Эрнст Теодор Амадей Гофман: Өмір және шығармашылығы

Кіріспе

Неміс романтикалық авторы (1776–1822)

Эрнст Теодор Амадей Хоффман (шын аты Эрнст Теодор Вильгельм Хоффман; 24 қаңтар 1776 – 25 маусым 1822) – неміс романтикалық фантастика және готикалық қорқыныш жанрындағы автор, заңгер, композитор, музыка сыншысы және суретші. Оның әңгімелері Жак Оффенбахтың «Хоффманның әңгімелері» операсының негізі болды, онда Хоффман (көптеп қиялданып) басты рөлде бейнеленеді. Ол сонымен қатар Пётр Ильич Чайковскийдің «Жұтқыр» балетіне негіз болған «Жұтқыр және Тышқан патшасы» повесінің авторы. «Коппелия» балеті Хоффман жазған тағы екі әңгімеге негізделген, ал Шуманның «Крейслерианасы» Хоффманның Йоханнес Крейслер кейіпкерімен байланысты. Хоффманның әңгімелері 19 ғасыр әдебиетіне зор әсер етті және ол романтизм қозғалысының маңызды авторларының бірі болып табылады.

Жастық шақ

Хоффманның әкесі де, анасының туыстары да заңгерлер болған. Оның әкесі, Кристоф Людвиг Хоффманн (1736–97), Пруссияның Кенигсберг қаласында (қазіргі Калининград, Ресей) адвокат қызметін атқарған, сонымен қатар viola da gamba ойнаған ақын және әуесқой музыкант болды. 1767 жылы ол өзінің туысы Ловиза Альбертина Доерфферге (1748–96) үйленді. Эрнст Теодор Вильгельм 1776 жылдың 24 қаңтарында дүниеге келді. Ол үш баланың ең кішісі болды, ал екінші бала сәби кезінде қайтыс болды. 1778 жылы ата-анасы ажырасқаннан кейін, әкесі үлкен ұлы Иоганн Людвиг Хоффманмен бірге Инстербургке (қазіргі Черняховск) кетті, ал Хоффманның анасы Кенигсбергте туыстарымен – екі әпкесі, Йоханна Софи Доерфер (1745–1803) және Шарлотта Вильгельмина Доерфер (шамамен 1754–79) және олардың ағасы Отто Вильгельм Доерфер (1741–1811) – бірге қалды, барлығы үйленбеген еді. Үшеуі де баланы өсірді. Үй шаруашылығында ағасы (Эрнст оны әлгі әріптерімен ойын ойнап, "О-Вэх" деп атады – "Ойбай!") үстемдік құрды, ол қайырымдылықтан аулақ, жағымсыз болды. Хоффман әкесінен алыстауына кейін өкінді. Дегенмен, ол әпкелерін, әсіресе кішісі Шарлоттаны, зор құрметпен есіне алды. Ол үш жасында қайтыс болғанмен, оның естелігін сақтады (Хоффманның "Мысық Муррдың өмірлік көзқарастары" шығармасындағы кейіпкердің бірі оның құрметіне аталған) және оның туралы әңгімелерді осыншалықты көбейтіп айтты, кейінірек зерттеушілер оның жоқ адам екенін болжады, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның бар екендігінің дәлелі табылды. 1781 және 1792 жылдар аралығында ол лютерандық мектепке немесе Бургсхулеге оқыды, онда классикалық білімді жақсы меңгерді. Оған сурет салуды Семанн, ал контрапунктті Катер Муррдағы Абрахам Лискоттың прототипі болған поляк органшысы Подбилески үйретті. Эрнст фортепианода ойнауға ерекше қабілетімен көзге түсті және жазу, сурет салумен шұғылданды. Алайда, провинциялық орта техникалық прогреске кедергі келтірді, және көптеген дағдыларына қарамастан, ол классикалық формалар мен Германияда дамып келе жатқан жаңа көркемдік идеялардан бейхабар болды. Дегенмен, ол Шиллер, Гёте, Свифт, Стерн, Руссо және Жан-Польді оқыды және "Сырлы" атты романының бір бөлігін жазды. 1787 жыл шамасында ол пастордың ұлы, Эммануил Канттың досы Теодор Готлиб фон Гиппель ағаның немересі Теодор Готлиб фон Гиппель кіші (1775–1843) есімді жігітпен дос болады. 1792 жылы екеуі де Кенигсберг университетінде Канттың дәрістеріне қатысты. Олардың достығы, көбінесе әлеуметтік айырмашылықтармен сыналып, өмір бойы сақталды. 1794 жылы Хоффман музыка сабақтарын берген үйленген әйел Дора Хаттқа ғашық болды. Ол он жасқа үлкен еді және 1795 жылы алтыншы баласын дүниеге әкелді. 1796 жылдың ақпанында оның отбасы оның ықыласына қарсылық білдірді және оның тартына білуімен оның басқа ағаларынан Глогау (Глогов) қаласында, Пруссиялық Силезияда жұмыс табуын сұрады.

