Кіріспе

Шөлді климат немесе құрғақ климат (Кеппен климат жіктелімі бойынша BWh және BWk) – жауын-шашынға қарағанда буланудың айтарлықтай жоғары болатын құрғақ климаттың бір түрі. Шөлді аймақтардағы әдеттегі тасты, құмды немесе жалаңаш беткейлер құрғақ болады, ылғалды аз мөлшерде ұстайды және түскен жаңбырды жылдам буландырады. Жердің құрлық бөлігінің 14,2%-ын құрайтын ыстық шөлдер, полярлық климаттан кейін Жердегі екінші ең көп таралған климат түрі болып табылады. Кеппен климат жіктеліміне сәйкес шөлді климаттың екі нұсқасы бар: ыстық шөлді климат (BWh) және суық шөлді климат (BWk). "Ыстық шөлді климатты" "суық шөлді климаттан" ажырату үшін орташа жылдық температура изотерма ретінде қолданылады, сондықтан BW типіндегі климатқа ие және осы изотермадан жоғары температурасы бар аймақ "ыстық құрғақ түрі" (BWh) ретінде, ал изотермадан төмен температурасы бар аймақ "суық құрғақ түрі" (BWk) ретінде жіктеледі. Көптеген шөлді/құрғақ климаттар жылына шамамен жаңбыр алады, бірақ Орталық Австралияның, Сахелдің және Гуахира түбегінің кейбір ыстық аймақтарындағы жоғары булану деңгейіне байланысты, жауын-шашын мөлшеріне қарамастан құрғақ деп жіктеледі.

Жауын-шашын

Жер бетінің ешқандай бөлігінде жаңбыр жаумайтыны нақты белгілі болмаса да, Чилидің солтүстігіндегі Атакама шөлінде 17 жылдық орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен бірнеше миллиметрді құрайды. Сахара шөліндегі Куфра, Ливия сияқты кейбір аймақтар жыл сайын одан да аз жауын-шашын жазады. АҚШ-тың Өлім аңғарындағы ресми метеостанция жыл сайын жауын-шашын мөлшерін тіркеп отырады, бірақ 1931-1934 жылдар аралығындағы 40 айда барлығы шамамен бірнеше миллиметр жауын-шашын өлшенді. Бір аймақтың құрғақ климатты екенін анықтау үшін жауын-шашынның шекті көрсеткіші анықталады. Жауын-шашынның шекті көрсеткіші (миллиметрмен) есептелуі үшін алдымен жылдық орташа температураны °C-та 20-ға көбейту керек, содан кейін егер жылдық жауын-шашынның 70% немесе одан да көп бөлігі жылдың жазғы жартысында (Солтүстік жартышарда сәуірден қыркүйекке дейін, Оңтүстік жартышарда қазаннан наурызға дейін) жауса, 280 қосылады, ал егер 30-70% жауса, 140 қосылады, ал 30%-дан аз жауса, 0 қосылады. Егер аймақтың жылдық жауын-шашын мөлшері шекті көрсеткіштің жартысынан кем болса (50%), ол BW (шөлді климат) ретінде жіктеледі, ал шектің 50-100% жартылай құрғақ климатты білдіреді.

