Қазақстанда поэзия талдау: өлеңнің формасы, мазмұны, құрылымы мен тарихын зерттеу. Түсінікті арттырып, бағалауға көмектеседі. Өлеңді түсінуге арналған нұсқаулық!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Поэзияны талдау – өлеңнің формасын, мазмұнын, құрылымдық семиотикасын және тарихын білімімен зерттеу процесі, мақсаты – өзіңіздің және басқалардың оны түсінуін мен бағалауын арттыру. «Поэма» және «поэзия» сөздері грек тіліндегі poiēma («жасау») және poieo («шығару») сөздерінен шыққан. Уильям Карлос Уильямстың айтуынша, өлеңді «сөздерден жасалған машина» деп қарастыруға болады. Өлеңді талдаушы оқырманның әрекеті машинаны қалай жұмыс істейтінін білу үшін бөлшектеп қараған механикке ұқсайды. Поэзияны талдаудың түрлі себептері бар. Мұғалім өлеңнің қандай әсер беретінін жақсырақ түсіну үшін, оны оқушыларына түсіндіру мақсатымен талдауы мүмкін. Өлең өнерін үйренуші жазушы өзінің шеберлігін арттыру және нығайту үшін поэзия талдауының құралдарын пайдалана алады. Оқырман поэзияны талдаудың құралдарын және әдістерін қолданып, шығарманың барлық мүмкіндіктерін ажыратып, одан толық және құнды бағалауға қол жеткізе алады. Соңында, мәтінге толыққанды жарық түсіру үшін автордың өмірбаяны мен мақсаттары, сондай-ақ мәтіннің тарихи және географиялық контексі сияқты жайттарды қарастырып, өлеңнің толық контексін талдауға болады (дегенмен, формализм контекстің маңызды талдау құндылығын жоққа шығарады).
Poetry analysis is the process of investigating the form of a poem, content, structural semiotics and history in an informed way, with the aim of heightening one's own and others' understanding and appreciation of the work. The words poem and poetry derive from the Greek poiēma (to make) and poieo (to create). One might think of a poem as, in the words of William Carlos Williams, a "machine made of words." A reader analyzing a poem is akin to a mechanic taking apart a machine in order to figure out how it works. There are many different reasons to analyze poetry. A teacher might analyze a poem in order to gain a more conscious understanding of how the poem achieves its effects, in order to communicate this to his or her students. A writer learning the craft of poetry might use the tools of poetry analysis to expand and strengthen his or her own mastery. A reader might use the tools and techniques of poetry analysis in order to discern all that the work has to offer, and thereby gain a fuller, more rewarding appreciation of the poem. Finally, the full context of the poem might be analysed in order to shed further light on the text, looking at such aspects as the author's biography and declared intentions, as well as the historical and geographical contexts of the text (though Formalism would deny any significant analytical value for context).
Поэзиялық формалар
Өлеңнің көптеген түрлері болады. Кейбір формалар қатаң анықталған, олар жолдар саны мен ұйқас үлгісі бойынша талаптарға жауап береді, мысалы, сонет (көбінесе белгілі бір ұйқас схемасымен 14 жолдан тұратын өлең) немесе лимерик (әдетте AABBA ұйқас схемасы бар 5 жолдық еркін ұйқасты өлең). Мұндай өлеңдер жабық форманы көрсетеді, яғни олардың құрылымы мен ұзындығына қатысты қатаң ережелері бар. Ал басқалары (ашық форманы көрсетеді) аз құрылымға ие немесе тіпті көзге көрінбейтін құрылымы жоқ болуы мүмкін. Бірақ бұл сыртқы көрініс алдаушы: сәтті ашық формадағы өлеңдердің өзі формалды сипаттауға қарсы тұра алатын, бірақ поэзияның оқырман санасына тигізетін әсерінің маңызды бөлігін құрайтын, ішкі құрылыммен толыққанды үйлесімде болады.
Poems can have many forms. Some forms are strictly defined, with required line counts and rhyming patterns, such as the sonnet (mostly made of a 14 line poem with a defined rhyme scheme) or limerick (usually a 5 line free rhyme poem with an AABBA rhyme scheme). Such poems exhibit closed form, meaning they have strict rules regarding their structure and length. Others (which exhibit open form) have less structure or, indeed, almost no apparent structure at all. This appearance, though, is deceptive: successful open form poems are informed throughout by organic structure which may resist formal description but is nonetheless a crucial element of the poem's effect on the reading mind.