Hoffmann's ancestors, both maternal and paternal, were jurists. His father, Christoph Ludwig Hoffmann (1736–97), was a barrister in Königsberg, Prussia (now Kaliningrad, Russia), as well as a poet and amateur musician who played the viola da gamba. In 1767 he married his cousin, Lovisa Albertina Doerffer (1748–96). Ernst Theodor Wilhelm, born on 24 January 1776, was the youngest of three children, of whom the second died in infancy. When his parents separated in 1778, his father went to Insterburg (now Chernyakhovsk) with his elder son, Johann Ludwig Hoffmann (1768–1822), while Hoffmann's mother stayed in Königsberg with her relatives: two aunts, Johanna Sophie Doerffer (1745–1803) and Charlotte Wilhelmine Doerffer (c. 1754–79) and their brother, Otto Wilhelm Doerffer (1741–1811), who were all unmarried. The trio raised the youngster. The household, dominated by the uncle (whom Ernst nicknamed O Weh—"Oh dear! "—in a play on his initials "O. W."), was pietistic and uncongenial. Hoffmann was to regret his estrangement from his father. Nevertheless, he remembered his aunts with great affection, especially the younger, Charlotte, whom he nicknamed Tante Füßchen ("Aunt Littlefeet"). Although she died when he was only three years old, he treasured her memory (a character in Hoffmann's Lebensansichten des Katers Murr is named after her) and embroidered stories about her to such an extent that later biographers sometimes assumed her to be imaginary, until proof of her existence was found after World War II. Between 1781 and 1792 he attended the Lutheran school or Burgschule, where he made good progress in classics. He was taught drawing by one Saemann, and counterpoint by a Polish organist named Podbileski, who was to be the prototype of Abraham Liscot in Kater Murr. Ernst showed great talent for piano playing, and busied himself with writing and drawing. The provincial setting was not, however, conducive to technical progress, and despite his many sided talents he remained rather ignorant of both classical forms and of the new artistic ideas that were developing in Germany. He had, however, read Schiller, Goethe, Swift, Sterne, Rousseau and Jean Paul, and wrote part of a novel titled Der Geheimnisvolle. Around 1787 he became friends with Theodor Gottlieb von Hippel the Younger (1775–1843), the son of a pastor, and nephew of Theodor Gottlieb von Hippel the Elder, the well known writer friend of Immanuel Kant. During the year 1792, both attended some of Kant's lectures at the University of Königsberg. Their friendship, although often tested by an increasing social difference, was to be lifelong. In 1794, Hoffmann became enamored of Dora Hatt, a married woman to whom he had given music lessons. She was ten years older, and gave birth to her sixth child in 1795. In February 1796, her family protested against his attentions and, with his hesitant consent, asked another of his uncles to arrange employment for him in Glogau (Głogów), Prussian Silesia.

