмастарын сынсыз келтірді. Тіпті Буш пен оның достары да ұялды. Әдебиеттанушы Фридрих Теодор Вишер Дейленнің өмірбаянды сынап, оны "құрғақ филистірдің қызғаныш евнугі" деп атады. Осы өмірбаянды оқығаннан кейін Иоганн Прольс Франкфуртер Цайтунг газетінде көптеген өмірбаяндық жалғандықтарды қамтитын эссе жариялады. Бұған жауап ретінде Буш сол газетте екі мақала жазды. 1886 жылдың қазан және желтоқсан айларында жарық көрген автобиографиялық эссе Regarding Myself (Was mich betrifft) негізгі фактілерді және оның басынан өткен қиындықтарды қамтиды; сарапшылар бұл эсседе терең жеке басының дағдарысын көреді. Буш келесі жылдары өзінің өмірбаянды қайта жөндеді. Соңғы эссе "Өзім туралы" (Von mir über mich) деген атпен жарық көрді, онда өмірбаяндық деректер мен ойларға қарағанда, ашу мен қызығу туралы толғау аз.

Мұра

Буш өзінің 70 жылдығын Хаторф-ам-Харц қаласындағы жүрегі жақын немере інісінің үйінде тойлады. Мехтсхаузенге әлемнің түкпір-түкпірінен 1000-нан астам құттықтау хат келіп түсті. Вильгельм II ақын мен суретшіні, "неміс халқы үшін мәңгілік, шынайы юморға толы тамаша туындыларымен" мақтады. Австрияның Alldeutsche Vereinigung (Пангерман қауымдастығы) Der heilige Antonius von Padua туындысына қойылған тыйымды жойды. Одан бері, оның туған және қайтыс болған күндері әдетте тойланады. 2007 жылғы 175 жылдық мерейтойда Буштің шығармалары көптеген рет қайта басылды. Deutsche Post Буш кейіпкері Ханс Хуккебейнді бейнелейтін пошта маркаларын шығарды – ол 1945 жылы ешқашан құрылмаған Focke Wulf Ta 183 неміс реактивті ұшағының атына берілген лақап атының шабыт көзі болды. Германия 2007 жылды «Вильгельм Буш жылы» деп жариялады, қала орталығында Буштің туындыларымен безендірілген көрмелер ұйымдастырылды. Вильгельм Буш жүлдесі сатирикалық және юмористикалық поэзия үшін жыл сайын табыс етіледі. 1930 жылдан бері қызмет етіп келе жатқан Вильгельм Буш қоғамының мақсаты – «Вильгельм Буштың шығармаларын жинап, ғылыми тұрғыдан зерделеу және оны көпшілікке таныту». Ол карикатура және сатирикалық өнердің бейнелеу өнерінің мойындалған саласы ретінде дамуын қолдайды. Сондай-ақ, Вильгельм Буш мұражайының қолдаушысы болып табылады. Оның өмір сүрген жерлерінде – Виденсаль, Эбергоцен, Люторст, Мехтсхаузен және Хаторф-ам-Харц қалаларында ескерткіштер орнатылған. 2012 жылдың 15 сәуірінде Google Вильгельм Буштың 180 жылдығын doodle арқылы атап өтті.