Ыстық шөлді климат

Ыстық шөлді климат (BWh) әдетте төменгі орта ендіктердегі немесе субтропиктердегі субтропикалық жотаның астында, көбінесе солтүстік және оңтүстік ендіктердегі 20° мен 33° аралығында кездеседі. Бұл жерлерде тұрақты төмен түсетін ауа және жоғары қысым бұлттарды сейілтеді, ыстық, құрғақ жағдайлар мен қарқынды күн сәулесін тудырады. Ыстық шөлді климат Солтүстік Африка, Батыс Азия, Үндістан субконтинентінің солтүстік-батыс бөлігі, Оңтүстік-батыс Африка, Австралияның ішкі аймақтары, АҚШ-тың оңтүстік-батысы, Мексиканың солтүстік бөлігі, Испанияның оңтүстік-шығысы, Перу және Чилидің жағалауында кездеседі. Бұл Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда ыстық шөлдердің болуын қамтамасыз етеді. Жазғы уақытта (күннің ең биік нүктесінде) қатыгез, құрғақ ыстық басым болады. Ыстық айдың орташа температурасы әдетте жоғары болады, ал күндізгі температура 50°C-тан асуы мүмкін. Әлемдегі абсолютті жылу рекорды – 50°C (122°F) жоғары, және ол көбінесе ыстық шөлдерде тіркеледі, онда жылу потенциалы планетада ең жоғары деңгейде болады. Бұл Өлім аңғарында тіркелген 56,7°C (134°F) рекордын қамтиды, ол қазіргі таңда Жердегі ең жоғары температура деп есептеледі. Тропиктік аймақтағы кейбір шөлдерде тіпті қыс айларында да жыл бойы өте жоғары температура сақталады. Бұл жерлерде Жер бетінде тіркелген ең жоғары жылдық орташа температуралар байқалады, 30°C (86°F) жоғары, ал Эфиопияның Далол аймағында 35°C (95°F) дейін жетеді. Бұл ерекшелік Африка мен Арабияның кейбір аймақтарында кездеседі. Жылдың суық мезгілінде, ашық аспанның радиациялық жоғалтуының арқасында түнгі температура нөлге немесе одан төмен түсуі мүмкін. Дегенмен, ыстық шөлдердің субтиптерінде температура сирек нөлден төмен түседі. Ыстық шөлді климат Солтүстік Африканың кең Сахара шөлінде, Ливия шөлінде немесе Нубия шөлінде; Африка мүйізінің шөлдерінде, мысалы, Данакиль шөлінде немесе Ұлы Бара шөлінде; Оңтүстік Африканың шөлдерінде, мысалы, Намиб шөлінде немесе Калахари шөлінде; Батыс Азияның шөлдерінде, мысалы, Арабия шөлінде немесе Сирия шөлінде; Оңтүстік Азияның шөлдерінде, мысалы, Иранның Дашт-е-Лут және Дашт-е-Кавир шөлдерінде немесе Үндістан мен Пәкістанның Тар шөлінде; АҚШ және Мексиканың шөлдерінде, мысалы, Мохаве шөлінде, Соноран шөлінде немесе Чихуахуа шөлінде; Австралияның Симпсон шөлінде немесе Ұлы Виктория шөлінде және тағы да көптеген аймақтарда кездеседі. Еуропада ыстық шөлді климат тек Испанияның оңтүстік-шығыс жағалауында және оңтүстік-шығыстың ішкі шағын бөліктерінде, әсіресе Табернас шөлінде ғана кездеседі. Ыстық шөлдер – экстремалды жерлер: олардың көпшілігі Жердегі ең ыстық, ең құрғақ және ең күн сәулесі көп жерлердің қатарына жатады, себебі тұрақты жоғары қысым, төмен қысым жүйелерінің, динамикалық майданның және атмосфералық бұзылыстардың тұрақты түрде жойылуы, ауаның төмен қарай қозғалуы, жер бетіне және жоғарыда құрғақ атмосфера, күн сәулесіне ұшыраудың күшеюі және күн бұрыштарының жоғары болуы осы шөлдерді көптеген түрлер үшін қолайсыз етеді.

Суық шөлді климат

Салқын шөлді климаттар (BWk) әдетте ыстық (немесе кейбір жағдайларда жылы), құрғақ жазды қамтиды, бірақ жаздар әдетте ыстық шөлді климаттардағыдай ыстық болмайды. Ыстық шөлді климаттан өзгеше, салқын шөлді климатта суық, құрғақ қыстар болады. Мұндай климат аймақтарында қар сирек жауады. Қытай мен Моңғолияның солтүстігіндегі Гобі шөлі – салқын шөлдің бір мысалы. Жазда ыстық болғанымен, ол Ішкі Азияның қалған бөлігімен бірдей суық қыстарын бөліседі. Оңтүстік Американың Атакама шөліндегі жаз мезгілдері қоңыр, маусымдар арасында температураның айырмашылығы шамалы. Салқын шөлді климат әдетте ыстық шөлді климатқа қарағанда биік орналасқан және көбінесе ыстық шөлді климаттан құрғақ болады. Салқын шөлді климат әдетте орташа белдеуде, көбінесе батыс желдерінен жауын-шашынды шектейтін биік таулардың желден қорғалған беткейінде орналасады. Мұның бір мысалы – батысында Анд тауларымен шектелген Аргентинадағы Патагония шөлі. Орталық Азияда таулар шығыс муссонынан жауын-шашынды шектейді. Орталық Азияның Қызылқұм, Такла-Макан және Катпана шөлдері – BWk климатының басқа да маңызды мысалдары. Үндістанның Ұлы Гималайдағы Ладакх аймағы мен Лех қаласы да салқын шөлді климатқа ие. Солтүстік Америкада салқын шөлді климат Ұлы Алап шөлінің құрғақ бөліктерінде және Вайоминг штатындағы Биг Хорн және Вашаки округтеріндегі Биг Хорн бассейнінде кездеседі. Марокконың солтүстік-шығыс бөлігінде және Алжирде орналасқан Орта теңіз жазығы – бұл салқын шөлді климаттың тағы бір маңызды мысалы. Еуропада мұндай климат тек Оңтүстік-Шығыс Испанияның ішкі бөліктерінде, мысалы Лоркада ғана кездеседі. Арктика және Антарктика аймақтарында да жыл бойы өте аз жауын-шашын жауады, себебі тым суық құрғақ ауа көп жауын-шашынды мұзға айналдырады; алайда, олардың екеуі де полярлық климат деп саналады, өйткені олардың орташа жазғы температурасы төмен, тіпті олар кездейсоқ өзендер, гиперсольді көлдер және Антарктиканың МакМердо құрғақ аңғарлары сияқты мұз жатпаған жерлердегі өте шөлді жер бедері сияқты шөлдік ерекшеліктері болса да.