Облыстар

1796 жылдан бастап Хоффман өзінің әкесінің інісі Иоганн Людвиг Доерффердің кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді. Қосымша емтиханды тапсырғаннан кейін ол Дрезденге сапар шекті, онда галереядағы картиналар, әсіресе Корреджио мен Рафаэльдің туындылары оны қатты әсерге түсірді. 1798 жылдың жазында оның інісі Берлиндегі сотқа қызметке тағайындалды, ал үш адам тамыз айында сонда көшіп барды – Хоффманның үлкен қаладағы алғашқы тұрағы. Дәл сол жерде Хоффман алғаш рет композитор ретінде танылуға тырысты, «Маска» атты оперетта жазып, оның көшірмесін Пруссия королевасы Луизаға жіберді. Ресми жауап оған Корольдік театр директоры Иффландқа хат жазуға кеңес берді. Бірақ Иффланд жауап берген кезде Хоффман үшінші емтиханнан өтіп, ескі досы Хиппельмен бірге Оңтүстік Пруссиядағы Позенге (Познань) аттанды, бұл жолда Дрезденде тоқталып, оған галереяны көрсетті. 1800 жылдың маусымынан 1803 жылға дейін ол Ұлы Польша және Мазовия аймағындағы Пруссия провинцияларында жұмыс істеді. Осы кезде ол отбасы мүшелерінің бақылаусыз өмір сүрді, алғаш рет және «мектеп директорлары, дін қызметкерлері, інісі мен сіңлілерінің айтуынша, тәртіпсіз» болып бастады. Оның Позендегі алғашқы жұмысы 1802 жылғы Шыршалы сейсенбіде карнавалдан кейін, әскери шенеуніктердің карикатуралары бірлескен кеште таратылғанда қауіпті жағдайға түсті. Оларды кім салғанын бірден анықтады және Берлиндегі билік органдарына шағым түстірді, бірақ олар үміткер жас шенеунікті жазалауға құлшынбады. Мәселе Хоффманды Польшаның бұрынғы астанасы (1079–1138) Жаңа Шығыс Пруссиядағы Плоцкке «ауыстыру» арқылы шешілді, онда әкімшілік кеңселер Торннан (Торунь) көшірілді. Ол Позенге оралуға дейін тұруға орын іздеу үшін сол жерге барды, содан кейін Мишаға (Мария немесе Марианна Текла Микалина Рорер, оның польшалық тегі Трчиньска) үйленді. Олар 1802 жылдың тамызында Плоцкке көшіп барды. Хоффман жер аударылуына қанағаттанбады және өзін сазға батып жатқан шала киімді шаруалармен бірге бейнелейтін карикатуралар салды. Алайда ол оқшаулықтан өзіне пайда келтіріп, жазу және шығармашылықпен айналысты. 1803 жылдың 1 қазанында күнделік жазуды бастады. Театр туралы эссе Котцебуедің «Die Freimüthige» журналында жарияланды, сондай-ақ ол сол журналда пьеса жазу бойынша конкурстың қатысушысы болды. Хоффманның «Der Preis» («Сыйлық») атты пьесасы, өзі пьеса жазу конкурсы туралы болды. Он төрт өтініш болды, бірақ ешқайсысы 100 алтын Фридрихтен тұратын сыйлыққа лайық деп табылған жоқ. Дегенмен, оның жұмысы ерекше мақтауға ие болды. Бұл оның өміріндегі қайғылы кезеңнің сирек кездесетін жақсы сәттерінің бірі болды, ол Берлинде інісі Дж. Л. Хоффманның, әпкесі Софи мен Кенигсбергте Дора Хаттың қазасын көрді. 1804 жылдың басында ол Варшавадағы қызметке орналасты. Сол жерге бара жатып, ол туған қаласынан өтіп, Дора Хаттың бір қызымен кездесті. Ол ешқашан Кенигсбергке қайтып оралмады.

From 1796, Hoffmann obtained employment as a clerk for his uncle, Johann Ludwig Doerffer, who lived in Glogau with his daughter Minna. After passing further examinations he visited Dresden, where he was amazed by the paintings in the gallery, particularly those of Correggio and Raphael. During the summer of 1798, his uncle was promoted to a court in Berlin, and the three of them moved there in August—Hoffmann's first residence in a large city. It was there that Hoffmann first attempted to promote himself as a composer, writing an operetta called Die Maske and sending a copy to Queen Luise of Prussia. The official reply advised to him to write to the director of the Royal Theatre, a man named Iffland. By the time the latter responded, Hoffmann had passed his third round of examinations and had already left for Posen (Poznań) in South Prussia in the company of his old friend Hippel, with a brief stop in Dresden to show him the gallery. From June 1800 to 1803, he worked in Prussian provinces in the area of Greater Poland and Masovia. This was the first time he had lived without supervision by members of his family, and he started to become "what school principals, parsons, uncles, and aunts call dissolute." His first job, at Posen, was endangered after Carnival on Shrove Tuesday 1802, when caricatures of military officers were distributed at a ball. It was immediately deduced who had drawn them, and complaints were made to authorities in Berlin, who were reluctant to punish the promising young official. The problem was solved by "promoting" Hoffmann to Płock in New East Prussia, the former capital of Poland (1079–1138), where administrative offices were relocated from Thorn (Toruń). He visited the place to arrange lodging, before returning to Posen where he married Mischa (Maria or Marianna Thekla Michalina Rorer, whose Polish surname was Trzcińska). They moved to Płock in August 1802. Hoffmann despaired because of his exile, and drew caricatures of himself drowning in mud alongside ragged villagers. He did make use, however, of his isolation, by writing and composing. He started a diary on 1 October 1803. An essay on the theatre was published in Kotzebue's periodical, Die Freimüthige, and he entered a competition in the same magazine to write a play. Hoffmann's was called Der Preis ("The Prize"), and was itself about a competition to write a play. There were fourteen entries, but none was judged worthy of the award: 100 Friedrichs d'or. Nevertheless, his entry was singled out for praise. This was one of the few good times of a sad period of his life, which saw the deaths of his uncle J. L. Hoffmann in Berlin, his Aunt Sophie, and Dora Hatt in Königsberg. At the beginning of 1804, he obtained a post at Warsaw. On his way there, he passed through his hometown and met one of Dora Hatt's daughters. He was never to return to Königsberg.