Комикстерге әсері

Андреас Книгге Бушты суреттелген әңгімелердегі "бірінші виртуоз" деп сипаттады. ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап ол "Комикстің атасы" деп есептелді. Оның ерте суреттері Каспар Браунның әріптестерінікінен ерекшеленеді. Олар кейіпкерлерге күшейтілген назар аударады, сурет салу мен атмосферада аз егжей-тегжейлі болып келеді және бүкіл оқиғаны драмалық тұрғыдан түсінуден дамиды. Буштың барлық суреттелген әңгімелерінің сюжеті алдымен жағдайды, содан кейін туындаған қақтығысты, одан кейін шешімін көрсетеді. Сюжеттер фильмдік раскадровкаларға ұқсас, бірінен соң бірі келетін сахналар арқылы дамытылады. Буш қозғалыс пен әрекетті көрсетеді, кейде перспективаның өзгеруі арқылы күшейтіледі. Герт Уэдингтің сөзінше, оның қозғалысты бейнелеуі бірегей. Буштың атақты әңгімелерінің бірі – "Виртуоз" (1865), ол қызығушылықпен тыңдаушыға жеке ойнайтын пианисттің өмірін суреттейді. Өнерді өзіндік жарнамалайтын мінезді және оның шамадан тыс құлшынысын сатиралық тұрғыдан бейнелейтін бұл шығарма Буштың басқа әңгімелерінен ерекшеленеді, себебі әрбір сахнада проза болмайды, оның орнына "Introduzione", "Maestoso" және "Fortissimo vivacissimo" сияқты музыкалық терминология қолданылады. Сахналардың қарқыны артқан сайын оның денесі мен жағасы айналасымен жүгіреді. Соңғы алдындағы сахнада пианисттің қозғалысы қайтадан бейнеленеді, онда музыкалық ноталар билеп жатқан рояльдің үстінде қалқып жүзеді. Ұзақ жылдар бойы графикалық суретшілер "Виртуозға" қызығушылық танытты. Август Макке галерея иесі Херварт Уолденге жазған хатында Бушты алғашқы футурист деп сипаттап, оның уақыт пен қозғалысты қаншалықты шебер түсіргенін айтты. Осыған ұқсас жаңашылдық сахналар "Билдер зур Йобсиада" (1872) шығармасында да кездеседі. Йоб он екі дін қызметкері қойған қарапайым сұрақтарға жауап бере алмайды, олар бір синхронды түрде бас шайқап, қарсылық білдіреді. Әрбір сахна – Эдвард Муйбриджтің фотосуреттерін болжаған қозғалысты зерттеу. Муйбридж 1872 жылы жұмысын бастады, бірақ оның нәтижелері 1893 жылға дейін жарияланбады.

"Маририция" ықпалы

Буштың ең үлкен жетістігі, Германияда да, халықаралық деңгейде де «Макс және Мориц» болды: ол қайтыс болғанға дейін бұл туынды ағылшын, дат, еврей, жапон, латын, поляк, португал, орыс, венгр, швед және валлон тілдеріне аударылды. Бірнеше ел бұл әңгімені тыйым салды – 1929 жылы Штирияның мектеп кеңесі он сегіз жасқа толмаған жасөспірімдерге «Макс пен Морицті» сатуды тыйым салды. 1997 жылға қарай 281 диалекттік және тілдік аударма жасалды. Кейбір ертедегі «Морициан» комикстері сюжет және баяндау стилі бойынша Буштан күшті әсер алды. «Тоутл мен Бутл» (1896) «Макс пен Морицтен» көп мазмұн алды, сондықтан ол пираттық басылым деп сипатталды. Нағыз «морициандық» қайта жаратылысы – неміс суретшісі Рудольф Диркстің «Каценяммер балалары», ол 1897 жылы Нью-Йорк журналында жарияланды. Бұл Уильям Рэндольф Херсттің «Макс пен Мориц» үлгісінде бауырластар жұбы жасау керек деген ұсынысы бойынша жарық көрді. Неміс «морициандық» шабыттанған туындылар: «Лиз және Лене; Макс пен Морицтің қарындастары» (Хулда Леветзов, Ф. Маддалена, 1896), «Шлумперфриц және Шламперфранц» (1922), «Сигизмунд және Вальдемар, Макс пен Морицтің егіздері» (Вальтер Гюнтер, 1932) және «Мак және Муфти» (Томас Ахлерс, Волкер Дехс, 1987). Бұл туындылар Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардағы оқиғаларға негізделген, ал түпнұсқасы – нәрлігі мол оқиға. 1958 жылы Христиан-демократиялық одақ «Макс пен Мориц» кейіпкерлерін Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы науқанда пайдаланды, сол жылы Шығыс Германияның сатирикалық журналы «Эуленшпигель» оларды қара жұмысшыны карикатуралау үшін қолданды. 1969 жылы «Макс пен Мориц» 1960 жылдардың соңындағы студенттік қозғалысқа «қатысты».