Метаметр және ырғақ
Ағылшын тіліндегі поэтикалық метр, әріптер санына емес, басыстың орналасуына байланысты. Осылайша, ол француз тілі сияқты басқа тілдердегі поэзиядан өзгеше, онда басыстың болуы немесе танылуы қажет емес, ал әріптердің саны басты рөлде. Бұл көбінесе ағылшын тіліндегі студенттерге метрлік үлгілерді талдауды (сканерлеуді) тым қиын және кездейсоқ көрінеді. Нәтижесінде, сканерлеу терминдері – тілдің шексіз нюанстарымен толы ырғақтарын сипаттаудың шалаң тәсілдері. Дегенмен, олар өлеңдердің (әсіресе жабық формадағылардың) жасырын құрылымын анықтауға және сипаттауға мүмкіндік береді. Терминдер екі топқа бөлінеді: түрлі тақырыптардың атаулары және түрлі жолдардың ұзындығының атаулары. Ағылшын тілінде жазылған поэзияда ең көп қолданылатындары – иамб (әлсіз – КҮШТІ), анапест (әлсіз – әлсіз – КҮШТІ), трохей (КҮШТІ – әлсіз) және дактиль (КҮШТІ – әлсіз – әлсіз). Иамб пен анапест – өрбуші метрлер деп аталады (олар әлсізден күштіге қарай "көтеріледі"); ал трохей мен дактиль – төмендеуші метрлер (олар күштіден әлсізге қарай "түседі"). Жиі кездеспесе де, жолға әртүрлілік пен энергия әкелетін бір әріпті тақырып (әлсіз) және спондей (КҮШТІ – КҮШТІ) маңызды. Жол ұзындығының терминдері белгілі бір үлгіге сәйкес келеді: грек префиксі тақырыптар санын, ал түбір "метр" (өлшем) білдіреді: монометр, диметр, триметр, тетраметр, пентаметр, гексаметр, гептаметр және октаметр (сегізден астам тақырыптары бар жолдар болуы мүмкін, бірақ олар сирек кездеседі). Тағы бір пайдалы термин – цезура, жол ішіндегі табиғи үзіліс. Метр мен жол ұзындығы – поэзия жолдарының сәтті болуының формуласы емес. Олар – тілдің сан алуан және өзгермелі ырғақтарының шамамен белгіленуі. Метрге толық бағыну доггерелге әкеледі. Шебер ақындар өлеңдерін метр мен жол ұзындығына сүйене отырып құрастырады, содан кейін қажет болған жағдайда одан шығып, әсер ету үшін оған қарсы ойнайды, мысалы Роберт Браунингтің «Менің соңғы герцогиням» өлеңінің алғашқы жолында:
English language poetic meter depends on stress, rather than the number of syllables. It thus stands in contrast to poetry in other languages, such as French, where syllabic stress is not present or recognized and syllable count is paramount. This often makes scansion (the analysis of metrical patterns) seem unduly arcane and arbitrary to English students of the craft. In the final analysis, the terms of scansion are blunt instruments, clumsy ways of describing the infinitely nuanced rhythms of language. Nonetheless, they provide a tool for discerning and describing the underlying structure of poems (especially those employing closed form). The terms fall into two groups: the names of the different feet, and the names of the varying line lengths. The most common feet in poetry written in English are the iamb (weak STRONG), the anapest (weak weak STRONG), the trochee (STRONG weak), and the dactyl (STRONG weak weak). The iamb and anapest are known as rising meters (they move "up" from weak to strong syllables); the trochee and dactyl are falling meters (they move "down" from strong to weak). Less common, but frequently important for the variety and energy they bring to a line, are the monosyllabic foot (weak) and the spondee (STRONG STRONG). The terms for line length follow a regular pattern: a Greek prefix denoting the number of feet and the root "meter" (for "measure"): monometer, dimeter, trimeter, tetrameter, pentameter, hexameter, heptameter, and octameter (lines having more than eight feet are possible but quite rare). Another useful term is caesura, for a natural pause within a line. Meter and line length are not formulas for successful lines of poetry. They are rough forms of notation for the many satisfying and variable rhythms of language. Slavish adherence to meter produces doggerel. Skillful poets structure their poems around a meter and line length, and then depart from it and play against it as needed in order to create effect, as Robert Browning does in the first line of "My Last Duchess":
«Бұл менің соңғы герцогиням, қабырғаға салынған сурет». Бастапқы спонделер иамбикалық жолды бұзып, герцогтің сөздеріне белгілі бір қаһарлы энергия береді: ол сөздерді тікелей айтады. Джерард Мэнли Хопкинс бұл поэзиялық энергия идеясын, метрден шығу арқылы, өз теориясымен және практикасымен, айналысқан ырғақпен поэзияға жеткізді – тіл оқырманның әдеттегі метрге деген күтуін үнемі бұзатын тәсіл.