Варшава

Хоффман поляк қоғамына жақсы бейімделді; ол Пруссия Польшасында өткізген жылдарын өмірінің ең бақытты жылдары деп есептеді. Варшавада ол Берлинде болғандай атмосфераны тапты, Захария Вернермен достығын жаңартты және болашақ өмірбаянын жазушы, көрші және заңгер Юлиус Эдуард Ицигпен танысты (оның шүкіршілік рәсімінен кейін атын Хитцигке өзгертті). Ициг "Солтүстік жұлдызы" деп аталатын Берлин әдеби тобының мүшесі болды және Хоффманға Новалис, Людвиг Тиек, Ахим фон Арним, Клеменс Брентано, Готтильф Генрих фон Шуберт, Карло Гоцци және Кальдеронның туындыларын ұсынды. Бұл салыстырмалы түрде кеш танысу оның шығармашылығына терең ықпал етті. Ол Август Вильгельм Шлегель, Адельберт фон Шамиссо, Фридрих де ла Мотте Фуке, Рахель Левин және Давид Фердинанд Кореффпен араласты. Бірақ Хоффманның сәтті жағдайы ұзаққа созылмады: 1806 жылдың 28 қарашасында Төртінші коалиция соғысы кезінде Наполеон Бонапарттың әскерлері Варшаваны басып алды, ал прус бюрократтары жұмысын жоғалтты. Олар қазынаның маңызын бөлісіп, қашып кетті. 1807 жылдың қаңтар айында Хоффманның әйелі мен екі жасар қызы Чечилия Позенге оралды, ал ол Венаға көшіп баруды немесе Берлинге қайтуды ойлады. Алты айлық кешігу ауыр сырқатқа байланысты болды. Ақырында француз билігі барлық бұрынғы шенеуніктерден адалдық серт беруді немесе елден кетуді талап етті. Олар Хоффманға Венаға баруға рұқсат бермегендіктен, ол Берлинге қайтуға мәжбүр болды. 1807 жылдың 18 маусымында Берлинге келген Хоффман, Позендегі отбасына соғып, онда өнерші және жазушы ретінде мансабын дамытуға үміттенді.

Берлин мен Бамберг

Келесі он бес ай Хоффманның өміріндегі ең қиын кездердің бірі болды. Берлин қаласы да Наполеон әскерлерімен басылып алынды. Ол аз ғана жәрдемақы алып, достарына жиі жүгініп, үнемі қарызға батып, кейде бірнеше күн бойы аш отыратын; қызының қайтыс болғанын естіді. Дегенмен, ол а капелла хоры үшін алты әнін жазуға үлкерді: оның ең жақсы шығармаларының бірі, кейіннен «Мысық Муррдың өмірге деген көзқарастары» (Lebensansichten des Katers Murr) еңбегінде оны Крайслерге жатқызды. 1808 жылдың 1 қыркүйегінде ол әйелімен бірге Бамбергке келді, онда театр директоры болып жұмыс істей бастады. Директор, граф Соден, дерлік бірден Вюрцбургке кетіп, Генрих Куно деген адамды басқаруға тағайындады. Хоффман өнер деңгейін көтеруге қол жеткізе алмады, ал оның тырыстықтары оған қарсы интригаларға әкеп соқты, нәтижесінде ол Куноға жұмысынан айырылды. Ол Лейпцигтегі «Allgemeine musikalische Zeitung» газетінде музыка сыншысы болып жұмыс істей бастады, оның Бетховен туралы мақалалары зор ықыласпен қабылданды және композитордың өзі де оларды жоғары бағалады. Осы газет беттерінде «Капельмейстер Йоханнес Крайслер» кейіпкері алғаш рет пайда болды. Хоффманның өрбуі 1809 жылы «Риттер Глюк» туындысының жарық көргенімен байланысты, ол композитор Кристоф Виллибальд Глюкпен (1714–87) оның қайтысынан жиырма жылдан астам уақыт өткен соң кездескен немесе кездескенін сезінген адам туралы әңгіме. Бұл тақырып Жан Полдың еңбегіне сілтеме жасайды, ол бұрынғы онжылдықта «Двойник» (Doppelgänger) терминін ойлап тапқан және Хоффманға күшті әсерін тигізе берді, оның алғашқы жанкүйерлерінің біріне айналды. Осы басылыммен бірге Хоффман Е.Т.А. Хоффман псевдонімін қолдана бастады, адамдарға «А» әрпі композитор Вольфганг Амадей Моцартқа (1756–91) құрмет көрсету үшін Амадей деген мағынаны білдіреді деп айтты. Алайда, ол өмір бойы ресми құжаттарда Вильгельм есімін пайдалана берді, ал оның қабіртасында Е.Т.В. әріптері жазылған. Келесі жылы ол Бамберг театрында сахна шебері, декоратор және драматург ретінде жұмыс істеді, сонымен қатар жеке музыка сабақтары берді. Ол жас әнші шәкірті, Джулия Маркқа, қатты ғашық болды, сондықтан олар бірге болғанда оның сезімдері анық байқалатын, ал Джулияның анасы оған тез арада лайықты жар таба алды. Жозеф Секонда Хоффманға өзінің опералық труппасының музыкалық директоры лауазымын ұсынғанда, ол оны қабылдады және 1813 жылдың 21 сәуірінде кетіп қалды.

The next fifteen months were some of the worst in Hoffmann's life. The city of Berlin was also occupied by Napoleon's troops. Obtaining only meagre allowances, he had frequent recourse to his friends, constantly borrowing money and still going hungry for days at a time; he learned that his daughter had died. Nevertheless, he managed to compose his Six Canticles for a cappella choir: one of his best compositions, which he would later attribute to Kreisler in Lebensansichten des Katers Murr. On 1 September 1808 he arrived with his wife in Bamberg, where he began a job as theatre manager. The director, Count Soden, left almost immediately for Würzburg, leaving a man named Heinrich Cuno in charge. Hoffmann was unable to improve standards of performance, and his efforts caused intrigues against him which resulted in him losing his job to Cuno. He began work as music critic for the Allgemeine musikalische Zeitung, a newspaper in Leipzig, and his articles on Beethoven were especially well received, and highly regarded by the composer himself. It was in its pages that the "Kapellmeister Johannes Kreisler" character made his first appearance. Hoffmann's breakthrough came in 1809, with the publication of Ritter Gluck, a story about a man who meets, or believes he has met, the composer Christoph Willibald Gluck (1714–87) more than twenty years after the latter's death. The theme alludes to the work of Jean Paul, who invented the term Doppelgänger the previous decade, and continued to exact a powerful influence over Hoffmann, becoming one of his earliest admirers. With this publication, Hoffmann began to use the pseudonym E. T. A. Hoffmann, telling people that the "A" stood for Amadeus, in homage to the composer Wolfgang Amadeus Mozart (1756–91). However, he continued to use Wilhelm in official documents throughout his life, and the initials E. T. W. also appear on his gravestone. The next year, he was employed at the Bamberg Theatre as stagehand, decorator, and playwright, while also giving private music lessons. He became so enamored of a young singing student, Julia Marc, that his feelings were obvious whenever they were together, and Julia's mother quickly found her a more suitable match. When Joseph Seconda offered Hoffmann a position as musical director for his opera company (then performing in Dresden), he accepted, leaving on 21 April 1813.

Дрезден мен Лейпциг

Пруссия 16 наурызда Алтыншы коалиция соғысы кезінде Францияға қарсы соғыс жариялады, ал олардың саяхаты қиындықтарға толы болды. Олар 25-і күні Лейпцигке келді, бірақ Секонданың Лейпцигте екенін білді; 26-сы күні олар уақытша қаржы сұрап хат жіберді. Сол күні Хоффман тоғыз жылдан бері көрмеген Хиппельмен кездесіп, таң қалды. Жағдай нашарлап, мамыр айының басында Хоффман Лейпцигке баратын көлік табуға тырысты, бірақ сәтсіз болды. 8 мамырда көпірлер қиратылды, оның отбасы қалада қалып қойды. Күндіз Хоффман ұрыс алаңында жүріп, қызығушылықпен соғысты бақылады. Ақырында, 20 мамырда олар Лейпцигке аттанды, бірақ жол апатына ұшырады, нәтижесінде автобустағы жолаушының біреуі қаза тауып, әйелі жарақат алды. Олар 23 мамырда келді, Хоффман Секонданың оркестрімен жұмыс істей бастады, ол оркестрдің сапасы өте жоғары екенін байқады. 4 маусымда уақытша бітімге келісім жасалды, бұл компанияға Дрезденге оралуға мүмкіндік берді. Бірақ 22 тамызда, бітім аяқталғаннан кейін, отбасы қала маңындағы жайлы үйінен қаланың ішіне көшіп кетуге мәжбүр болды, ал келесі бірнеше күнде Дрезден шайқасы қызып кетті. Қала бомбаға ұшырады, көптеген адамдар оның көз алдында қаза тапты. Басты шайқас аяқталғаннан кейін, ол қанды шайқас алаңына барды. Оның оқиғасы "Vision auf dem Schlachtfeld bei Dresden" еңбегінде жазылған. Ұзақ созылған алапаттықтан кейін, қала 11 қарашада жауға берілді, ал 9 желтоқсанда компания Лейпцигке сапарлады. 25 ақпанда Хоффман Секондамен дауласып, келесі күні екі айлық мерзім берілді. Сәуірде Дрезденге сапарға қатысу туралы ұсыныстан бас тартты, сондықтан олар оны күтпей кетіп қалды. Бірақ шілде айында оның досы Хиппель келіп, көп ұзамай ол бұрынғы заңгерлік қызметіне қайта оралды.