That's my last Duchess painted on the wall. The opening spondees, which throw the iambic line out of pattern, gives the Duke's words a certain virulent energy: he's spitting the words out. Gerard Manley Hopkins took this idea of poetric energy through departure from meter to its extreme, with his theory and practice of sprung rhythm, an approach to poetry in which the language constantly frustrates the reading mind's expectation of a regular meter.
Поэзия мектептері
Поэзияның көптеген түрлі "мектептері" бар: ауызша, классикалық, романтикалық, модернистік және т.б. Олардың әрқайсысы жоғарыда сипатталған элементтерді қолдануда өзгешеліктерге ие. Поэзия мектептері оны құраған ақындардың өзі анықтауы мүмкін (мысалы, имиджизм) немесе бірнеше ақынның туындыларындағы ортақ белгілерді байқаған сыншылар анықтауы мүмкін (мысалы, "Қозғалыс"). Ақындар тобының "мектеп" болуы үшін олар ортақ стильді немесе ортақ идеалдарды бөлісуі тиіс. Форманың ортақтығы ғана мектепті анықтау үшін жеткіліксіз; мысалы, Эдвард Лир, Джордж дю Мориер және Огден Нэш тек лимериктер жазғандықтары үшін мектеп құрамайды.
There are many different 'schools' of poetry: oral, classical, romantic, modernist, etc. and they each vary in their use of the elements described above. Schools of poetry may be self identified by the poets that form them (such as Imagism) or defined by critics who see unifying characteristics of a body of work by more than one poet (for example The Movement). To be a 'school' a group of poets must share a common style or a common ethos. A commonality of form is not in itself sufficient to define a school; for example, Edward Lear, George du Maurier and Ogden Nash do not form a school simply because they all wrote limericks.
Сын-пикір мектептері
Поэзияны талдау поэзияның өзінен бастау алады, оның көрнекті шеберлері Платон сияқты тұлғаларға дейін жетеді. Әр түрлі уақытта және әр түрлі елдерде, бірдей ойлы оқырмандар мен ғалымдардың топтары поэзияны талдауға қатысты нақты тәсілдерді әзірледі, бөлісті және насихаттады. "Жаңа сын" 1920 жылдардан 1960 жылдардың басына дейін ағылшын және американ әдебиеттануында басымдық құрды. "Жаңа сын" көзқарасы мұқият оқудың маңыздылығына ерекше назар аударады және мәтіннен тыс көздерді қабылдамайды. "Жаңа сын" өкілдері сондай-ақ, сыншының немесе талдаушының міндеті автордың ниет еткен мағынасын анықтау екен деген пікірді қабылдамады (В.К. Уимсат және Монро Бердсли бұл қателік деп атады). "Жаңа сын" өкілдері көп мағыналылықты бағалады және әр түрлі интерпретацияға мүмкіндік беретін туындыларды жақсы көретін. "Оқырманның реакциясы" сыншылығы Германия мен АҚШ-та "Жаңа сынға" қарсы реакция ретінде қалыптасты. Ол мағынаны құруда оқырманның рөлін баса көрсетеді. "Қабылдау теориясы" – бұл "оқырманның реакциясы" сыншылығының бір саласы, ол әдеби туындыға қоғамның реакциясын қарастырады және бұл реакция кезіндегі мәдени идеологияны талдауға көмектеседі.
Poetry analysis is almost as old as poetry itself, with distinguished practitioners going back to figures such as Plato. At various times and places, groups of like minded readers and scholars have developed, shared, and promoted specific approaches to poetry analysis. The New Criticism dominated English and American literary criticism from the 1920s to the early 1960s. The New Critical approach insists on the value of close reading and rejects extra textual sources. The New Critics also rejected the idea that the work of a critic or analyst is to determine an author's intended meaning (a view formalized by W. K. Wimsatt and Monroe Beardsley as the intentional fallacy). The New Critics prized ambiguity, and tended to favor works that lend themselves to multiple interpretations. Reader response criticism developed in Germany and the United States as a reaction to New Criticism. It emphasises the reader's role in the development of meaning. Reception theory is a development of reader response criticism that considers the public response to a literary work and suggests that this can inform analysis of cultural ideology at the time of the response.
Әдебиеттің әр түрлі мәдениеттердегі түрлері
Бұл мақала ағылшын тілінде жазылған өлеңдерге арналған және ағылшын тілді мәдениетті көрсетеді. Басқа мәдениеттерде өзге поэзия түрлері бар және олар поэзияға қатысты ұстанымдарымен ерекшеленеді.
This article is focused on poetry written in English and reflects anglophone culture. Other cultures have other poetic forms and differ in their attitudes towards poetry.