Берлин

1814 жылдың қыркүйек айының соңында Наполеонның жеңілісінен кейін Хоффман Берлинге оралды және Камергерхитте (камералық сотта) жұмысқа қайта орналасты. Оның "Ундин" операсы Берлин театрында қойылды. Оның сәтті көрсетілісі 25-ші қойылымның түнінде болған өрттен кейін ғана аяқталды. Журналдар оның еңбектерін басуға асықты, бірақ біраз уақыттан соң оның шеберлігі төмендеп кетті. Дегенмен, осы кезеңде көптеген шедеврлер жарық көрді. 1819 жылдан бастап Хоффман денсаулығы нашарлап, заңдық дауларға тартылды. Алкогольге құмарлығы мен сифилис 1821 жылы оның аяқ-қолының әлсіреуіне, ал 1822 жылдың басынан бастап – параличке әкелді. Оның соңғы шығармаларын әйеліне немесе хатшысына диктантпен жаздырды. Принц Меттернихтің либералдық ережелерге қарсы бағдарламалары Хоффманның санасын сынаған жағдайларға соқты. Мыңдаған адам саяси көзқарастары үшін мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды, ал университет профессорлары лекциялары барысында қадағаланды. Пруссия королі Фридрих Вильгельм III саяси наразылықты тергеу үшін арнайы комиссия құрды; ол заң үстемдігін сақтауды тым қиын деп тапқандықтан, оның жұмысына араласу үшін Министрлік комиссияны құрды. Соңғысына Комиссар Кампц зор ықпал етті. Гимнастикалық қозғалыстың негізін қалаушы "Турнватер" Яхнның ісі кезінде Хоффман Кампцты ренжітіп, саяси мақсатқа айналды. Хоффман Кампцты әңгімеде ("Мейстер Флох") карикатуралық бейнелегенде, Кампц сот процесін бастады. Бұл процестер Хоффманның ауруының өлімге алып келетіні анықталғанда тоқтатылды. Король тек сөгіс беруді сұрады, бірақ ешқандай шара қабылданбады. Ақырында "Мейстер Флох" басылып шықты, бірақ одан кінәлі бөлімдер алынып тасталды. Хоффман 1822 жылдың 25 маусымында 46 жасында Берлинде сифилис салдарынан қайтыс болды. Оның қабірі Берлин Кройцбергтегі Иерусалим және Жаңа шіркеу қауымдарының III протестанттық бейіттерінде (Friedhof III der Jerusalems und Neuen Kirchengemeinde), Мерингдамм метро стансасының жанында, Галлеше Тордан оңтүстікке қарай сақталған.

At the end of September 1814, in the wake of Napoleon's defeat, Hoffmann returned to Berlin and succeeded in regaining a job at the Kammergericht, the chamber court. His opera Undine was performed by the Berlin Theatre. Its successful run came to an end only after a fire on the night of the 25th performance. Magazines clamoured for his contributions, and after a while his standards started to decline. Nevertheless, many masterpieces date from this time. During the period from 1819, Hoffmann was involved with legal disputes, while fighting ill health. Alcohol abuse and syphilis eventually caused weakening of his limbs during 1821, and paralysis from the beginning of 1822. His last works were dictated to his wife or to a secretary. Prince Metternich's anti liberal programs began to put Hoffmann in situations that tested his conscience. Thousands of people were accused of treason for having certain political opinions,
and university professors were monitored during their lectures. King Frederick William III of Prussia appointed an Immediate Commission for the investigation of political dissidence; when he found its observance of the rule of law too frustrating, he established a Ministerial Commission to interfere with its processes. The latter was greatly influenced by Commissioner Kamptz. During the trial of "Turnvater" Jahn, the founder of the gymnastics association movement, Hoffmann found himself annoying Kamptz, and became a political target. When Hoffmann caricatured Kamptz in a story (Meister Floh), Kamptz began legal proceedings. These ended when Hoffmann's illness was found to be life threatening. The King asked for a reprimand only, but no action was ever taken. Eventually Meister Floh was published with the offending passages removed. Hoffmann died of syphilis in Berlin on 25 June 1822 at the age of 46. His grave is preserved in the Protestant Friedhof III der Jerusalems und Neuen Kirchengemeinde (Cemetery No. III of the congregations of Jerusalem Church and New Church) in Berlin Kreuzberg, south of Hallesches Tor at the underground station Mehringdamm.

Бағалау

Хоффманн – неміс романтизмінің ең танымал өкілдерінің бірі және фантастика жанрының негізін қалаушы, ол макабрлыққа (қорқыныштылыққа) әуес және реализмді ұштастырған. Оның туындылары Эдгар Аллан По (1809–1849), Николай Гоголь (1809–1852), Чарльз Диккенс (1812–1870), Чарльз Бодлер (1821–1867), Джордж Макдональд (1824–1905), Федор Достоевский (1821–1881), Вернон Ли (1856–1935), Франц Кафка (1883–1924) және Альфред Хичкок (1899–1980) сияқты авторларға әсер етті. Хоффманның «Дас фраулейн фон Скудери» повесі кейде алғашқы детективтік повес ретінде аталады және Поның «Рю Моргтағы кісі өлтірулер» туындысына тікелей ықпал еткен деп саналады; оның кейіпкерлері Пол Хиндемиттің «Кардилак» операсында да кездеседі. ХХ ғасырдың орыс әдебиет теорияшысы Михаил Бахтин Хоффманның шығармаларын мениппея деп сипаттады, яғни сатиралық және өзін-өзі пародиалайтын форма, осылайша оны Сервантес, Дидро және Вольтерді қамтитын дәстүрге енгізді. Роберт Шуманның фортепиано сюитасы «Крейслериана» (1838) атауын Хоффманның бір кітабынан алған (және Чарльз Розеннің «Романтикалық ұрпақ» кітабында айтылғандай, «Томкат Муррдың өмірі мен пікірлері» кітабынан да шабыттанған болуы мүмкін, онда Крейслер кейіпі бейнеленген). Хоффманның сын-пікірлері алғаш рет қазіргі заманғы оқырмандар үшін Фридрих Шнапппен «E. T. A. Hoffmann: Schriften zur Musik; Nachlese» (1963) жинағында топтастырылды және «E. T. A. Hoffmann's Writings on Music, Collected in a Single Volume» (2004) ағылшын тіліндегі аудармасында қолжетімді болды. Хоффманн көркемдік полиматияға ұмтылды. Ол сатира арқылы жеткен саяси түсініктемеден гөрі шығармаларында әлдеқайда көп нәрсе жасады. Оның шедеврлік романы «Lebensansichten des Katers Murr» («Томкат Муррдың өмірі мен пікірлері», 1819–1821) шынайы өнердің эстетикалық мәртебесі және кез келген шынайы шығармашылыққа ілесетін өзін-өзі асырып шығу жолдары сияқты мәселелерді қарастырады. Хоффманның Крайслер (дарынды музыкант) кейіпкерін бейнелеуі, романтикалық идеалдарды бұрмалайтын және оларды түсінбеушілікке ұшырататын Муррдың кейіпімен қарама-қайшы келеді – бұл көркемдік мақтан тұтудың виртуоздық мысалы, ол Хоффманның замандастарына қоршаған ортаға қарсы және романтикалық идеалдарға зиян келтіретін болып көрінді. Хоффманның әдебиеті көптеген «суретшілер» деп аталатын адамдардың романтикалық идеалдардың сыртқы және шынайы аспектілерін ажырата алмағанын көрсетеді. Хоффманның пікірінше, өзін көрсетуге тырысу, өзін тануға ұмтылыстан бөлінуі керек. «Катер Мурр» романындағы осы маңызды екілік екі өмірбаяндық әңгіменің біріктірілуі арқылы құрылымдық тұрғыдан жеткізіледі.

Hoffmann is one of the best known representatives of German Romanticism, and a pioneer of the fantasy genre, with a taste for the macabre combined with realism that influenced such authors as Edgar Allan Poe (1809–1849), Nikolai Gogol (1809–1852), Charles Dickens (1812–1870), Charles Baudelaire (1821–1867), George MacDonald (1824–1905), Fyodor Dostoevsky (1821–1881), Vernon Lee (1856–1935), Franz Kafka (1883–1924) and Alfred Hitchcock (1899–1980). Hoffmann's story Das Fräulein von Scuderi is sometimes cited as the first detective story and a direct influence on Poe's "The Murders in the Rue Morgue"; Characters from it also appear in the opera Cardillac by Paul Hindemith. The twentieth century Russian literary theorist Mikhail Bakhtin characterised Hoffmann's works as Menippea, essentially satirical and self parodying in form, thus including him in a tradition that includes Cervantes, Diderot and Voltaire. Robert Schumann's piano suite Kreisleriana (1838) takes its title from one of Hoffmann's books (and according to Charles Rosen's The Romantic Generation, is possibly also inspired by "The Life and Opinions of Tomcat Murr", in which Kreisler appears). Hoffmann's reviews were first collected for modern readers by Friedrich Schnapp, ed., in E. T. A. Hoffmann: Schriften zur Musik; Nachlese (1963) and have been made available in an English translation in E. T. A. Hoffmann's Writings on Music, Collected in a Single Volume (2004). Hoffmann strove for artistic polymathy. He created far more in his works than mere political commentary achieved through satire. His masterpiece novel Lebensansichten des Katers Murr (The Life and Opinions of Tomcat Murr, 1819–1821) deals with such issues as the aesthetic status of true artistry and the modes of self transcendence that accompany any genuine endeavour to create. Hoffmann's portrayal of the character Kreisler (a genius musician) is wittily counterpointed with the character of the tomcat Murr – a virtuoso illustration of artistic pretentiousness that many of Hoffmann's contemporaries found offensive and subversive of Romantic ideals. Hoffmann's literature indicates the failings of many so called artists to differentiate between the superficial and the authentic aspects of such Romantic ideals. The self conscious effort to impress must, according to Hoffmann, be divorced from the self aware effort to create. This essential duality in Kater Murr is conveyed structurally through a discursive 'splicing together' of two biographical narratives.

Ғылыми фантастика

Э. Ф. Блейлердің Хоффманды «фантастиканың ең ұлы екі немесе үш жазушысының бірі» деп айтуымен келіспей, «Галактика ғылыми фантастикасы» журналының Алгис Будрис оның «біздің ең берік тақырыптарымыздың негізін қалағандығын» айтты. Тарихшы Мартин Уиллис Хоффманның ғылыми фантастикаға тигізген әсеріне толық көңіл бөлінбегенін мәлімдейді, «оның шығармалары он сегізінші ғасырдың соңы мен он тоғызыншы ғасырдың басындағы маңызды ғылыми пікірталастарға белсенді қатысқан жазушыны көрсетеді» дейді. Уиллис Хоффманның еңбектерінің 1818 жылғы «Франкенштейнмен» және «жаңа эмпирикалық ғылым мен он сегізінші ғасырда басым болған табиғаттанудың ескі формалары арасындағы қызу пікірталастар мен қарым-қатынастармен» бір дәуірде жазылғанын атап көрсетті. Оның «өз заманының машиналық мәдениетіне деген қызығушылығы оның әңгімелерінде жақсы бейнеленген, соның ішінде сыншылар тарапынан жоғары бағаланған «Құм адам» (1816) және «Автоматтар» (1814) ең көрнекті мысалдары». Хоффманның еңбектері тоғызыншы ғасырдың басында ғылыми білімнің қалыптасуын және ғылым мен сиқыр арасындағы қақтығысты түсінуге маңызды үлес қосады, бұл қақтығыс негізінен екі практиканың жақтастары қол жеткізе алатын «ақиқаттарға» байланысты. Хоффманның гипнотизм, механика және сиқырды теңгермесі тоғызыншы ғасырдың басында ғылыми білімді жіктеудегі қиындықтарды көрсетеді.

Танымал мәдениетте

Робертсон Дэвис өзінің "Орфей лирасы" (1988) романында Хоффманды Лимбоға қамалған кейіпкер (ETAH) ретінде көрсетеді. Александр Дюма, әкесі, "Сырқатқыш" ертегісін француз тіліне аударды, бұл оның танымалдылығы мен кең таралуына көмектесті. Ингмар Бергманның 1982 жылғы "Фанни мен Александр" фильмінің экзотикалық және мистикалық элементтері көбінесе Хоффманның әңгімелерінен алынған. Фрейд 1919 жылғы "Das Unheimliche" эссесінде Хоффманның "Құм адам" туындысын терең психоанализден өткізеді. Coppelius – неміс классикалық метал тобы, олардың аты Хоффманның "Құм адам" шығармасының кейіпкерінен алынған. Топтың 2010 жылғы "Zinnober" альбомында "Klein Zaches" атты трек бар. Ресейдегі "Көше қуыршақтары" шоуы Владимир Путиннің Хоффманның "Клейн Захес" кейіпкері ретінде бейнеленген эпизодтан кейін үкімет тарапынан тоқтатылды.